Vivekacūḍāmaṇi

सर्ववेदान्तसिद्धान्तगोचरं तमगोचरम् । गोविन्दं परमानन्दं मद्गुरुं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ १ ॥

Reverence to Govinda, supreme bliss, my teacher — who is the theme of all vedānta tradition, yet beyond the reach of senses.

जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्त्वं ततो विप्रता तस्माद्वैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् । आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना संस्थितिर्मुक्तिर्नो शतकोटिजन्मसु कृतैः पुण्यैर्विना लभ्यते ॥ २ ॥

Among beings, human birth is rare; rarer still is the masculine state; rarer yet, brāhmaṇa-hood; then inclination to the Vedic path of dharma; then scholarship; discrimination between ātman and non-ātman; direct experience; firmness as brahma-ātman; and liberation — which is not attained in a hundred million lifetimes without the fruit of great merit.

दुर्लभं त्रयमेवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् । मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुषसंश्रयः ॥ ३ ॥

Three are rare, obtained only by divine grace: human birth, the longing for liberation, and refuge in a great teacher.

लब्ध्वा कथञ्चिन्नरजन्म दुर्लभं तत्रापि पुंस्त्वं श्रुतिपारदर्शनम् । यः स्वात्ममुक्त्यै न यतेत मूढधीः स आत्महा स्वं विनिहन्त्यसद्ग्रहात् ॥ ४ ॥

Having obtained the rare human birth, masculine state within it, and insight through the scriptures — one of dulled mind who does not strive for his own liberation is a self-slayer; he destroys himself by grasping the unreal.

इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति । दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम् ॥ ५ ॥

Who is more foolish than one who, having obtained the rare human body and masculine state within it, neglects his own good?

पठन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवा न्कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवताः । आत्मैक्यबोधेन विना विमुक्तिर्न सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेऽपि ॥ ६ ॥

Let scriptures be studied, sacrifices to gods offered, rites performed, deities venerated — without recognition of the ātman's unity, liberation is not attained, not even in a hundred lives of Brahmā.

अमृतत्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि श्रुतिः । ब्रवीति कर्मणो मुक्तेरहेतुत्वं स्फुटं यतः ॥ ७ ॥

"No immortality through wealth" — so declares the śruti. It is clear: action is not the cause of liberation.

अतो विमुक्त्यै प्रयतेत विद्वा न्संन्यस्तबाह्यार्थसुखस्पृहः सन् । सन्तं महान्तं समुपेत्य देशिकं तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा ॥ ८ ॥

Therefore the wise seeks liberation, renouncing desire for external pleasures. Approaching a noble teacher, with gathered ātman, he settles in the instruction received.

उद्धरेदात्मनात्मानं मग्नं संसारवारिधौ । योगारूढत्वमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्ठया ॥ ९ ॥

Let one lift oneself by one's own Self, immersed in the ocean of saṃsāra — attaining the ascent in yoga through firmness in right vision.

संन्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये । यत्यतां पण्डितैर्धीरैरात्माभ्यास उपस्थितैः ॥ १० ॥

Renouncing all actions to free oneself from the existential bond, let the firm wise, applied to ātma-abhyāsa, make effort.

चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तूपलब्धये । वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किञ्चित्कर्मकोटिभिः ॥ ११ ॥

Action exists for purification of the citta, not for attaining reality. Reality is obtained through investigation, not through millions of acts.

सम्यग्विचारतः सिद्धा रज्जुतत्त्वावधारणा । भ्रान्त्योदितमहासर्पभवदुःखविनाशनी ॥ १२ ॥

Through right investigation one reaches the determination that it is a rope — and that determination destroys the suffering of the great snake born of illusion.

अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः । न स्नानेन न दानेन प्राणायामशतेन वा ॥ १३ ॥

Certainty about the object comes through investigation supported by beneficial instruction — not through bathing, charity, or a hundred prāṇāyāmas.

अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिर्विशेषतः । उपाया देशकालाद्याः सन्त्यस्मिन्सहकारिणः ॥ १४ ॥

Fruition depends on the qualified aspirant. Means such as place, time, and others are merely auxiliaries.

अतो विचारः कर्तव्यो जिज्ञासोरात्मवस्तुनः । समासाद्य दयासिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम् ॥ १५ ॥

Therefore the one desiring to know the ātman must investigate — approaching the guru, ocean of compassion, the best of brahma-knowers.

मेधावी पुरुषो विद्वानूहापोहविचक्षणः । अधिकार्यात्मविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः ॥ १६ ॥

Aspirant to ātma-vidyā: intelligent, learned, skilled in reasoning, marked by the qualities already described.

विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः । मुमुक्षोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता ॥ १७ ॥

Fitness for brahma-jijñāsā is ascribed only to the discriminating, detached one, endowed with śama and other virtues, the mumukṣu.

साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः । येषु सत्स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिध्यति ॥ १८ ॥

Here the wise declared four means; when present, firmness in the real occurs; in their absence, it is not realized.

आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते । इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् ॥ १९ ॥

First, discrimination between the eternal and the non-eternal is counted. Then, detachment from enjoyment of fruits here and beyond.

शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम् । ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्येवंरूपो विनिश्चयः ॥ २० ॥

The wealth of the six virtues beginning with śama; and the longing for liberation — clearly. The conviction: "Brahman is real; the world is mithyā".

सोऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः समुदाहृतः । तद्वैराग्यं जुगुप्सा या दर्शनश्रवणादिभिः ॥ २१ ॥

That is the so-called discrimination between eternal and non-eternal. Vairāgya is the aversion arising from observation and hearing.

देहादिब्रह्मपर्यन्ते ह्यनित्ये भोग्यवस्तुनि । विरज्य विषयव्राताद्दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः ॥ २२ ॥

From the impermanent enjoyable object, from body up to Brahmā's realm, one detaches — seeing defects in the object-host, again and again.

स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते । विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापनं स्वस्वगोलके ॥ २३ ॥

The steady fixation of mind on its own target is called śama. Drawing the senses from objects and setting them in their own organs —

उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परकीर्तितः । बाह्यानालम्बनं वृत्तेरेषोपरतिरुत्तमा ॥ २४ ॥

That restraint of both kinds of senses is praised as dama. The non-resting of the vṛtti in external objects — that is the excellent uparati.

सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् । चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते ॥ २५ ॥

Enduring all pains without seeking remedy, free of worry and lament — that is called titikṣā.

शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यावधारणा । सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते ॥ २६ ॥

The firm acceptance, by the intellect, of śāstra and the guru's word as truth — that is the śraddhā by which reality is reached, according to the good.

सम्यगास्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वदा । तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम् ॥ २७ ॥

The firm fixation of the buddhi in pure Brahman, always — that is called samādhāna. It is not indulgence of the citta.

अहङ्कारादिदेहान्तान्बन्धानज्ञानकल्पितान् । स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता ॥ २८ ॥

The desire to loose, through recognition of one's own nature, the bonds imagined by ignorance — from ahaṃkāra to the body — is mumukṣutā.

मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना । प्रसादेन गुरोः सेयं प्रवृद्धा सूयते फलम् ॥ २९ ॥

Even in mild or moderate form, through vairāgya and śama, by the guru's grace — when grown, it yields fruit.

वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते । तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः ॥ ३० ॥

Only in one whose vairāgya and longing for liberation are intense do śama and the others have meaning and fruit.

एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः । मरौ सलिलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता ॥ ३१ ॥

Where detachment and longing for liberation are weak — there śama and the rest are mere appearance, like water in the desert.

मोक्षकारणसामग्र्यां भक्तिरेव गरीयसी । स्वस्वरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते ॥ ३२ ॥

Among the means of liberation, bhakti is greatest. Bhakti is the continuous attention to one's own nature.

स्वात्मतत्त्वानुसन्धानं भक्तिरित्यपरे जगुः । उक्तसाधनसम्पन्नस्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः ॥ ३३ ॥

"Bhakti is the continuous inquiry into the tattva of one's own ātman" — so others declare. One possessing the stated means and seeking the ātman's tattva —

उपसीदेद्गुरुं प्राज्ञं यस्माद्बन्धविमोक्षणम् । श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो यो ब्रह्मवित्तमः ॥ ३४ ॥

Let him approach the wise guru, by whom he is freed from bondage: a śrotriya, sinless, unstruck by desire, the foremost of brahma-knowers —

ब्रह्मण्युपरतः शान्तो निरिन्धन इवानलः । अहेतुकदयासिन्धुर्बन्धुरानमतां सताम् ॥ ३५ ॥

Ceased in Brahman, pacified, like fire without fuel; an ocean of causeless compassion, friend of those who bow — of the good.

तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रह्वः प्रश्रयसेवनैः । प्रसन्नं तमनुप्राप्य पृच्छेज्ज्ञातव्यमात्मनः ॥ ३६ ॥

Worshipping that guru with devotion, humility, reverence and service — receiving his grace, ask about what is to be known of the ātman.

स्वामिन्नमस्ते नतलोकबन्धो कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ । मामुद्धरात्मीयकटाक्षदृष्ट्या ऋज्व्यातिकारुण्यसुधाभिवृष्ट्या ॥ ३७ ॥

"O master, reverence to you, friend of the bowed — ocean of compassion — lift me, fallen in the existential ocean, by your merciful glance and by the nectar-rain of your upright compassion."

दुर्वारसंसारदवाग्नितप्तं दोधूयमानं दुरदृष्टवातैः । भीतं प्रपन्नं परिपाहि मृत्योः शरण्यमन्यं यदहं न जाने ॥ ३८ ॥

"Scorched by the relentless forest-fire of saṃsāra, shaken by the winds of ill fortune, terrified, taking refuge — protect me from death; I know no other refuge."

शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो वसन्तवल्लोकहितं चरन्तः । तीर्णाः स्वयं भीमभवार्णवं जनानहेतुनान्यानपि तारयन्तः ॥ ३९ ॥

The pacified, the great, the holy, dwell — like spring, doing the world's good — having themselves crossed the fearful existential ocean, helping others to cross without reason.

अयं स्वभावः स्वत एव यत्पर श्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् । सुधांशुरेष स्वयमर्ककर्कशप्रभाभितप्तामवति क्षितिं किल ॥ ४० ॥

This is the very nature of the mahātmas: to remove the affliction of others. As the moon by itself shelters the earth scorched by the sun's fierce rays.

ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितैः पूतैः सुशीतैः सितै र्युष्मद्वाक्कलशोज्झितैः श्रुतिसुखैर्वाक्यामृतैः सेचय । सन्तप्तं भवतापदावदहनज्वालाभिरेनं प्रभो धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगतेः पात्रीकृताः स्वीकृताः ॥ ४१ ॥

"Irrigate me with the nectar-words sweet — pure, cool, white, poured from your pitcher of speech, pleasing to the ears — by the nectar-sentences touched by the experience of brahma-ānanda-rasa — me, scorched by the existential fires."

कथं तरेयं भवसिन्धुमेतं का वा गतिर्मे कतमोऽस्त्युपायः । जाने न किञ्चित्कृपयाव मां प्रभो संसारदुःखक्षतिमातनुष्व ॥ ४२ ॥

"How shall I cross this ocean of existence? What is my destiny? What the means? I know nothing. O Lord, by grace protect me; lessen my suffering of saṃsāra."

तथा वदन्तं शरणागतं स्वं संसारदावानलतापतप्तम् । निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या दद्यादभीतिं सहसा महात्मा ॥ ४३ ॥

Seeing him speak thus, taking refuge, scorched by the saṃsāra-forest-fire — looking with vision moist by compassion's rasa, the mahātma at once granted fearlessness.

विद्वान्स तस्मा उपसत्तिमीयुषे मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे । प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात् ॥ ४४ ॥

The wise one, to the approaching disciple — a mumukṣu acting well as instructed, with pacified citta and endowed with śama — taught the tattva, out of pure compassion.

मा भैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपायः संसारसिन्धोस्तरणेऽस्त्युपायः । येनैव याता यतयोऽस्य पारं तमेव मार्गं तव निर्दिशामि ॥ ४५ ॥

"Fear not, O learned one. For you there is no destruction. There is a means to cross the ocean of saṃsāra. The very path by which the yatis have crossed — that same I point out to you."

अस्त्युपायो महान्कश्चित्संसारभयनाशनः । तेन तीर्त्वा भवाम्भोधिं परमानन्दमाप्स्यसि ॥ ४६ ॥

"There exists a great means, destroyer of the fear of saṃsāra. Crossing by it the existential ocean, you shall attain supreme ānanda."

वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् । तेनात्यन्तिकसंसारदुःखनाशो भवत्यलम् ॥ ४७ ॥

"Through inquiry into the meaning of vedānta arises supreme knowledge. By it, the utter destruction of saṃsāra's sorrow is fully accomplished."

श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान्मुमुक्षो र्मुक्तेर्हेतून्वक्ति साक्षाच्छ्रुतेर्गीः । यो वा एतेष्वेव तिष्ठत्यमुष्य मोक्षोऽविद्याकल्पिताद्देहबन्धात् ॥ ४८ ॥

"Śraddhā, bhakti, dhyāna, yoga — the śruti's word declares these as causes of the mumukṣu's mukti. One who dwells in them attains liberation from the avidyā-imagined body-bondage."

अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव ह्यनात्मबन्धस्तत एव संसृतिः । तयोर्विवेकोदितबोधवह्निरज्ञानकार्यं प्रदहेत्समूलम् ॥ ४९ ॥

"By the ignorance-bond with paramātman arises bondage with non-ātman — hence saṃsāra. The fire of wisdom born of discernment between the two burns the ignorance-work with its root."

शिष्य उवाच कृपया श्रूयतां स्वामिन् प्रश्नोऽयं क्रियते मया । यदुत्तरमहं श्रुत्वा कृतार्थः स्यां भवन्मुखात् ॥ ५० ॥

The disciple said: "By grace, hear, O Master, this question I pose. Hearing the answer from your mouth, I shall become fulfilled."

को नाम बन्धः कथमेष आगतः कथं प्रतिष्ठास्य कथं विमोक्षः । कोऽसावनात्मा परमः क आत्मा तयोर्विवेकः कथमेतदुच्यताम् ॥ ५१ ॥

"What is bondage? How has it come to be? How is its firmness? How the liberation? What is that non-ātman? What the supreme ātman? How the discernment between the two? Tell me."

श्रीगुरुरुवाच धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पावितं ते कुलं त्वया । यदविद्याबन्धमुक्त्या ब्रह्मीभवितुमिच्छसि ॥ ५२ ॥

The venerable master said: "Blessed are you, fulfilled; your lineage has been purified by you — in desiring to become Brahman by freeing yourself from the avidyā-bond."

ऋणमोचनकर्तारः पितुः सन्ति सुतादयः । बन्धमोचनकर्ता तु स्वस्मादन्यो न कश्चन ॥ ५३ ॥

"Sons and others can pay the father's debt. But none other than oneself can release the bondage."

मस्तकन्यस्तभारादेर्दुःखमन्यैर्निवार्यते । क्षुधादिकृतदुःखं तु विना स्वेन न केनचित् ॥ ५४ ॥

"The pain of a load placed on the head can be removed by others. But the pain caused by hunger and the like — by none other than oneself."

पथ्यमौषधसेवा च क्रियते येन रोगिणा । आरोग्यसिद्धिर्दृष्टास्य नान्यानुष्ठितकर्मणा ॥ ५५ ॥

"The regimen and medicine taken by the sick one himself — their fruit in health is seen; not by what others perform."

वस्तुस्वरूपं स्फुटबोधचक्षुषा स्वेनैव वेद्यं न तु पण्डितेन । चन्द्रस्वरूपं निजचक्षुषैव ज्ञातव्यमन्यैरवगम्यते किम् ॥ ५६ ॥

"The object's reality is known by one's own clear vision of bodha — not through other learned ones. The moon's form, known by one's own eyes — can it be known by other means?"

अविद्याकामकर्मादिपाशबन्धं विमोचितुम् । कः शक्नुयाद्विनात्मानं कल्पकोटिशतैरपि ॥ ५७ ॥

"Who, other than the Self itself, is able to loose the bondage of avidyā, desire and action — even in hundreds of millions of kalpas?"

न योगेन न साङ्ख्येन कर्मणा नो न विद्यया । ब्रह्मात्मैकत्वबोधेन मोक्षः सिध्यति नान्यथा ॥ ५८ ॥

"Not by yoga, not by sāṅkhya, not by action, not by learning — only by recognition of brahma-ātman unity is mokṣa attained. Not by any other."

वीणाया रूपसौन्दर्यं तन्त्रीवादनसौष्ठवम् । प्रजारञ्जनमात्रं तन्न साम्राज्याय कल्पते ॥ ५९ ॥

"The vīṇā's beauty of form and mastery in playing its strings serve only to delight others; they do not win an empire."

वाग्वैखरी शब्दझरी शास्त्रव्याख्यानकौशलम् । वैदुष्यं विदुषां तद्वद्भुक्तये न तु मुक्तये ॥ ६० ॥

"Copious speech, cascade of words, skill in expounding śāstras, scholars' scholarship — serve enjoyment, not liberation."

अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला । विज्ञातेऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ॥ ६१ ॥

"Without knowledge of the supreme tattva, study of the śāstras is fruitless. And with the supreme tattva known, study of the śāstras is fruitless."

शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् । अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वज्ञात्तत्त्वमात्मनः ॥ ६२ ॥

"The net of words is the great forest, cause of the citta's wandering. Hence, by effort, the ātman's tattva must be known with the tattva-knower."

अज्ञानसर्पदष्टस्य ब्रह्मज्ञानौषधं विना । किमु वेदैश्च शास्त्रैश्च किमु मन्त्रैः किमौषधैः ॥ ६३ ॥

"For one bitten by the serpent of ignorance — without the medicine of brahma-jñāna, what good are Vedas, śāstras, mantras, or remedies?"

न गच्छति विना पानं व्याधिरौषधशब्दतः । विनापरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते ॥ ६४ ॥

"Disease does not cease without the medicine actually being taken — merely by the word 'medicine'. Without direct experience, one is not freed by mere words about Brahman."

अकृत्वा दृश्यविलयमज्ञात्वा तत्त्वमात्मनः । बाह्यशब्दैः कुतो मुक्तिरुक्तिमात्रफलैर्नृणाम् ॥ ६५ ॥

"Without accomplishing the dissolution of the seen and without knowing the ātman's tattva, how could mukti come from external words? They yield only recitation's fruit."

अकृत्वा शत्रुसंहारमगत्वाखिलभूश्रियम् । राजाहमिति शब्दान्नो राजा भवितुमर्हति ॥ ६६ ॥

"Without destroying the enemy and without seizing all the earth's wealth — by saying 'I am king', none becomes king."

आप्तोक्तिं खननं तथोपरिशिलापाकर्षणं स्वीकृतिं निक्षेपः समपेक्षते न हि बहिः शब्दैस्तु निर्गच्छति । तद्वद्ब्रह्मविदोपदेशमननध्यानादिभिर्लभ्यते मायाकार्यतिरोहितं स्वममलं तत्त्वं न दुर्युक्तिभिः ॥ ६७ ॥

"A buried treasure requires authoritative word, digging, lifting the stone, taking — it does not come out by external words. So the tattva of Brahman comes through the brahma-knower's teaching and contemplation."

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबन्धविमुक्तये । स्वैरेव यत्नः कर्तव्यो रोगादेरिव पण्डितैः ॥ ६८ ॥

"Hence, with full effort, to free oneself from the existential bond, let each make effort by himself, as the wise do in the case of disease."

यस्त्वयाद्य कृतः प्रश्नो वरीयान् शास्त्रविन्मतः । सूत्रप्रायो निगूढार्थो ज्ञातव्यश्च मुमुक्षुभिः ॥ ६९ ॥

"The question you posed today is excellent, regarded so by the śāstra-knowers — like a sūtra of hidden meaning, worthy to be known by mumukṣus."

शृणुष्वावहितो विद्वन् यन्मया समुदीर्यते । तदेतच्छ्रवणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे ॥ ७० ॥

"Listen attentively, O learned one, to what I say. By hearing this, at once you shall be freed from the existential bond."

मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगद्यते वैराग्यमत्यन्तमनित्यवस्तुषु । ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा न्यासः प्रसक्ताखिलकर्मणां भृशम् ॥ ७१ ॥

"The first cause of mokṣa is declared: extreme vairāgya in impermanent objects. Then śama, dama, titikṣā. Intense renunciation of all attached karmas."

ततः श्रुतिस्तन्मननं सतत्त्व ध्यानं चिरं नित्यनिरन्तरं मुनेः । ततोऽविकल्पं परमेत्य विद्वानिहैव निर्वाणसुखं समृच्छति ॥ ७२ ॥

"Then śravaṇa, manana upon it; dhyāna on the tattva, long, continuous, unbroken — by the muni. Then, attaining the supreme alternative-less, the wise obtains here the nirvāṇa-bliss."

यद्बोद्धव्यं तवेदानीमात्मानात्मविवेचनम् । तदुच्यते मया सम्यक्छ्रुत्वात्मन्यवधारय ॥ ७३ ॥

"What now is to be known by you is the ātman-non-ātman discrimination — spoken by me correctly; on hearing, establish it in the ātman."

मज्जास्थिमेदःपलरक्तचर्मत्वगाह्वयैर्धातुभिरेभिरन्वितम् । पादोरुवक्षोभुजपृष्ठमस्तकैरङ्गैरुपाङ्गैरुपयुक्तमेतत् ॥ ७४ ॥

Formed of the dhātus — marrow, bone, fat, flesh, blood, skin and outer skin — provided with limbs: feet, thighs, chest, arms, back and head, and sub-limbs attached to them —

अहं ममेति प्रथितं शरीरं मोहास्पदं स्थूलमितीर्यते बुधैः । नभोनभस्वद्दहनाम्बुभूमयः सूक्ष्माणी भूतानि भवन्ति तानि ॥ ७५ ॥

This body called 'I, mine', seat of delusion — is regarded by the wise as the sthūla. Space, air, fire, water, earth — those are the five subtle bhūtas.

परस्परांशैर्मिलितानि भूत्वा स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतवः । मात्रास्तदीया विषया भवन्ति शब्दादयः पञ्च सुखाय भोक्तुः ॥ ७६ ॥

Combining in parts with one another, they become sthūla — cause of the gross body. Their mātras become the objects — the five, sound and the rest — for the enjoyer's pleasure.

य एषु मूढा विषयेषु बद्धा रागोरुपाशेन सुदुर्दमेन । आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्चैः स्वकर्मदूतेन जवेन नीताः ॥ ७७ ॥

The fools bound in these objects by the rope of attachment, hard to sever — go and come, up and down, swept swiftly by the messengers of their own actions.

शब्दादिभिः पञ्चभिरेव पञ्च पञ्चत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः । कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीनभृङ्गा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम् ॥ ७८ ॥

By the five — sound and the rest — the five [sensing creatures] met death by their own guṇa: deer, elephant, moth, fish, bee. Man bound by the five — how could [he escape]?

दोषेण तीव्रो विषयः कृष्णसर्पविषादपि । विषं निहन्ति भोक्तारं द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम् ॥ ७९ ॥

In defect, the object is fiercer than the black cobra's poison. Poison kills the one who drinks it; this kills even the one who sees it with the eye.

विषयाशामहापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् । स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः षट्‍छास्त्रवेद्यपि ॥ ८० ॥

Only one freed from the great net of longing for objects — hard to abandon — is fit for mukti. None else, not even one who knows the six śāstras.

आपातवैराग्यवतो मुमुक्षू न्भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् । आशाग्रहो मज्जयतेऽन्तराले निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात् ॥ ८१ ॥

The mumukṣus of shallow vairāgya, preparing to cross the existence-ocean — the crocodile of craving sinks them, gripping them by the throat, making them forcibly return.

विषयाख्यग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः । स गच्छति भवाम्बोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः ॥ ८२ ॥

The one who, with the sword of sound detachment, slays the crocodile called viṣaya — he crosses to the further shore of the existential ocean, free of obstacles.

विषमविषयमार्गे गच्छतोऽनच्छबुद्धेः प्रतिपदमभिघातो मृत्युरप्येष सिद्धः । हितसुजनगुरूक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्त्या प्रभवति फलसिद्धिः सत्यमित्येव विद्धि ॥ ८३ ॥

For one walking the perilous path of objects with clouded buddhi — at every step is a blow; death itself is met. For one walking by the good teacher's counsel, by his own discernment — power arises.

मोक्षस्य काङ्क्षा यदि वै तवास्ति त्यजातिदूराद्विषयान्विषं यथा । पीयूषवत्तोषदयाक्षमार्जवप्रशान्तिदान्तीर्भज नित्यमादरात् ॥ ८४ ॥

If you have longing for mokṣa, abandon objects far off, like poison. Revere always, with respect, as nectar: patience, compassion, forgiveness, uprightness, peace and restraint.

अनुक्षणं यत्परिहृत्य कृत्य मनाद्यविद्याकृतबन्धमोक्षणम् । देहः परार्थोऽयममुष्य पोषणे यः सज्जते स स्वमनेन हन्ति ॥ ८५ ॥

He who at each moment, setting aside duty, applies himself to release from the beginningless-avidyā-bond — this body is for another (the ātman); whoever clings to its nourishment destroys himself.

शरीरपोषणार्थी सन्य आत्मानं दिदृक्षते । ग्राहं दारुधिया धृत्वा नदीं तर्तुं स इच्छति ॥ ८६ ॥

One who seeks to see the ātman yet busies himself nourishing the body — is like one who, grasping a crocodile believing it a log, seeks to cross the river.

मोह एव महामृत्युर्मुमुक्षोर्वपुरादिषु । मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति ॥ ८७ ॥

Delusion alone is the mumukṣu's great death, in body and the rest. One who has conquered delusion is fit for the state of mukti.

मोहं जहि महामृत्युं देहदारसुतादिषु । यं जित्वा मुनयो यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ८८ ॥

Conquer delusion, the great death, concerning body, wife, children and the rest. Conquering it, the munis attain Viṣṇu's supreme state.

त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसङ्कुलम् । पूर्णं मूत्रपुरीषाभ्यां स्थूलं निन्द्यमिदं वपुः ॥ ८९ ॥

Made of skin, flesh, blood, sinew, fat, marrow and bone — full of urine and feces — gross and blameworthy, this body.

पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा । समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः । अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यतः ॥ ९० ॥

From the five pañcīkṛta elements, from the gross bhūtas, by prior action — arose this sthūla, the seat of the ātman's enjoyment. Its state is jāgrat — experience of gross objects.

बाह्येन्द्रियैः स्थूलपदार्थसेवां स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् । करोति जीवः स्वयमेतदात्मना तस्मात्प्रशस्तिर्वपुषोऽस्य जागरे ॥ ९१ ॥

Through the external senses the jīva, by himself, enjoys — through the ātman — gross objects: garland, sandal, woman, varied forms. Hence the body's prominence in jāgrat.

सर्वोऽपि बाह्यः संसारः पुरुषस्य यदाश्रयः । विद्धि देहमिदं स्थूलं गृहवद्गृहमेधिनः ॥ ९२ ॥

The whole external saṃsāra of the puruṣa — know it rests upon this gross body, as a house for the householder.

स्थूलस्य सम्भवजरामरणानि धर्माः स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताद्यवस्थाः । वर्णाश्रमादिनियमा बहुधामयाः स्युः पूजावमानबहुमानमुखा विशेषाः ॥ ९३ ॥

The sthūla's dharmas: birth, aging, death; many states such as infancy; rules of varṇa and āśrama; many diseases; worship, scorn, honor and the rest.

बुद्धीन्द्रियाणि श्रवणं त्वगक्षि घ्राणं च जिह्वा विषयावबोधनात् । वाक्पाणिपादा गुदमप्युपस्थं कर्मेन्द्रियाणि प्रवणानि कर्मसु ॥ ९४ ॥

Knowledge-senses: ear, skin, eye, nose, tongue — through object-cognition. Speech, hands, feet, anus, genitals — action-senses, inclined to deeds.

निगद्यतेऽन्तःकरणं मनो धी रहङ्कृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः । मनस्तु सङ्कल्पविकल्पनादिभिर्बुद्धिः पदार्थाध्यवसायधर्मतः ॥ ९५ ॥

The antaḥkaraṇa is called: mind, buddhi, ego, citta — by their own functions. Mind by the operation of saṅkalpa and vikalpa; buddhi by the determination of the object.

अत्राभिमानादहमित्यहङ्कृतिः । स्वार्थानुसन्धानगुणेन चित्तम् ॥ ९६ ॥

Here, by the appropriation 'I' is ahaṃkāra. By the function of holding-for-oneself is the citta.

प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः । स्वयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतेर्भेदात्सुवर्णसलिलमिव ॥ ९७ ॥

Prāṇa, apāna, vyāna, udāna, samāna — thus the prāṇa becomes, through variety of vṛttis, as gold (in ornaments) and as water (in forms).

वागादिपञ्च श्रवणादिपञ्च प्राणादिपञ्चाभ्रमुखाणि पञ्च । बुद्ध्याद्यविद्यापि च कामकर्मणी पुर्यष्टकं सूक्ष्मशरीरमाहुः ॥ ९८ ॥

Speech-group of five; ear-group of five; prāṇa-group of five; ether-group of five. Buddhi etc., avidyā, kāma, karma — these eight form the sūkṣma-śarīra, the city-of-eight (puryaṣṭaka).

इदं शरीरं शृणु सूक्ष्मसंज्ञितं लिङ्गं त्वपञ्चीकृतभूतसम्भवम् । सवासनं कर्मफलानुभावकं स्वाज्ञानतोऽनादिरुपाधिरात्मनः ॥ ९९ ॥

This body called sūkṣma — hear — is the liṅga, arisen from unpañcīkṛta bhūtas. Bearer of vāsanās, enjoyer of karma-fruits; beginningless upādhi of the ātman, by its own ignorance.

स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था स्वमात्रशेषेण विभाति यत्र । स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयमेव जाग्र त्कालीननानाविधवासनाभिः । कर्त्रादिभावं प्रतिपद्य राजते यत्र स्वयञ्ज्योतिरयं परात्मा ॥ १०० ॥

Svapna is its separated state; where it shines with only its own residue. In svapna, the buddhi itself, with the varied vāsanās of jāgrat-time, assuming roles of doer and the rest, shines.

धीमात्रकोपाधिरशेषसाक्षी न लिप्यते तत्कृतकर्मलेपैः । यस्मादसङ्गस्तत एव कर्मभिर्न लिप्यते किञ्चिदुपाधिना कृतैः ॥ १०१ ॥

As the dhī-mātra-upādhi, he is the witness of all; untouched by its acts. Being unattached, the ātman is not stained by any action performed by the upādhi.

सर्वव्यापृतिकरणं लिङ्गमिदं स्याच्चिदात्मनः पुंसः । वास्यादिकमिव तक्ष्णस्तेनैवात्मा भवत्यसङ्गोऽयम् ॥ १०२ ॥

This liṅga is the all-operating instrument of the puruṣa cid-ātman. As the axe to the carpenter: by its means, the ātman shows as non-attached.

अन्धत्वमन्दत्वपटुत्वधर्माः सौगुण्यवैगुण्यवशाद्धि चक्षुषः । बाधिर्यमूकत्वमुखास्तथैव श्रोत्रादिधर्मा न तु वेत्तुरात्मनः ॥ १०३ ॥

Blindness, dullness, sharpness — dharmas of the eye, per its good or ill condition. Deafness, muteness, and the like: dharmas of the ear and others; never of the Knower.

उच्छ्वासनिःश्वासविजृम्भणक्षुत् प्रस्पन्दनाद्युत्क्रमणादिकाः क्रियाः । प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ज्ञाः प्राणस्य धर्मावशनापिपासे ॥ १०४ ॥

Exhalation, inhalation, yawning, hunger, spasms, motion and the like — the knowers say: these are prāṇa's dharmas. Hunger and thirst are prāṇa's dharmas, not the ātman's.

अन्तःकरणमेतेषु चक्षुरादिषु वर्ष्मणि । अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा ॥ १०५ ॥

The antaḥkaraṇa operates in these — eyes and the rest — reflecting consciousness' light. It identifies as 'I', and by that reflected light endures.

अहङ्कारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् । सत्त्वादिगुणयोगेनावस्थात्रितयमश्नुते ॥ १०६ ॥

That ahaṃkāra is known as doer and experiencer; it assumes three states by connection with sattva and the other guṇas.

विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये । सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः ॥ १०७ ॥

With favorable objects, happy; with contrary ones, suffering. Joy and sorrow are its dharmas — not the ātman's, which is always ānanda.

आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान्विषयो न स्वतः प्रियः । स्वत एव हि सर्वेषामात्मा प्रियतमो यतः ॥ १०८ ॥

Objects are dear for the sake of the ātman, not for themselves; for the ātman, by nature, is dearest of all.

तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुःखं कदाचन । यत्सुषुप्तौ निर्विषय आत्मानन्दोऽनुभूयते । श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं च जाग्रति ॥ १०९ ॥

Therefore the ātman is always ānanda; in it there is never duḥkha. In suṣupti, free of objects, the ātman's bliss is experienced — attested by śruti, direct perception, tradition, and inference.

अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्ति रनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा । कार्यानुमेया सुधियैव माया यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते ॥ ११० ॥

Avyakta, called parameśa-śakti, is the beginningless avidyā of triguṇa nature. Its being is inferred from effects, by the discerning — it is the māyā by which this whole world is generated.

सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो । साङ्गाप्यनङ्गाप्युभयात्मिका नो महाद्भुतानिर्वचनीयरूपा ॥ १११ ॥

Neither real nor unreal nor both; neither separate nor non-separate nor both; neither with parts nor partless nor both — of supremely marvelous, ineffable nature.

शुद्धाद्वयब्रह्मविबोधनाश्या सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा । रजस्तमः सत्त्वमिति प्रसिद्धा गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः ॥ ११२ ॥

Destroyed by the recognition of pure non-dual Brahman — as snake-illusion by rope-discernment. Its guṇas — rajas, tamas, sattva — are known by their works.

विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी । रागादयोऽस्याः प्रभवन्ति नित्यं दुःखादयो ये मनसो विकाराः ॥ ११३ ॥

The vikṣepa-śakti belongs to rajas, of active nature. From it the ancient activity flows. Its fruits — rāga and the like — arise continuously as mental modifications.

कामः क्रोधो लोभदम्भाव्यसूया हङ्कारेर्ष्यामत्सराद्यास्तु घोराः । धर्मा एते राजसाः पुम्प्रवृत्तिर्यस्मादेतत्तद्रजो बन्धहेतुः ॥ ११४ ॥

Desire, anger, greed, hypocrisy, envy, vanity, rivalry, jealousy and the more dreadful — are rājasa dharmas; from this pravṛtti, rajas is the cause of bondage.

एषावृतिर्नाम तमोगुणस्य शक्तिर्यया वस्त्ववभासतेऽन्यथा । सैषा निदानं पुरुषस्य संसृतेर्विक्षेपशक्तेः प्रसरस्य हेतुः ॥ ११५ ॥

Āvṛti is tamas's power, by which reality appears otherwise. It is the primal cause of the puruṣa's saṃsāra and the expansion of vikṣepa-śakti.

प्रज्ञावानपि पण्डितोऽपि चतुरोऽप्यत्यन्तसूक्ष्मार्थदृ ग्व्यालीढस्तमसा न वेत्ति बहुधा सम्बोधितोऽपि स्फुटम् । भ्रान्त्यारोपितमेव साधु कलयत्यालम्बते तद्गुणान् हन्तासौ प्रबला दुरन्ततमसः शक्तिर्महत्यावृतिः ॥ ११६ ॥

Even the wise, learned, keen, the one who perceives the most subtle — when swallowed by tamas, does not see, however much instructed; takes for real what illusion imagined.

अभावना वा विपरीतभावना सम्भावना विप्रतिपत्तिरस्याः । संसर्गयुक्तं न विमुञ्चति ध्रुवं विक्षेपशक्तिः क्षपयत्यजस्रम् ॥ ११७ ॥

Its manifestations: absence of reflection, inverted reflection, vain supposition, confused doubt. Where it settles, it never steadily releases — vikṣepa-śakti consumes unceasingly.

अज्ञानमालस्यजडत्वनिद्रा प्रमादमूढत्वमुखास्तमोगुणाः । एतैः प्रयुक्तो न हि वेत्ति किञ्चिन्निद्रालुवत्स्तम्भवदेव तिष्ठति ॥ ११८ ॥

Ignorance, laziness, dullness, sleep, negligence, stupidity and the like — are tamas's guṇas. Possessed by them, one knows nothing; lies as the sleeper, immobile as a pillar.

सत्त्वं विशुद्धं जलवत्तथापि ताभ्यां मिलित्वा सरणाय कल्पते । यत्रात्मबिम्बः प्रतिबिम्बितः सन्प्रकाशयत्यर्क इवाखिलं जडम् ॥ ११९ ॥

Sattva is pure as water; yet mingled with the two, it serves as a vehicle. Where the ātman's bimba reflects itself, it lights all that is jaḍa, like the sun.

मिश्रस्य सत्त्वस्य भवन्ति धर्मा स्त्वमानिताद्या नियमा यमाद्याः । श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षुता च दैवी च सम्पत्तिरसन्निवृत्तिः ॥ १२० ॥

The mixed-sattva's dharmas: humility and other observances, śraddhā, bhakti, longing for liberation, divine qualities, turning from the unreal.

विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः प्रसादः स्वात्मानुभूतिः परमा प्रशान्तिः । तृप्तिः प्रहर्षः परमात्मनिष्ठा यया सदानन्दरसं समृच्छति ॥ १२१ ॥

Pure sattva's guṇas: grace, own-Self experience, supreme peace, tṛpti, joy, firmness in paramātman — by which sadānanda's rasa is attained.

अव्यक्तमेतत्त्रिगुणैर्निरुक्तं तत्कारणं नाम शरीरमात्मनः । सुषुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था प्रलीनसर्वेन्द्रियबुद्धिवृत्तिः ॥ १२२ ॥

That avyakta, defined by the three guṇas, is called the ātman's kāraṇa-śarīra. Suṣupti is its dissolution-state; there all organs and buddhi-vṛttis rest.

सर्वप्रकारप्रमितिप्रशान्ति र्बीजात्मनावस्थितिरेव बुद्धेः । सुषुप्तिरत्रास्य किल प्रतीतिः किञ्चिन्न वेद्मीति जगत्प्रसिद्धेः ॥ १२३ ॥

Cessation of every kind of cognition — the buddhi remains as seed. In suṣupti, the common experience is: 'I knew nothing' — well known in the world.

देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादयः सर्वे विकारा विषयाः सुखादयः । व्योमादिभूतान्यखिलं च विश्वमव्यक्तपर्यन्तमिदं ह्यनात्मा ॥ १२४ ॥

Body, senses, prāṇa, manas, ahaṃkāra and the rest — all modifications; objects, pleasures and the like. Space and other bhūtas, the whole universe up to avyakta — all this is non-ātman.

माया मायाकार्यं सर्वं महदादि देहपर्यन्तम् । असदिदमनात्मतत्त्वं विद्धि त्वं मरुमरीचिकाकल्पम् ॥ १२५ ॥

Māyā and all māyā's work — from mahat down to the body — know: this is non-ātman's tattva, unreal, like a mirage in the desert.

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि स्वरूपं परमात्मनः । यद्विज्ञाय नरो बन्धान्मुक्तः कैवल्यमश्नुते ॥ १२६ ॥

Now I declare the paramātman's nature — which, recognized, frees man from bondage and grants kaivalya.

अस्ति कश्चित्स्वयं नित्यमहंप्रत्ययलम्बनः । अवस्थात्रयसाक्षी सन्पञ्चकोशविलक्षणः ॥ १२७ ॥

There is one, ever-present, basis of the sense of 'I' — witness of the three states, distinct from the five kośa.

यो विजानाति सकलं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । बुद्धितद्वृत्तिसद्भावमभावमहमित्ययम् ॥ १२८ ॥

One who knows everything in jāgrat, svapna and suṣupti; perceives the presence and absence of buddhi and its vṛttis; the 'I'.

यः पश्यति स्वयं सर्वं यं न पश्यति किञ्चन । यश्चेतयति बुद्ध्यादि न तद्यं चेतयत्ययम् ॥ १२९ ॥

One who sees all by himself, and whom none sees; who animates buddhi and the rest, but whom nothing animates — that is the ātman.

येन विश्वमिदं व्याप्तं यं न व्याप्नोति किञ्चन । अभारूपमिदं सर्वं यं भान्तमनुभात्ययम् ॥ १३० ॥

By whom this whole universe is pervaded, and whom nothing pervades; in whose presence all that appears shines only by reflection.

यस्य संनिधिमात्रेण देहेन्द्रियमनोधियः । विषयेषु स्वकीयेषु वर्तन्ते प्रेरिता इव ॥ १३१ ॥

By whose mere proximity body, senses, mind and buddhi operate in their objects as if impelled.

अहङ्कारादिदेहान्ता विषयाश्च सुखादयः । वेद्यन्ते घटवद्येन नित्यबोधस्वरूपिणा ॥ १३२ ॥

From ahaṃkāra to the body, and objects as pleasure and pain — all are known, as the pot is known, by one whose nature is nitya-bodha.

एषोऽन्तरात्मा पुरुषः पुराणो निरन्तराखण्डसुखानुभूतिः । सदैकरूपः प्रतिबोधमात्रो येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ १३३ ॥

That is the antarātman, the primordial puruṣa, unbroken indivisible experience of sukha. Of single eternal form, pure awareness — by whom speech and prāṇas are set in motion.

अत्रैव सत्त्वात्मनि धीगुहाया मव्याकृताकाश उरुप्रकाशः । आकाश उच्चैरविवत्प्रकाशते स्वतेजसा विश्वमिदं प्रकाशयन् ॥ १३४ ॥

Here itself, in the sattva's ātman, in the cavern of buddhi, in the unmanifest space, a vast light. As the open sky shines by its own force, lighting this whole universe.

ज्ञाता मनोहङ्कृतिविक्रियाणां देहेन्द्रियप्राणकृतक्रियाणाम् । अयोग्निवत्ताननु वर्तमानो न चेष्टते नो विकरोति किञ्चन ॥ १३५ ॥

Knower of the modifications of manas and ahaṃkāra, of the actions of body, senses, prāṇas — without following, as fire does not follow the iron; does not move, does not change, does nothing.

न जायते नो म्रियते न वर्धते न क्षीयते नो विकरोति नित्यः । विलीयमानेऽपि वपुष्यमुष्मिन्न लीयते कुम्भ इवाम्बरं स्वयम् ॥ १३६ ॥

Is not born, does not die, does not grow, does not decay, does not change — eternal. When the body dissolves, it does not dissolve — as the pot-space when the pot breaks.

प्रकृतिविकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभावः सदसदिदमशेषं भासयन्निर्विशेषः । विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्थास्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धेः ॥ १३७ ॥

Distinct from prakṛti and its transformations; of pure bodha's nature. Illumines all real-and-unreal, undivided. The paramātman shines in jāgrat and other states as 'I-I'.

नियमितमनसामुं त्वं स्वमात्मानमात्म न्ययमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात् । जनिमरणतरङ्गापारसंसारसिन्धुं प्रतर भव कृतार्थो ब्रह्मरूपेण संस्थः ॥ १३८ ॥

With controlled mind, recognize him as your own Self — directly as 'I am this', by the buddhi's grace. Cross the saṃsāra-ocean full of birth-death waves; become fulfilled, established as brahma-rūpa.

अत्रानात्मन्यहमिति मतिर्बन्ध एषोऽस्य पुंसः प्राप्तोऽज्ञानाज्जननमरणक्लेशसम्पातहेतुः । येनैवायं वपुरिदमसत्सत्यमित्यात्मबुद्ध्या पुष्यत्युक्षत्यवति विषयैस्तन्तुभिः कोशकृद्वत् ॥ १३९ ॥

The notion of 'I' in the non-ātman is man's bondage — arisen from ignorance, cause of birth, death and sorrows. By it, this unreal body is taken as real.

अतस्मिंस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रज्जुधिषणा । ततोऽनर्थव्रातो निपतति समादातुरधिकस्ततो योऽसद्ग्राहः स हि भवति बन्धः शृणु सखे ॥ १४० ॥

There, where it is not, arises the notion of it in the deluded, by tamas — for lack of discernment 'snake' appears on the rope. Then the multitude of misfortunes falls.

अखण्डनित्याद्वयबोधशक्त्या स्फुरन्तमात्मानमनन्तवैभवम् । समावृणोत्यावृतिशक्तिरेषा तमोमयी राहुरिवार्कबिम्बम् ॥ १४१ ॥

That ātman of infinite power, radiant by the akhaṇḍa-nitya-advaya-bodha — the āvṛti-śakti, made of tamas, veils it, as Rāhu eclipses the sun's disc.

तिरोभूते स्वात्मन्यमलतरतेजोवति पुमा ननात्मानं मोहादहमिति शरीरं कलयति । ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमुं बन्धकगुणैः परं विक्षेपाख्या रजस उरुशक्तिर्व्यथयति ॥ १४२ ॥

The pure, stainless Self veiled, man, by delusion, takes the non-Self — the body — as 'I'. Then by the bondage-powers — desire, anger and such — he is tormented.

महामोहग्राहग्रसनगलितात्मावगमनो धियो नानावस्थाः स्वयमभिनयंस्तद्गुणतया । अपारे संसारे विषयविषपूरे जलनिधौ निमज्ज्योन्मज्ज्यायं भ्रमति कुमतिः कुत्सितगतिः ॥ १४३ ॥

Swallowed by the great-moha crocodile, Self-knowledge lost, the mind plays many states, taking on guṇas. In the vast saṃsāra, full of object-poison, the ill-thinking wanders.

भानुप्रभासञ्जनिताभ्रपङ्क्ति र्भानुं तिरोधाय यथा विजृम्भते । आत्मोदिताहङ्कृतिरात्मतत्त्वं तथा तिरोधाय विजृम्भते स्वयम् ॥ १४४ ॥

As clouds produced by the sun's radiance cover the sun itself — so the ahaṃkāra sprung from the ātman covers the ātman's tattva and swells.

कबलितदिननाथे दुर्दिने सान्द्रमेघै र्व्यथयति हिमझञ्झावायुरुग्रो यथैतान् । अविरततमसात्मन्यावृते मूढबुद्धिं क्षपयति बहुदुःखैस्तीव्रविक्षेपशक्तिः ॥ १४५ ॥

As the icy blizzard torments those whose day was devoured by dense clouds — so intense vikṣepa-śakti torments with many pains the fool whose ātman was veiled by unbroken tamas.

एताभ्यामेव शक्तिभ्यां बन्धः पुंसः समागतः । याभ्यां विमोहितो देहं मत्वात्मानं भ्रमत्ययम् ॥ १४६ ॥

By these two śaktis alone came man's bondage. Deluded by them, he takes body for Self and wanders.

बीजं संसृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरङ्कुरो रागः पल्लवमम्बु कर्म तु वपुः स्कन्धोऽसवः शाखिकाः । अग्राणीन्द्रियसंहतिश्च विषयाः पुष्पाणि दुःखं फलं नानाकर्मसमुद्भवं बहुविधं भोक्तात्र जीवः खगः ॥ १४७ ॥

Tamas is seed of the saṃsāra-tree; the notion 'body = Self' is the sprout; rāga is leaf; karma is water; body is trunk; prāṇas are branches; senses are upper boughs; the jīva, the bird, enjoys above — bird of the fruit of many acts.

अज्ञानमूलोऽयमनात्मबन्धो नैसर्गिकोऽनादिरनन्त ईरितः । जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःखप्रवाहतापं जनयत्यमुष्य ॥ १४८ ॥

That non-Self-bondage, rooted in ignorance, is natural, beginningless, countless — declared — producer of the stream of birth, death, disease and aging sorrows.

नास्त्रैर्न शस्त्रैरनिलेन वह्निना च्छेत्तुं न शक्यो न च कर्मकोटिभिः । विवेकविज्ञानमहासिना विना धातुः प्रसादेन शितेन मञ्जुना ॥ १४९ ॥

It cannot be cut by weapons, armor, wind or fire; nor by millions of acts. Only by the great sword of viveka-vijñāna, sharpened by the Creator's grace.

श्रुतिप्रमाणैकमतेः स्वधर्म निष्ठा तयैवात्मविशुद्धिरस्य । विशुद्धबुद्धेः परमात्मवेदनं तेनैव संसारसमूलनाशः ॥ १५० ॥

By sole reliance on śruti's authority, firmness in one's own dharma — by it the Self's purity. With pure buddhi, the paramātman's knowing; by that alone, saṃsāra's root-destruction.

कोशैरन्नमयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संवृतो भाति । निजशक्तिसमुत्पन्नैः शैवलपटलैरिवाम्बु वापीस्थम् ॥ १५१ ॥

By the five kośa, beginning with annamaya, the ātman is not veiled; it shines. Arisen from its own śakti, as algae on the pond cover the water.

तच्छैवालापनये सम्यक्सलिलं प्रतीयते शुद्धम् । तृष्णासन्तापहरं सद्यः सौख्यप्रदं परं पुंसः ॥ १५२ ॥

The algae removed, the pure water appears clearly — destroyer of thirst, immediate giver of supreme joy to man.

पञ्चानामपि कोशानामपवादे विभात्ययं शुद्धः । नित्यानन्दैकरसः प्रत्यग्रूपः परः स्वयञ्ज्योतिः ॥ १५३ ॥

The five kośa refuted, he shines pure — of the one eternal-ānanda essence, inner form, supreme, self-luminous.

आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुषा । तेनैवानन्दी भवति स्वं विज्ञाय सच्चिदानन्दम् ॥ १५४ ॥

Discernment between ātman and non-ātman must be performed by the wise for liberation. Only thereby does one become ānandī — knowing oneself as saccidānanda.

मुञ्जादिषीकामिव दृश्यवर्गा त्प्रत्यञ्चमात्मानमसङ्गमक्रियम् । विविच्य तत्र प्रविलाप्य सर्वं तदात्मना तिष्ठति यः स मुक्तः ॥ १५५ ॥

As the reed-stalk is drawn out, so the inner ātman, non-attached, actionless, is drawn from the mass of perceptibles; there, dissolving all, one who abides as ātman is liberated.

देहोऽयमन्नभवनोऽन्नमयस्तु कोशो ह्यन्नेन जीवति विनश्यति तद्विहीनः । त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशिर्नायं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः ॥ १५६ ॥

This body, abode of food, is the annamaya-kośa. By food it lives and without it perishes. Heap of skin, epidermis, flesh, blood, bone and filth — it cannot be the Self, eternally pure by itself.

पूर्वं जनेरपि मृतेरथ नायमस्ति जातक्षणक्षणगुणोऽनियतस्वभावः । नैको जडश्च घटवत्परिदृश्यमानः स्वात्मा कथं भवति भावविकारवेत्ता ॥ १५७ ॥

Before birth he is not; after death, also not. Quality changes each instant; nature unstable; inert, perceived like a pot. How could he, the Self, be the knower of the being's modifications?

पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यङ्गेऽपि जीवनात् । तत्तच्छक्तेरनाशाच्च न नियम्यो नियामकः ॥ १५८ ॥

The body endowed with hands, feet and the rest is not the ātman — one lives even lacking a limb; by non-destruction of the respective śaktis; the governed cannot govern.

देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिणः । सत एव स्वतः सिद्धं तद्वैलक्षण्यमात्मनः ॥ १५९ ॥

Of the body, of its dharmas, of its acts and states — he is witness; the ātman's distinction is established by his very being.

शल्यराशिर्मांसलिप्तो मलपूर्णोऽतिकश्मलः । कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः ॥ १६० ॥

How could this bone-heap wrapped in flesh, full of impurities, extremely foul, be the Knower — himself different from it?

त्वङ्मांसमेदोस्थिपुरीषराशा वहंमतिं मूढजनः करोति । विलक्षणं वेत्ति विचारशीलो निजस्वरूपं परमार्थभूतम् ॥ १६१ ॥

The fool places the 'I'-notion in the heap of skin, flesh, fat, bone and filth. The discriminator knows his distinct nature — the supreme truth.

देहोऽहमित्येव जडस्य बुद्धि र्देहे च जीवे विदुषस्त्वहन्धीः । विवेकविज्ञानवतो महात्मनो ब्रह्माहमित्येव मतिः सदात्मनि ॥ १६२ ॥

'I am the body' — the ignorant's notion; 'I' in body and jīva — the learned's notion. For the mahātman of viveka-vijñāna, the notion is ever 'I am Brahman' in the sad-ātman.

अत्रात्मबुद्धिं त्यज मूढबुद्धे त्वङ्मांसमेदोस्थिपुरीषराशौ । सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे कुरुष्व शान्तिं परमां भजस्व ॥ १६३ ॥

Abandon, O fool-mind, the 'I'-notion in the heap of skin, flesh, fat, bone and filth. Contemplate the all-Self Brahman, alternative-less; worship supreme peace.

देहेन्द्रियादावसति भ्रमोदितां विद्वानहन्तां न जहाति यावत् । तावन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ताप्यस्त्वेष वेदान्तनयान्तदर्शी ॥ १६४ ॥

As long as the wise, though versed in vedānta, does not abandon the false ahaṃtā of body and senses — for him there is no talk of vimukti.

छायाशरीरे प्रतिबिम्बगात्रे यत्स्वप्नदेहे हृदि कल्पिताङ्गे । यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचिज्जीवच्छरीरे च तथैव मास्तु ॥ १६५ ॥

You have no 'I'-notion in the shadow-body, the reflected body, the dream-body, the body imagined in the heart. So also it should be in the living body.

देहात्मधीरेव नृणामसद्धियां जन्मादिदुःखप्रभवस्य बीजम् । यतस्ततस्त्वं जहि तां प्रयत्नात्त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा ॥ १६६ ॥

The 'body-Self' notion in men of ill reason is seed of birth-sorrow. Therefore abandon it with effort; with citta abandoned, no further expectation of birth.

कर्मेन्द्रियैः पञ्चभिरञ्चितोऽयं प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः । येनात्मवानन्नमयोऽनुपूर्णः प्रवर्ततेऽसौ सकलक्रियासु ॥ १६७ ॥

Joined with the five action-organs, prāṇa becomes the prāṇamaya-kośa. By it, the annamaya, full of the ātman, acts in all the kriyās.

नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो गन्तागन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः । यस्मात्किञ्चित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं स्वं वान्यं वा किञ्चन नित्यं परतन्त्रः ॥ १६८ ॥

The prāṇamaya is not the ātman either — it is vāyu's modification, coming and going, in and out, like wind; hence knows nothing as desirable or undesirable, self or other — always dependent.

ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमयः स्या त्कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः । संज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयांस्तत्पूर्वकोशमनुपूर्य विजृम्भते यः ॥ १६९ ॥

The five knowledge-senses with the mind form the manomaya-kośa — cause of the alternation 'I' and 'mine' in objects, marked by name-distinction; potent, it fills the prior kośa.

पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिरेव होतृभिः प्रचीयमानो विषयाज्यधारया । जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धनैर्मनोमयोऽग्निर्दहति प्रपञ्चम् ॥ १७० ॥

Fed by the five senses as priests, by oblations of object-matter — that manomaya fire, kindled by many vāsanās, burns the world.

न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतुः । तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्टं विजृम्भितेऽस्मिन्सकलं विजृम्भते ॥ १७१ ॥

Avidyā is not distinct from the mind; the mind itself is avidyā, cause of existential bondage. When it dissolves, all dissolves; when it expands, all expands.

स्वप्नेऽर्थशून्ये सृजति स्वशक्त्या भोक्त्रादि विश्वं मन एव सर्वम् । तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषस्तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भणम् ॥ १७२ ॥

In object-less dream, the mind creates by its own power the experiencer and the whole universe. So also in jāgrat no difference — all this is mind's expansion.

सुषुप्तिकाले मनसि प्रलीने नैवास्ति किञ्चित्सकलप्रसिद्धेः । अतो मनःकल्पित एव पुंसः संसार एतस्य न वस्तुतोऽस्ति ॥ १७३ ॥

In suṣupti, with mind dissolved, nothing exists — notoriously. Therefore man's saṃsāra is imagined only by the mind; has no reality.

वायुनानीयते मेघः पुनस्तेनैव लीयते । मनसा कल्प्यते बन्धो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते ॥ १७४ ॥

The cloud is brought by the wind and dissolved by the same wind. The mind imagines bondage; the same mind imagines mokṣa.

देहादिसर्वविषये परिकल्प्य रागं बध्नाति तेन पुरुषं पशुवद्गुणेन । वैरस्यमत्र विषवत्सुविधाय पश्चादेनं विमोचयति तन्मन एव बन्धात् ॥ १७५ ॥

Creating attachment in all objects — body and the rest — it binds man as an animal by the rope. Then, stamping aversion to them as to poison — it frees him.

तस्मान्मनः कारणमस्य जन्तो र्बन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने । बन्धस्य हेतुर्मलिनं रजोगुणैर्मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम् ॥ १७६ ॥

The mind, therefore, is the cause of this being's bondage and mokṣa. Defiled by rajas and tamas: bondage; pure, free of rajas and tamas: mokṣa.

विवेकवैराग्यगुणातिरेका च्छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै । भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षोस्ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे ॥ १७७ ॥

By preponderance of viveka and vairāgya, the mind becomes pure and leads to mukti. Hence the wise mumukṣu must stand firm in both from the start.

मनो नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिषु । चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षवः ॥ १७८ ॥

The mind is a great tiger roaming the forests of objects. Let sādhus mumukṣus not walk there.

मनः प्रसूते विषयानशेषा न्स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः । शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान्गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम् ॥ १७९ ॥

The mind ceaselessly produces all objects — from gross to subtle — for the enjoyer: body, varṇa, āśrama, caste, guṇas, acts, causes, fruits — endlessly.

असङ्गचिद्रूपममुं विमोह्य देहेन्द्रियप्राणगुणैर्निबध्य । अहं ममेति भ्रमयत्यजस्रं मनः स्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु ॥ १८० ॥

Deluding this pure non-attached ātman, binding him by guṇas of body, senses and prāṇa — the mind continually confuses him with 'I' and 'mine' in its own works and fruits.

अध्यासदोषात्पुरुषस्य संसृति रध्यासबन्धस्त्वमुनैव कल्पितः । रजस्तमोदोषवतोऽविवेकिनो जन्मादिदुःखस्य निदानमेतत् ॥ १८१ ॥

By the adhyāsa-fault comes man's saṃsāra; the superposition-bondage is imagined only by the mind. In the undiscerning man, marked by rajas-tamas defects — it is the root-cause of birth-sorrow.

अतः प्राहुर्मनोऽविद्यां पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः । येनैव भ्राम्यते विश्वं वायुनेवाभ्रमण्डलम् ॥ १८२ ॥

Hence the tattva-knowers call the mind avidyā — by it the universe is whirled, as the wind whirls the cloud-masses.

तन्मनःशोधनं कार्यं प्रयत्नेन मुमुक्षुणा । विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः करफलायते ॥ १८३ ॥

By effort, the mumukṣu must purify the mind. Purified, mukti becomes like fruit in the hand.

मोक्षैकसक्त्या विषयेषु रागं निर्मूल्य संन्यस्य च सर्वकर्म । सच्छ्रद्धया यः श्रवणादिनिष्ठो रजः स्वभावं स धुनोति बुद्धेः ॥ १८४ ॥

One who, by sole devotion to mokṣa, uproots rāga in objects, renounces all actions and, with true śraddhā, stands in śravaṇa and the rest — shakes off from buddhi rajas' nature.

मनोमयो नापि भवेत्परात्मा ह्याद्यन्तवत्त्वात्परिणामिभावात् । दुःखात्मकत्वाद्विषयत्वहेतोर्द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः ॥ १८५ ॥

The manomaya, too, cannot be the paramātman — it has beginning and end, is subject to change, of duḥkha nature, is object; the observer is never seen as object.

बुद्धिर्बुद्धीन्द्रियैः सार्धं सवृत्तिः कर्तृलक्षणः । विज्ञानमयकोशः स्यात्पुंसः संसारकारणम् ॥ १८६ ॥

The buddhi, with knowledge-senses and their vṛttis, is the mark of the doer. That vijñānamaya-kośa is the cause of man's saṃsāra.

अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्ति र्विज्ञानसंज्ञः प्रकृतेर्विकारः । ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम् ॥ १८७ ॥

The consciousness-reflection's śakti, called vijñāna — modification of prakṛti — with knowing and acting, constantly identifies as 'I' in body, senses and the rest.

अनादिकालोऽयमहंस्वभावो जीवः समस्तव्यवहारवोढा । करोति कर्माण्यनुपूर्ववासनः पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि ॥ १८८ ॥

From beginningless time, of 'I'-nature, the jīva is bearer of all vyavahāra. Performs acts per prior vāsanās — pure and impure — and their fruits.

भुङ्क्ते विचित्रास्वपि योनिषु व्रज न्नायाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेषः । अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्स्वप्नाद्यवस्थाः सुखदुःखभोगः ॥ १८९ ॥

He enjoys in varied wombs, comes and goes, rises and descends. The states of jāgrat, svapna and others — experience of joy-sorrow — belong only to this vijñānamaya.

देहादिनिष्ठाश्रमधर्मकर्म गुणाभिमानः सततं ममेति । विज्ञानकोशोऽयमतिप्रकाशः प्रकृष्टसान्निध्यवशात्परात्मनः । अतो भवत्येष उपाधिरस्य यदात्मधीः संसरति भ्रमेण ॥ १९० ॥

Identification with dharmas and acts of body, āśrama and the rest; perpetual guṇa-identification as 'mine'. That vijñāna-kośa is highly illumined by the paramātman's nearness.

योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि स्फुरत्स्वयञ्ज्योतिः । कूटस्थः सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः ॥ १९१ ॥

That vijñānamaya which shines in the prāṇas, in the heart, self-luminous — being kūṭastha, ātman — becomes doer and enjoyer when set in the upādhi.

स्वयं परिच्छेदमुपेत्य बुद्धे स्तादात्म्यदोषेण परं मृषात्मनः । सर्वात्मकः सन्नपि वीक्षते स्वयं स्वतः पृथक्त्वेन मृदो घटानिव ॥ १९२ ॥

Accepting limit by identity with buddhi, the supreme falsely identifies; though sarvātman, sees himself as separate, like clay in various pots.

उपाधिसम्बन्धवशात्परात्मा प्युपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः । अयोविकारानविकारिवह्निवत्सदैकरूपोऽपि परः स्वभावात् ॥ १९३ ॥

By upādhi-association, paramātman seems to take on upādhi-dharmas — as inert iron seems fiery by fire-contact; though of single eternal form, supreme by its own nature.

शिष्य उवाच भ्रमेणाप्यन्यथा वास्तु जीवभावः परात्मनः । तदुपाधेरनादित्वान्नानादेर्नाश इष्यते ॥ १९४ ॥

The disciple said: "Whether by delusion or otherwise — the jīva-state belonging to paramātman exists; through the beginningless upādhi, the beginningless admits no destruction."

अतोऽस्य जीवभावोऽपि नित्यो भवति संसृतिः । न निवर्तेत तन्मोक्षः कथं मे श्रीगुरो वद ॥ १९५ ॥

"Hence his jīva-state is also eternal, and saṃsāra eternal. It will not cease; how, then, shall there be mokṣa for me? Tell me, O venerable guru."

श्रीगुरुरुवाच सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन् सावधानेन तच्छृणु । प्रामाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना ॥ १९६ ॥

The venerable master said: "Well asked, O learned. Listen attentively. Deluded imagination is not pramāṇa."

भ्रान्तिं विना त्वसङ्गस्य निष्क्रियस्य निराकृतेः । न घटेतार्थसम्बन्धो नभसो नीलतादिवत् ॥ १९७ ॥

"Without delusion, there would be no contact of object with the non-attached, actionless, formless — as there is none between sky and blueness."

स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्याक्रियस्य प्रत्यग्बोधानन्दरूपस्य बुद्धेः । भ्रान्त्या प्राप्तो जीवभावो न सत्यो मोहापाये नास्त्यवस्तु स्वभावात् ॥ १९८ ॥

"Of the observer itself — without guṇas, actionless, of pratyag-bodha-ānanda nature — the jīva-bhāva has come by illusion, is not true; delusion removed, the unreal has no proper nature."

यावद्भ्रान्तिस्तावदेवास्य सत्ता मिथ्याज्ञानोज्जृम्भितस्य प्रमादात् । रज्ज्वां सर्पो भ्रान्तिकालीन एव भ्रान्तेर्नाशे नैव सर्पोऽस्ति तद्वत् ॥ १९९ ॥

"As long as the illusion lasts, its existence lasts — puffed up by false knowledge through inadvertence. The snake on the rope exists only while illusion lasts; destroyed, no snake."

अनादित्वमविद्यायाः कार्यस्यापि तथेष्यते । उत्पन्नायां तु विद्यायामाविद्यकमनाद्यपि ॥ २०० ॥

"Beginningless, so is avidyā and its work. But with vidyā arisen, even the beginningless dissolves — as the dream upon waking."

प्रबोधे स्वप्नवत्सर्वं सहमूलं विनश्यति । अनाद्यपीदं नो नित्यं प्रागभाव इव स्फुटम् ॥ २०१ ॥

"Upon waking, all dissolves with its root, like the dream. Though beginningless, it is not eternal — clearly, like prior-absence."

अनादेरपि विध्वंसः प्रागभावस्य वीक्षितः । यद्बुद्ध्युपाधिसम्बन्धात्परिकल्पितमात्मनि ॥ २०२ ॥

"The destruction of the beginningless prior-absence is seen. What was imagined in the ātman through connection with the buddhi-upādhi —"

जीवत्वं न ततोऽन्यत्तु स्वरूपेण विलक्षणम् । सम्बन्धः स्वात्मनो बुद्ध्या मिथ्याज्ञानपुरःसरः ॥ २०३ ॥

"That jīva-state is nothing other than the Self — only by its nature is it distinct. The Self's connection with buddhi is preceded by false knowledge."

विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्ज्ञानेन नान्यथा । ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं श्रुतेर्मतम् ॥ २०४ ॥

"Its cessation comes by right knowledge, not otherwise. The recognition of brahma-ātman unity is samyag-jñāna, according to śruti."

तदात्मानात्मनोः सम्यग्विवेकेनैव सिध्यति । ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मासदात्मनोः ॥ २०५ ॥

"It is accomplished only by right discrimination between ātman and non-ātman. Therefore discrimination between pratyag-ātman and non-ātman must be performed."

जलं पङ्कवदस्पष्टं पङ्कापाये जलं स्फुटम् । यथा भाति तथात्मापि दोषाभावे स्फुटप्रभः ॥ २०६ ॥

"As muddied water is obscure; mud removed, it shines clear. So also the ātman, with defects absent, has manifest splendor."

असन्निवृत्तौ तु सदात्मनः स्फुट प्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीचः । ततो निरासः करणीय एवासदात्मनः साध्वहमादिवस्तुनः ॥ २०७ ॥

"With the unreal's cessation, clear perception of the sad-ātman of this inner one arises. Therefore removal of non-ātman must be performed as of the 'I' and the rest."

अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् । विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुतः । दृश्यत्वाद्व्यभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इष्यते ॥ २०८ ॥

"Hence this is not the paramātman named 'vijñānamaya': being modifiable, inert, limited, perceivable, mutable — the non-eternal cannot be held as eternal."

आनन्दप्रतिबिम्बचुम्बिततनुर्वृत्तिस्तमोजृम्भिता स्यादानन्दमयः प्रियादिगुणकः स्वेष्टार्थलाभोदयः । पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूपः स्वयं भूत्वा नन्दति यत्र साधु तनुभृन्मात्रः प्रयत्नं विना ॥ २०९ ॥

"The vṛtti touched by ānanda's reflection is tamas's manifestation: it is the ānandamaya, with the guṇa of dear and the like, shining at the gain of the desired object. In the merit-experiencer it shines; with least effort, enjoys joy."

आनन्दमयकोशस्य सुषुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा । स्वप्नजागरयोरीषदिष्टसन्दर्शनादिना ॥ २१० ॥

"The ānandamaya-kośa's manifestation is intense in suṣupti; in svapna and jāgrat, by small touches with the desirable."

नैवायमानन्दमयः परात्मा सोपाधिकत्वात्प्रकृतेर्विकारात् । कार्यत्वहेतोः सुकृतक्रियाया विकारसङ्घातसमाहितत्वात् ॥ २११ ॥

"This ānandamaya is not the paramātman either — for it has an upādhi, is a modification of prakṛti, is effect of virtuous action, is associated with the aggregate of modifications."

पञ्चानामपि कोशानां निषेधे युक्तितः कृते । तन्निषेधावधिः साक्षी बोधरूपोऽवशिष्यते ॥ २१२ ॥

"With the rational refutation of the five kośa complete, what remains — to the final limit of that refutation — is the sākṣī, of bodha-nature."

योऽयमात्मा स्वयञ्ज्योतिः पञ्चकोशविलक्षणः । अवस्थात्रयसाक्षी सन्निर्विकारो निरञ्जनः । सदानन्दः स विज्ञेयः स्वात्मत्वेन विपश्चिता ॥ २१३ ॥

"That ātman, self-luminous, distinct from the five kośa, witness of the three states, unchanging, stainless, always ānanda — should be known by the wise as his own Self."

शिष्य उवाच मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु कोशेष्वेतेषु पञ्चसु । सर्वाभावं विना किञ्चिन्न पश्याम्यत्र हे गुरो । विज्ञेयं किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनात्र विपश्चिता ॥ २१४ ॥

The disciple said: "Those five kośa negated as false, I see here nothing but the absence of everything, O guru. What object is there to be known by the wise as his own Self?"

श्रीगुरुरुवाच सत्यमुक्तं त्वया विद्वन् निपुणोऽसि विचारणे । अहमादिविकारास्ते तदभावोऽयमप्यथ ॥ २१५ ॥

The venerable master said: "Truly spoken, O learned one; skilled are you in inquiry. The modifications of 'I' and the rest, and also their absence —"

सर्वे येनानुभूयन्ते यः स्वयं नानुभूयते । तमात्मानं वेदितारं विद्धि बुद्ध्या सुसूक्ष्मया ॥ २१६ ॥

"All is experienced by one — and that one is experienced by none. Know that ātman, the knower, by the most subtle buddhi."

तत्साक्षिकं भवेत्तत्तद्यद्यद्येनानुभूयते । कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्वं नोपयुज्यते ॥ २१७ ॥

"What is experienced by something has that as witness. The witness-role does not fit where nothing is experienced by anyone."

असौ स्वसाक्षिको भावो यतः स्वेनानुभूयते । अतः परं स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः ॥ २१८ ॥

"That being is self-witness — being experienced by itself. Therefore it, supreme, is the pratyag-ātman itself, directly; not another."

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरं योऽसौ समुज्जृम्भते प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यन्तः स्फुरन्नेकधा । नानाकारविकारभाजिन इमान्पश्यन्नहन्धीमुखान्नित्यानन्दचिदात्मना स्फुरति तं विद्धि स्वमेतं हृदि ॥ २१९ ॥

"In jāgrat, svapna and suṣupti, it arises with great clarity. In pratyag-form — always as 'I-I' internally, in single form. For varied-form modifications, for mind and its vṛttis — as nitya-ānanda-cid-ātman it shines; know it in your heart."

घटोदके बिम्बितमर्कबिम्ब मालोक्य मूढो रविमेव मन्यते । तथा चिदाभासमुपाधिसंस्थं भ्रान्त्याहमित्येव जडोऽभिमन्यते ॥ २२० ॥

"Seeing the sun's reflection in the pot's water, the fool thinks: 'that is the sun itself'. So, identified with the upādhi, the reflection of consciousness — the fool, by delusion, takes it as 'I'."

घटं जलं तद्गतमर्कबिम्बं विहाय सर्वं दिवि वीक्ष्यतेऽर्कः । तटस्थितस्तत्त्रितयावभासकः स्वयम्प्रकाशो विदुषा यथा तथा ॥ २२१ ॥

"Setting aside pot, water, and sun's reflection in them — the sun itself is seen in the sky. Standing apart, illuminator of those three — self-luminous — as the wise recognize —"

देहं धियं चित्प्रतिबिम्बमेतं विसृज्य बुद्धौ निहितं गुहायाम् । द्रष्टारमात्मानमखण्डबोधं सर्वप्रकाशं सदसद्विलक्षणम् ॥ २२२ ॥

"Setting aside body, buddhi, and this reflection of consciousness, laid in the buddhi's cavern — recognize the observer, ātman, undivided awareness, illuminator of all, distinct from real-and-unreal."

नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म मन्तर्बहिः शून्यमनन्यमात्मनः । विज्ञाय सम्यङ्निजरूपमेतत्पुमान्विपाप्मा विरजा विमृत्युः ॥ २२३ ॥

"Eternal, all-pervading, universal, most subtle — without inside or outside, without other than the Self. Knowing his own nature truly, man becomes sinless, stainless, immortal —"

विशोक आनन्दघनो विपश्चि त्स्वयं कुतश्चिन्न बिभेति कश्चित् । नान्योऽस्ति पन्था भवबन्धमुक्तेर्विना स्वतत्त्वावगमं मुमुक्षोः ॥ २२४ ॥

"Without sorrow, dense bliss, wise — nothing frightens him from anywhere. There is no other path to freedom from existential bondage than the recognition of one's own reality — for the mumukṣu."

ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञानं भवमोक्षस्य कारणम् । येनाद्वितीयमानन्दं ब्रह्म सम्पद्यते बुधः ॥ २२५ ॥

"Recognition of non-difference from Brahman is the cause of liberation from saṃsāra. By it the wise attains non-dual Brahman, ānanda."

ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः । विज्ञातव्यमतः सम्यग्ब्रह्माभिन्नत्वमात्मनः ॥ २२६ ॥

"Having become Brahman, the wise does not return to saṃsāra. Hence the ātman's non-difference from Brahman must be well recognized."

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विशुद्धं परं स्वतः सिद्धम् । नित्यानन्दैकरसं प्रत्यगभिन्नं निरन्तरं जयति ॥ २२७ ॥

"Brahman is satya, jñāna, ananta, pure, supreme, self-established. Single essence of nitya-ānanda, non-different from the pratyag, continuous — it triumphs."

सदिदं परमाद्वैतं स्वस्मादन्यस्य वस्तुनोऽभावात् । न ह्यन्यदस्ति किञ्चित्सम्यक्परतत्त्वबोधसुदशायाम् ॥ २२८ ॥

"This is the supreme non-duality; nothing distinct from the Self exists. In clear vision of the supreme tattva, nothing else exists."

यदिदं सकलं विश्वं नानारूपं प्रतीतमज्ञानात् । तत्सर्वं ब्रह्मैव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम् ॥ २२९ ॥

"This whole universe of many forms, perceived by ignorance — all this is only Brahman, once all contemplation-defects are refuted."

मृत्कार्यभूतोऽपि मृदो न भिन्नः कुम्भोऽस्ति सर्वत्र तु मृत्स्वरूपात् । न कुम्भरूपं पृथगस्ति कुम्भः कुतो मृषाकल्पितनाममात्रः ॥ २३० ॥

"Though a clay-effect, the pot is not distinct from clay. It exists everywhere as the clay's form; the pot-form does not exist apart from the pot — whence the unreally imagined name-only?"

केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूपं घटस्य सन्दर्शयितुं न शक्यते । अतो घटः कल्पित एव मोहान्मृदेव सत्यं परमार्थभूतम् ॥ २३१ ॥

"None can show the pot's nature as distinct from clay. Hence the pot is only imagined, through delusion; only clay is real, paramārtha."

सद्ब्रह्मकार्यं सकलं सदेव सन्मात्रमेतन्न ततोऽन्यदस्ति । अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो विनिर्गतो निद्रितवत्प्रजल्पः ॥ २३२ ॥

"Every Brahman-effect is only Brahman; this is only sat-mātra, nothing else. One who says 'it is' — his delusion ceased; he has emerged from discourse, as one awakening from sleep."

ब्रह्मैवेदं विश्वमित्येव वाणी श्रौती ब्रूतेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा । तस्मात्सर्वं ब्रह्ममात्रं हि विश्वं नाधिष्ठानाद्भिन्नतारोपितस्य ॥ २३३ ॥

"'Brahman itself is this universe' — so declares the atharva śruti's speech, supreme. Hence all is only Brahman; no distinction from the substratum."

सत्यं यदि स्याज्जगदेतदात्मनो ऽनन्तत्वहानिर्निगमाप्रमाणता । असत्यवादित्वमपीशितुः स्यान्नैतत्त्रयं साधु हितं महात्मनाम् ॥ २३४ ॥

"If this world were real, there would be loss of the ātman's infinitude, invalidity of the nigamas, the Lord's falsehood — these three consequences are neither good nor beneficial to the mahātmas."

ईश्वरो वस्तुतत्त्वज्ञो न चाहं तेष्ववस्थितः । न च मत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचीकथत् ॥ २३५ ॥

"The Lord, knower of the real tattva, declared: 'I am not in them, nor are the beings in me'."

यदि सत्यं भवेद्विश्वं सुषुप्तावुपलभ्यताम् । यन्नोपलभ्यते किञ्चिदतोऽसत्स्वप्नवन्मृषा ॥ २३६ ॥

"If the universe were real, it should be experienced in suṣupti; nothing is there perceived — hence it is asat, false like dream."

अतः पृथङ्नास्ति जगत्परात्मनः पृथक्प्रतीतिस्तु मृषा गुणादिवत् । आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ताधिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण ॥ २३७ ॥

"Hence nothing is distinct from paramātman. The perception of separation is false, like superimposed guṇas — the superposed exists only apparently, the substratum appears thus by delusion."

भ्रान्तस्य यद्यद्भ्रमतः प्रतीतं ब्रह्मैव तत्तद्रजतं हि शुक्तिः । इदन्तया ब्रह्म सदैव रूप्यते त्वारोपितं ब्रह्मणि नाममात्रम् ॥ २३८ ॥

"What the deluded perceives by error is Brahman itself; silver is mother-of-pearl. Brahman ever appears as 'this'; on it the superposed is only name."

अतः परं ब्रह्म सदद्वितीयं विशुद्धविज्ञानघनं निरञ्जनम् । प्रशान्तमाद्यन्तविहीनमक्रियं निरन्तरानन्दरसस्वरूपम् ॥ २३९ ॥

"Hence the supreme Brahman is sad-advaya, pure-consciousness-dense, stainless, pacified, without beginning or end, actionless, of the nature of unbroken ānanda-rasa."

निरस्तमायाकृतसर्वभेदं नित्यं ध्रुवं निष्कलमप्रमेयम् । अरूपमव्यक्तमनाख्यमव्ययं ज्योतिः स्वयं किञ्चिदिदं चकास्ति ॥ २४० ॥

"Free of all māyā-made divisions, eternal, firm, partless, immeasurable, formless, unmanifest, nameless, unchanging — light by itself; briefly, it shines."

ज्ञातृज्ञेयज्ञानशून्यमनन्तं निर्विकल्पकम् । केवलाखण्डचिन्मात्रं परं तत्त्वं विदुर्बुधाः ॥ २४१ ॥

"Without knower, known, knowing; infinite, alternative-less, solely-undivided-consciousness — the wise know: that is the supreme tattva."

अहेयमनुपादेयं मनोवाचामगोचरम् । अप्रमेयमनाद्यन्तं ब्रह्म पूर्णं महन्महः ॥ २४२ ॥

"Neither to be abandoned nor taken; beyond the reach of mind and speech; immeasurable, without beginning or end — Brahman is fullness, great light."

तत्त्वम्पदाभ्यामभिधीयमानयो र्ब्रह्मात्मनोः शोधितयोर्यदित्थम् । श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्यगेकत्वमेव प्रतिपाद्यते मुहुः ॥ २४३ ॥

"The words 'tat' and 'tvam', referring to Brahman and ātman — purified — by śruti 'tat tvam asi' their unity is repeatedly established."

ऐक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययो र्निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्धधर्मिणोः । खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः कूपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः ॥ २४४ ॥

"The unity of the two in indicative sense, not literal; for literally there would be contradiction of opposed dharmas — as firefly and sun, king and servant, well and ocean, atom and Meru."

तयोर्विरोधोऽयमुपाधिकल्पितो न वास्तवः कश्चिदुपाधिरेषः । ईशस्य माया महदादिकारणं जीवस्य कार्यं शृणु पञ्च कोशाः ॥ २४५ ॥

"That contradiction is imagined by upādhi — not real; no upādhi is real. Of the Lord, māyā, cause of mahat and the rest; of the jīva, the effect — hear: the five kośa."

एतावुपाधी परजीवयोस्तयोः सम्यङ् निरासे न परो न जीवः । राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य खेटकस्तयोरपोहे न भटो न राजा ॥ २४६ ॥

"Those two upādhis of the supreme and the jīva — well removed, there is neither supreme nor jīva. Kingship belongs to king Indra, shield to soldier; removed, there is neither soldier nor king."

अथात आदेश इति श्रुतिः स्वयं निषेधति ब्रह्मणि कल्पितं द्वयम् । श्रुतिप्रमाणानुगृहीतयुक्त्या तयोर्निरासः करणीय एवम् ॥ २४७ ॥

"The śruti itself, by 'atha ādeśa', rejects the imagined duality in Brahman. By reasoning, supported by śruti's authority, the removal of these two must be performed."

नेदं नेदं कल्पितत्वान्न सत्यं रज्जौ दृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च । इत्थं दृश्यं साधु युक्त्या व्यपोह्य ज्ञेयः पश्चादेकभावस्तयोर्यः ॥ २४८ ॥

"'Not this, not this' — being imagined, not true. Like the snake seen in the rope, like the dream. Having thus removed the perceived by right reasoning, the state of unity is then known."

ततस्तु तौ लक्षणया सुलक्ष्यौ तयोरखण्डैकरसत्वसिद्धये । नालं जहत्या न तथाजहत्या किं तूभयार्थैकतयैव भाव्यम् ॥ २४९ ॥

"By indication the two are well-indicated, to realize their single indivisible essence. Neither by the jahati nor the ajahati lakṣaṇā — but by dual-meaning-unity they should be contemplated."

स देवदत्तोऽयमितीह चैकता विरुद्धधर्मांशमपास्य कथ्यते । यथा तथा तत्त्वमसीति वाक्ये विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा ॥ २५० ॥

"As in 'this is that Devadatta', unity is affirmed by setting aside the contradictory-dharma aspect. So in 'tat tvam asi', the opposed dharmas of the two must be set aside."

संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनो रखण्डभावः परिचीयते बुधैः । एवं महावाक्यशतेन कथ्यते ब्रह्मात्मनोरैक्यमखण्डभावः ॥ २५१ ॥

"Contemplating by the sad-ātman's pure cit-mātra, the undivided state is grasped by the wise. So by hundreds of mahāvākyas, the undivided unity of Brahman and ātman is declared."

अस्थूलमित्येतदसन्निरस्य सिद्धं स्वतो व्योमवदप्रतर्क्यम् । अतो मृषामात्रमिदं प्रतीतं जहीहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् । ब्रह्माहमित्येव विशुद्धबुद्ध्या विद्धि स्वमात्मानमखण्डबोधम् ॥ २५२ ॥

"'Not gross' — refuting the unreal — it stands by itself, like space, beyond reason. Hence, abandon as false what is perceived; abandon what was taken as Self."

मृत्कार्यं सकलं घटादि सततं मृन्मात्रमेवाभित स्तद्वत्सज्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् । यस्मान्नास्ति सतः परं किमपि तत्सत्यं स आत्मा स्वयं तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ २५३ ॥

"Recognize your Self as undivided awareness. All effects of clay — pot and such — are everywhere only clay. So all born of sat is sad-ātmaka, only sat — for there is nothing beyond sat."

निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञात्रादि सर्वं यथा मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्यत्वतः । यस्मादेवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत्तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ॥ २५४ ॥

"As in sleep, all — place, time, object, knower — is imagined and false; so also in jāgrat, the jagat, own-ignorance's work. Hence this body-and-karma-śarīra —"

जातिनीतिकुलगोत्रदूरगं नामरूपगुणदोषवर्जितम् । देशकालविषयातिवर्ति यद्ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५५ ॥

"Far from jāti, nīti, kula, gotra; stripped of name, form, guṇa, defect; beyond place, time, object — Brahman. Tat tvam asi: contemplate in your own Self."

यत्परं सकलवागगोचरं गोचरं विमलबोधचक्षुषः । शुद्धचिद्घनमनादिवस्तु यद्ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५६ ॥

"What is supreme, beyond all speech's reach, object of the pure bodha-eye, pure-cit-dense, beginningless substance — Brahman. Tat tvam asi: contemplate in your own Self."

द्घ षड्भिरूर्मिभिरयोगि योगिहृ द्भावितं न करणैर्विभावितम् । बुद्ध्यवेद्यमनवद्यभूति यद्ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५७ ॥

"Untouched by the six waves (hunger, thirst, grief, delusion, old age, death), contemplated in the yogis' heart, imperceptible to the senses, unreachable by the buddhi, pure splendor — Brahman. Tat tvam asi: contemplate in your own Self."

भ्रान्तिकल्पितजगत्कलाश्रयं स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् । निष्कलं निरुपमानमृद्धिमद्ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५८ ॥

"Substratum of the error-imagined world, own-refuge, distinct from real and unreal, partless, peerless, of supreme abundance — Brahman. Tat tvam asi: contemplate in your own Self."

जन्मवृद्धिपरिणत्यपक्षय व्याधिनाशनविहीनमव्ययम् । विश्वसृष्ट्यवनघातकारणं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २५९ ॥

"Without birth, growth, maturation, decline, disease, death — imperishable; cause of the universe's creation, preservation and destruction — Brahman. Tat tvam asi: contemplate in your own Self."

अस्तभेदमनपास्तलक्षणं निस्तरङ्गजलराशिनिश्चलम् । नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति यद्ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६० ॥

"Without divisions, without distinguishing marks, motionless like vast waveless water, ever free, of undivided form — Brahman. Tat tvam asi: contemplate in your own Self."

एकमेव सदनेककारणं कारणान्तरनिरासकारणम् । कार्यकारणविलक्षणं स्वयं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६१ ॥

"One only, multiple cause, destructive cause of other causes, distinct from cause-effect relation by itself — Brahman. Tat tvam asi: contemplate in your own Self."

निर्विकल्पकमनल्पमक्षरं यत्क्षराक्षरविलक्षणं परम् । नित्यमव्ययसुखं निरञ्जनं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६२ ॥

"Alternative-less, not-small, imperishable; supreme, distinct from perishable and imperishable; eternal, of immutable bliss, stainless — Brahman. Tat tvam asi: contemplate in your own Self."

यद्विभाति सदनेकधा भ्रमा न्नामरूपगुणविक्रियात्मना । हेमवत्स्वयमविक्रियं सदा ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६३ ॥

"What shines manifold by delusion, as name-form-guṇa-modification, yet by itself ever unchanged — like gold (in ornaments) — Brahman. Tat tvam asi: contemplate in your own Self."

यच्चकास्त्यनपरं परात्परं प्रत्यगेकरसमात्मलक्षणम् । सत्यचित्सुखमनन्तमव्ययं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥ २६४ ॥

"What shines, with none beyond itself, supreme above supreme, of single pratyag essence — mark of the ātman. Satya, cit, sukha, infinite, unchanging — Brahman. Tat tvam asi: contemplate in your own Self."

उक्तमर्थमिममात्मनि स्वयं भावय प्रथितयुक्तिभिर्धिया । संशयादिरहितं कराम्बुवत्तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति ॥ २६५ ॥

"That expressed meaning, contemplate it by yourself with the known methods and the buddhi. Free from doubt and the like, by your own skill — the tattva's conviction will arise."

स्वं बोधमात्रं परिशुद्धतत्त्वं विज्ञाय सङ्घे नृपवच्च सैन्ये । तदात्मनैवात्मनि सर्वदा स्थितो विलापय ब्रह्मणि दृश्यजातम् ॥ २६६ ॥

"Knowing your Self as pure bodha-mātra, as king amid his army — ever firm in the ātman by the ātman, dissolve into Brahman the perceived-host."

बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षणं ब्रह्मास्ति सत्यं परमद्वितीयम् । तदात्मना योऽत्र वसेद्गुहायां पुनर्न तस्याङ्गगुहाप्रवेशः ॥ २६७ ॥

"In the buddhi's cavern dwells Brahman distinct from real and unreal — truly, supreme, non-dual. For one who dwells there as ātman, there is no return to the body-cavern."

ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनानादिरेषा कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा यास्य संसारहेतुः । प्रत्यग्दृष्ट्यात्मनि निवसता सापनेया प्रयत्नान्मुक्तिं प्राहुस्तदिह मुनयो वासनातानवं यत् ॥ २६८ ॥

"Even with the object known, the beginningless vāsanā is strong: 'I am doer, enjoyer' — firm. It is cause of saṃsāra, and must be removed by one who dwells in the ātman by inner-vision."

अहं ममेति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि । अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा स्वात्मनिष्ठया ॥ २६९ ॥

"The notion of 'I, mine' in non-Self — body, senses and the rest — is adhyāsa, to be removed by the wise through firmness in the own Self."

ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् । सोऽहमित्येव सद्वृत्त्यानात्मन्यात्ममतिं जहि ॥ २७० ॥

"Knowing your own pratyag-ātman, witness of the buddhi and its vṛttis — by the vṛtti 'That am I', abandon the ātman-notion in the non-ātman."

लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २७१ ॥

"Setting aside world-following, body-following, śāstra-following — perform the removal of your own adhyāsa."

लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च । देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ॥ २७२ ॥

"By the world-vāsanā, by the śāstra-vāsanā and by the body-vāsanā — the being's proper knowledge does not arise."

संसारकारागृहमोक्षमिच्छो रयोमयं पादनिबद्धशृङ्खलम् । वदन्ति तज्ज्ञाः पटुवासनात्रयं योऽस्माद्विमुक्तः समुपैति मुक्तिम् ॥ २७३ ॥

"In the saṃsāra-prison, for the mokṣa-seeker, the knowers say: three strong vāsanās are like iron shackles bound to the feet. One freed of them attains mukti."

जलादिसम्पर्कवशात्प्रभूत दुर्गन्धधूतागरुदिव्यवासना । सङ्घर्षणेनैव विभाति सम्यग्विधूयमाने सति बाह्यगन्धे ॥ २७४ ॥

"Divine agaru-wood, by contact with water and such, emits bad odor; only by friction does it shine well, the external odor dispersing."

अन्तःश्रितानन्तदुरन्तवासना धूलीविलिप्ता परमात्मवासना । प्रज्ञातिसङ्घर्षणतो विशुद्धा प्रतीयते चन्दनगन्धवत्स्फुटा ॥ २७५ ॥

"The paramātman-vāsanā, covered by dust of endless untamable vāsanās — by prajñā's friction becomes pure, manifest clearly, like sandal's fragrance."

अनात्मवासनाजालैस्तिरोभूतात्मवासना । नित्यात्मनिष्ठया तेषां नाशे भाति स्वयं स्फुटा ॥ २७६ ॥

"By non-Self vāsanā-nets the ātman-vāsanā is veiled. With their destruction by unbroken ātman-firmness, it shines by itself, clearly."

यथा यथा प्रत्यगवस्थितं मन स्तथा तथा मुञ्चति बाह्यवासनाः । निःशेषमोक्षे सति वासनानामात्मानुभूतिः प्रतिबन्धशून्या ॥ २७७ ॥

"As the mind settles in the pratyag, it sheds external vāsanās. With vāsanās totally ceased, the ātman-experience is without obstruction."

स्वात्मन्येव सदा स्थित्या मनो नश्यति योगिनः । वासनानां क्षयश्चातः स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २७८ ॥

"By unbroken firmness in the own Self, the yogi's mind perishes; destruction of vāsanās follows. Therefore perform removal of your own adhyāsa."

तमो द्वाभ्यां रजः सत्त्वात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति । तस्मात्सत्त्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २७९ ॥

"Tamas is conquered by the two (rajas and sattva); rajas by sattva; sattva by the pure. Resting on sattva, perform removal of your own adhyāsa."

प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चलः । धैर्यमालम्ब्य यत्नेन स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८० ॥

"Determined that prārabdha sustains the body, unmoved; with firmness, by effort, perform removal of your own adhyāsa."

नाहं जीवः परं ब्रह्मेत्यतद्व्यावृत्तिपूर्वकम् । वासनावेगतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८१ ॥

"'I am not jīva; I am supreme Brahman' — preceded by removal of the non-pertinent; by vāsanā-force the adhyāsa that comes — remove it."

श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः । क्वचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८२ ॥

"By śruti, reasoning, own experience — knowing the ātman's universality — whatever ābhāsa arises — perform removal of your own adhyāsa."

अन्नादानविसर्गाभ्यामीषन्नास्ति क्रिया मुनेः । तदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८३ ॥

"By eating and eliminating there is slight action of the muni. By sole firmness in that, continuously, perform removal of your own adhyāsa."

तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थब्रह्मात्मैकत्वबोधतः । ब्रह्मण्यात्मत्वदार्ढ्याय स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८४ ॥

"By recognition of brahma-ātman unity arising from mahāvākyas like 'tat tvam asi' — for firmness in the ātman as Brahman, perform removal of your own adhyāsa."

अहम्भावस्य देहेऽस्मिन्निःशेषविलयावधि । सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८५ ॥

"Until complete dissolution of the 'I'-sense in this body — with attention, with unified ātman, perform removal of your own adhyāsa."

प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वप्नवद्भाति यावता । तावन्निरन्तरं विद्वन् स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ २८६ ॥

"As long as perception of jīva and jagat appears dreamlike, O learned one — unceasingly, perform removal of your own adhyāsa."

निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरपि विस्मृतेः । क्वचिन्नावसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानमात्मनि ॥ २८७ ॥

"Giving no space to sleep, world-talk, sounds or even remembrance — contemplate the ātman in the ātman."

मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमांसमयं वपुः । त्यक्त्वा चाण्डालवद्दूरं ब्रह्मीभूय कृती भव ॥ २८८ ॥

"Abandoning like a cāṇḍāla far off this body arisen from parents' impurities, full of flesh and filth — become brahmified, accomplished."

घटाकाशं महाकाश इवात्मानं परात्मनि । विलाप्याखण्डभावेन तूष्णीं भव सदा मुने ॥ २८९ ॥

"As pot-space into great space, dissolve the ātman into paramātman by undivided state; remain always in silence, O muni."

स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयम्भूय सदात्मना । ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवत् ॥ २९० ॥

"Having become the self-luminous substratum by the sad-ātman — abandon brahmāṇḍa and piṇḍāṇḍa as vessels of filth."

चिदात्मनि सदानन्दे देहारूढामहन्धियम् । निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा ॥ २९१ ॥

"Placing in the cit-ātman sadānanda the 'I-in-body' mind, releasing the liṅga — become kevala always."

यत्रैष जगदाभासो दर्पणान्तः पुरं यथा । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ २९२ ॥

"Where that world-reflection appears like a city in a mirror — knowing 'that Brahman am I', you shall be fulfilled."

यत्सत्यभूतं निजरूपमाद्यं चिदद्वयानन्दमरूपमक्रियम् । तदेत्य मिथ्यावपुरुत्सृजैतच्छैलूषवद्वेषमुपात्तमात्मनः ॥ २९३ ॥

"What is truly sat, own primordial form — cit-advaya-ānanda, formless, actionless — having attained it, abandon this false body as the actor abandons the assumed role."

सर्वात्मना दृश्यमिदं मृषैव नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् । जानाम्यहं सर्वमिति प्रतीतिः कुतोऽहमादेः क्षणिकस्य सिध्येत् ॥ २९४ ॥

"All the perceived is utterly false; the 'I'-referent is not that — by its observed momentariness. The perception 'I know all' — whence would it come from the momentary 'I'? It is not established."

अहम्पदार्थस्त्वहमादिसाक्षी नित्यं सुषुप्तावपि भावदर्शनात् । ब्रूते ह्यजो नित्य इति श्रुतिः स्वयं तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः ॥ २९५ ॥

"The referent of the word 'I' is the witness of 'I' and the rest — eternal, seen even in suṣupti. The śruti declares: 'unborn, eternal'. That pratyag-ātman is distinct from real and unreal."

विकारिणां सर्वविकारवेत्ता नित्योऽविकारो भवितुं समर्हति । मनोरथस्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटं पुनः पुनर्दृष्टमसत्त्वमेतयोः ॥ २९६ ॥

"The knower of all modifications, eternal, unchanging — that alone is fit to be. The unreality of both (I and world) is repeatedly shown through dream, desire and suṣupti."

अतोऽभिमानं त्यज मांसपिण्डे पिण्डाभिमानिन्यपि बुद्धिकल्पिते । कालत्रयाबाध्यमखण्डबोधं ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम् ॥ २९७ ॥

"Abandon identification with the flesh-lump — even with the self-notion imagined by the buddhi. Knowing your Self as undivided-awareness, unshattered in any of the three times, attain peace."

त्यजाभिमानं कुलगोत्रनाम रूपाश्रमेष्वार्द्रशवाश्रितेषु । लिङ्गस्य धर्मानपि कर्तृतादींस्त्यक्त्वा भवाखण्डसुखस्वरूपः ॥ २९८ ॥

"Abandon conceit in family, clan, name, form, āśrama — in these wrapped about moist corpses. Abandoning also liṅga's dharmas such as doership — become undivided-existential-bliss-in-nature."

सन्त्यन्ये प्रतिबन्धाः पुंसः संसारहेतवो दृष्टाः । तेषामेषां मूलं प्रथमविकारो भवत्यहङ्कारः ॥ २९९ ॥

"There are other obstacles of man, seen as causes of saṃsāra. Their root is the first modification — the ahaṃkāra."

यावत्स्यात्स्वस्य सम्बन्धोऽहङ्कारेण दुरात्मना । तावन्न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा ॥ ३०० ॥

"As long as there is connection with the evil ahaṃkāra, there is not a crumb of talk of mukti — no distinct trace."

अहङ्कारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते । चन्द्रवद्विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयम्प्रभः ॥ ३०१ ॥

"Released from ahaṃkāra's grip, one attains one's own nature: pure as the moon, full, sadānanda, self-luminous."

यो वा पुरैषोऽहमिति प्रतीतो बुद्ध्या विक्लृप्तस्तमसातिमूढया । तस्यैव निःशेषतया विनाशे ब्रह्मात्मभावः प्रतिबन्धशून्यः ॥ ३०२ ॥

"That which before appeared as 'I' — imagined by the buddhi through extreme delusion — with its complete destruction, the brahma-ātman nature arises unobstructed."

ब्रह्मानन्दनिधिर्महाबलवताहङ्कारघोराहिना संवेष्ट्यात्मनि रक्ष्यते गुणमयैश्चण्डैस्त्रिभिर्मस्तकैः । विज्ञानाख्यमहासिना द्युतिमता विच्छिद्य शीर्षत्रयं निर्मूल्याहिमिमं निधिं सुखकरं धीरोऽनुभोक्तुं क्षमः ॥ ३०३ ॥

"The brahma-ānanda treasure, coiled about by the mighty fierce serpent of ahaṃkāra — with three terrible heads made of the guṇas — is kept in the Self. By the great sword of vijñāna —"

यावद्वा यत्किञ्चिद्विषदोषस्फूर्तिरस्ति चेद्देहे । कथमारोग्याय भवेत्तद्वदहन्तापि योगिनो मुक्त्यै ॥ ३०४ ॥

"As long as any trace of the poison-defect remains in the body, how could there be health? So too for the yogi: while ahaṃtā remains, there is no mukti."

अहमोऽत्यन्तनिवृत्त्या तत्कृतनानाविकल्पसंहृत्या । प्रत्यक्तत्त्वविवेकादयमहमस्मीति विन्दते तत्त्वम् ॥ ३०५ ॥

"By the complete cessation of ahaṃkāra, with the dissolution of the various alternatives made by it — through discernment of the inner tattva, he knows: 'I am this tattva'."

अहङ्कर्तर्यस्मिन्नहमिति मतिं मुञ्च सहसा विकारात्मन्यात्मप्रतिफलजुषि स्वस्थितिमुषि । यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरा दुःखबहुला प्रतीचश्चिन्मूर्तेस्तव सुखतनोः संसृतिरियम् ॥ ३०६ ॥

"In this doer-ahaṃkāra, at once abandon the notion 'I'; it is of changeful nature, taking the ātman's reflection and robbing his firmness. By its superposition, birth, death, aging and pain are obtained."

सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभो रानन्दमूर्तेरनवद्यकीर्तेः । नैवान्यथा क्वाप्यविकारिणस्ते विनाहमध्यासममुष्य संसृतिः ॥ ३०७ ॥

"Of the cid-ātman, of single eternal nature, unchanging and vast, of ānanda-form, of spotless fame — never, anywhere, does saṃsāra arise without the 'I'-superposition."

तस्मादहङ्कारमिमं स्वशत्रुं भोक्तुर्गले कण्टकवत्प्रतीतम् । विच्छिद्य विज्ञानमहासिना स्फुटं भुङ्क्ष्वात्मसाम्राज्यसुखं यथेष्टम् ॥ ३०८ ॥

"Therefore this ahaṃkāra, your own enemy — appearing as a thorn in the enjoyer's throat — uprooting it with the great sword of vijñāna, enjoy the kingdom of Self-bliss at will."

ततोऽहमादेर्विनिवर्त्य वृत्तिं सन्त्यक्तरागः परमार्थलाभात् । तूष्णीं समास्स्वात्मसुखानुभूत्या पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः ॥ ३०९ ॥

"Then, reverting the vṛtti of 'I' and the rest, with rāga abandoned by attainment of the paramārtha — remain in silence with the experience of Self-bliss; as full-ātman, in Brahman, alternative-less."

समूलकृत्तोऽपि महानहं पुन र्व्युल्लेखितः स्याद्यदि चेतसा क्षणम् । सञ्जीव्य विक्षेपशतं करोति नभस्वता प्रावृषि वारिदो यथा ॥ ३१० ॥

"Though cut at the root, the great ahaṃkāra, if reimagined by the citta for a moment, may rise again, producing hundreds of distractions — like the cloud driven by wind in the rainy season."

निगृह्य शत्रोरहमोऽवकाशः क्वचिन्न देयो विषयानुचिन्तया । स एव सञ्जीवनहेतुरस्य प्रक्षीणजम्बीरतरोरिवाम्बु ॥ ३११ ॥

"Having subdued the ahaṃkāra-enemy, nowhere should it be given the opening of thinking of objects; that alone is cause of its reviving — as water for the freshly-dried jambīra tree."

देहात्मना संस्थित एव कामी विलक्षणः कामयिता कथं स्यात् । अतोऽर्थसन्धानपरत्वमेव भेदप्रसक्त्या भवबन्धहेतुः ॥ ३१२ ॥

"One who remains as 'I = body' is a desirer; how could the distinct [ātman] be a desirer? That dedication to objects, by attraction to difference, is cause of existential bondage."

कार्यप्रवर्धनाद्बीजप्रवृद्धिः परिदृश्यते । कार्यनाशाद्बीजनाशस्तस्मात्कार्यं निरोधयेत् ॥ ३१३ ॥

"By the effect's growth the seed's growth is seen. By the effect's destruction, the seed's destruction; hence, let the effect be obstructed."

वासनावृद्धितः कार्यं कार्यवृद्ध्या च वासना । वर्धते सर्वथा पुंसः संसारो न निवर्तते ॥ ३१४ ॥

"By vāsanās' growth, action grows; by action's growth, vāsanā. In every way, man's saṃsāra grows and ceases not."

संसारबन्धविच्छित्त्यै तद्द्वयं प्रदहेद्यतिः । वासनावृद्धिरेताभ्यां चिन्तया क्रियया बहिः ॥ ३१५ ॥

"To sever saṃsāra-bondage, the yati must burn both; vāsanā's growth occurs through these — through contemplation and external action."

ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिमात्मनः । त्रयाणां च क्षयोपायः सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ३१६ ॥

"Growing through both, it breeds saṃsāra for itself. The means to destroy the three (vāsanā, contemplation, action) in all states, always —"

सर्वत्र सर्वतः सर्वं ब्रह्ममात्रावलोकनम् । सद्भाववासनादार्ढ्यात्तत्त्रयं लयमश्नुते ॥ ३१७ ॥

"In every place, in every way, is to see everything as only Brahman. By firmness in sad-bhāva-vāsanā, those three dissolve."

क्रियानाशे भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासनाक्षयः । वासनाप्रक्षयो मोक्षः स जीवन्मुक्तिरिष्यते ॥ ३१८ ॥

"With action's destruction, there is destruction of contemplation; hence destruction of vāsanās. The total destruction of vāsanās is mokṣa — it is called jīvanmukti."

सद्वासनास्फूर्तिविजृम्भणे सति ह्यसौ विलीना त्वहमादिवासना । अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभायां विलीयते साधु यथा तमिस्रा ॥ ३१९ ॥

"When the sad-vāsanā manifests and expands, the 'I'-vāsanā and rest dissolve well — as darkness dissolves in the bright dawn."

तमस्तमःकार्यमनर्थजालं न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे । तथाद्वयानन्दरसानुभूतौ नैवास्ति बन्धो न च दुःखगन्धः ॥ ३२० ॥

"Tamas and its work — the net of misfortunes — is not seen at sunrise. So too, in the experience of non-dual ānanda's rasa, there is neither bondage nor trace of duḥkha."

दृश्यं प्रतीतं प्रविलापयन्स्वयं सन्मात्रमानन्दघनं विभावयन् । समाहितः सन्बहिरन्तरं वा कालं नयेथाः सति कर्मबन्धे ॥ ३२१ ॥

"Dissolving the perceived, remaining by oneself as sad-mātra, contemplating ānanda-dense — with unified ātman, within and without — pass the time, if karma-bondage remains."

प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यः कदाचन । प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान्ब्रह्मणः सुतः ॥ ३२२ ॥

"Never should pramāda be committed in brahma-niṣṭhā. 'Pramāda is death' — so spoke the Creator's son."

न प्रमादादनर्थोऽन्यो ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः । ततो मोहस्ततोऽहन्धीस्ततो बन्धस्ततो व्यथा ॥ ३२३ ॥

"There is no greater calamity for the jñānin regarding his own nature than pramāda. From it comes moha; thence 'I'-notion; thence bondage; thence suffering."

विषयाभिमुखं दृष्ट्वा विद्वांसमपि विस्मृतिः । विक्षेपयति धीदोषैर्योषा जारमिव प्रियम् ॥ ३२४ ॥

"Seeing the wise turned toward objects, forgetfulness confounds him through buddhi-defects — as a woman confuses the beloved lover."

यथाऽपकृष्टं शैवालं क्षणमात्रं न तिष्ठति । आवृणोति तथा माया प्राज्ञं वापि पराङ्मुखम् ॥ ३२५ ॥

"As pushed-aside algae does not stay away an instant, so māyā veils even the wise turned outward."

लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीष द्बहिर्मुखं सन्निपतेत्ततस्ततः । प्रमादतः प्रच्युतकेलिकन्दुकः सोपानपङ्क्तौ पतितो यथा तथा ॥ ३२६ ॥

"If the mind slips a little from the target and turns outward, it falls therefrom — as the slipping play-ball falls step by step through carelessness."

विषयेष्वाविशच्चेतः सङ्कल्पयति तद्गुणान् । सम्यक्सङ्कल्पनात्कामः कामात्पुंसः प्रवर्तनम् ॥ ३२७ ॥

"The citta that enters objects imagines their guṇas. From right imagination comes desire; from desire, man's activity."

ततः स्वरूपविभ्रंशो विभ्रष्टस्तु पतत्यधः । पतितस्य विना नाशं पुनर्नारोह ईक्ष्यते । सङ्कल्पं वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कारणम् अपथ्यानि हि वस्तूनि व्याधिग्रस्तो यथोत्सृजेत् ॥ ३२८ ॥

"Thence the fall from own nature; fallen, he descends. For the fallen, without destruction, no re-ascent is seen. Therefore let imagination — root of all misfortunes — be avoided, as the sick rejects the forbidden."

अतः प्रमादान्न परोऽस्ति मृत्यु र्विवेकिनो ब्रह्मविदः समाधौ । समाहितः सिद्धिमुपैति सम्यक्समाहितात्मा भव सावधानः ॥ ३२९ ॥

"Hence there is no greater death than pramāda for the discriminator, the brahma-knower in samādhi. The firm-established attains full perfection. Become of well-gathered ātman, attentive."

जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहे च स केवलः । यत्किञ्चित्पश्यतो भेदं भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः ॥ ३३० ॥

"One who has kaivalya while alive is kevala also in the bodiless. For one who sees any difference, the yajus śruti speaks of 'fear'."

यदा कदा वापि विपश्चिदेष ब्रह्मण्यनन्तेऽप्यणुमात्रभेदम् । पश्यत्यथामुष्य भयं तदेव यदीक्षितं भिन्नतया प्रमादात् ॥ ३३१ ॥

"When, through pramāda, the wise sees in infinite Brahman even an atom-sized difference — then, for him, fear is that separation-vision."

श्रुतिस्मृतिन्यायशतैर्निषिद्धे दृश्येऽत्र यः स्वात्ममतिं करोति । उपैति दुःखोपरि दुःखजातं निषिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा ॥ ३३२ ॥

"In the perceived, forbidden by hundreds of śrutis, smṛtis and reasonings — one who makes a 'my-Self' notion there reaps sorrow upon sorrow, as the doer of the forbidden is the thief."

सत्याभिसन्धानरतो विमुक्तो महत्त्वमात्मीयमुपैति नित्यम् । मिथ्याभिसन्धानरतस्तु नश्येद्दृष्टं तदेतद्यदचोरचोरयोः ॥ ३३३ ॥

"Devoted to truth, the liberated attains his own greatness eternally. Devoted to falsehood, he perishes — as is seen between the non-thief and the thief."

यतिरसदनुसन्धिं बन्धहेतुं विहाय स्वयमयमहमस्मीत्यात्मदृष्ट्यैव तिष्ठेत् । सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या हरति परमविद्याकार्यदुःखं प्रतीतम् ॥ ३३४ ॥

"The yati, abandoning the unreal's contemplation — cause of bondage — and abiding by the vision 'I am That myself' — firmness in Brahman through own experience makes [him] happy."

बाह्यानुसन्धिः परिवर्धयेत्फलं दुर्वासनामेव ततस्ततोऽधिकाम् । ज्ञात्वा विवेकैः परिहृत्य बाह्यं स्वात्मानुसन्धिं विदधीत नित्यम् ॥ ३३५ ॥

"External contemplation grows fruit — only evil vāsanās, then more and more. Knowing through discrimination, abandoning the external — always perform contemplation of one's own Self."

बाह्ये निरुद्धे मनसः प्रसन्नता मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् । तस्मिन्सुदृष्टे भवबन्धनाशो बहिर्निरोधः पदवी विमुक्तेः ॥ ३३६ ॥

"By external control, the mind pacifies. In mind's peace is paramātman's darśana. When it is well seen, existential-bondage is destroyed. External control is the path of mukti."

कः पण्डितः सन्सदसद्विवेकी श्रुतिप्रमाणः परमार्थदर्शी । जानन्हि कुर्यादसतोऽवलम्बं स्वपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः ॥ ३३७ ॥

"Who is the learned? One who discriminates real from unreal, grounded in śruti, seeing the paramārtha. Knowing that cause of fall is reliance on the unreal — like a child, a mumukṣu — he acts."

देहादिसंसक्तिमतो न मुक्ति र्मुक्तस्य देहाद्यभिमत्यभावः । सुप्तस्य नो जागरणं न जाग्रतः स्वप्नस्तयोर्भिन्नगुणाश्रयत्वात् ॥ ३३८ ॥

"For one attached to body and such, there is no mukti; in the mukta, no body-appropriation. Neither does the sleeping have waking, nor the waking dream — for they rest in distinct dharmas."

अन्तर्बहिः स्वं स्थिरजङ्गमेषु ज्ञानात्मनाधारतया विलोक्य । त्यक्ताखिलोपाधिरखण्डरूपः पूर्णात्मना यः स्थित एष मुक्तः ॥ ३३९ ॥

"Seeing one's Self within and without, in the moving and unmoving, as jñāna-ātman-support — abandoning all upādhis, of undivided form, as full-ātman, one who abides — that one is liberated."

सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः सर्वात्मभावान्न परोऽस्ति कश्चित् । दृश्याग्रहे सत्युपपद्यतेऽसौ सर्वात्मभावोऽस्य सदात्मनिष्ठया ॥ ३४० ॥

"The cause of liberation by wholeness-of-Self is one; nothing is higher than the all-Self-bhāva. It is realized with non-grasping of the perceived; that all-Self-bhāva comes from firmness in sad-ātman."

दृश्यस्याग्रहणं कथं नु घटते देहात्मना तिष्ठतो बाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तत्क्रियां कुर्वतः । संन्यस्ताखिलधर्मकर्मविषयैर्नित्यात्मनिष्ठापरैस्तत्त्वज्ञैः करणीयमात्मनि सदानन्देच्छुभिर्यत्नतः ॥ ३४१ ॥

"How could non-grasping of the perceived occur for one who abides as body-Self, with citta attached to external object-experience, performing various acts? Renouncing all dharma —"

सार्वात्म्यसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः । समाधिं विदधात्येषा शान्तो दान्त इति श्रुतिः ॥ ३४२ ॥

"That samādhi is what the śruti prescribes to the bhikṣu — all-Self-accomplishment, having performed śravaṇa and karma. 'Pacified, restrained' — so the śruti."

आरूढशक्तेरहमो विनाशः कर्तुं न शक्यः सहसापि पण्डितैः । ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चलास्तानन्तरानन्तभवा हि वासनाः ॥ ३४३ ॥

"Destruction of the risen ahaṃkāra cannot be done quickly, even by the wise. Those firm in the samādhi called nirvikalpa — the vāsanās of infinite prior births —"

अहम्बुद्ध्यैव मोहिन्या योजयित्वावृतेर्बलात् । विक्षेपशक्तिः पुरुषं विक्षेपयति तद्गुणैः ॥ ३४४ ॥

"Through the deluding ahaṃ-buddhi, engaging by upādhi's force, the vikṣepa-śakti disturbs man by its guṇas."

विक्षेपशक्तिविजयो विषमो विधातुं निःशेषमावरणशक्तिनिवृत्त्यभावे । दृग्दृश्ययोः स्फुटपयोजलवद्विभागे नश्येत्तदावरणमात्मनि च स्वभावात् । निःसंशयेन भवति प्रतिबन्धशून्यो निक्षेपणं न हि तदा यदि चेन्मृषार्थे ॥ ३४५ ॥

"Victory over vikṣepa-śakti is hard to establish without complete cessation of the covering-power. The seer and seen, distinguished as water and milk — the covering then destroyed —"

सम्यग्विवेकः स्फुटबोधजन्यो विभज्य दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् । छिनत्ति मायाकृतमोहबन्धं यस्माद्विमुक्तस्य पुनर्न संसृतिः ॥ ३४६ ॥

"The samyag-viveka born of clear bodha — distinguishing seer-and-seen-tattvas — cuts the māyā-made delusion-bondage; from which the liberated has no more saṃsāra."

परावरैकत्वविवेकवह्नि र्दहत्यविद्यागहनं ह्यशेषम् । किं स्यात्पुनःसंसरणस्य बीजमद्वैतभावं समुपेयुषोऽस्य ॥ ३४७ ॥

"The fire of supreme-and-lower-unity discernment burns the entire avidyā-forest without remainder. What could be the seed of re-transmigration for one who has attained advaita-bhāva?"

आवरणस्य निवृत्तिर्भवति च सम्यक्पदार्थदर्शनतः । मिथ्याज्ञानविनाशस्तद्वद्विक्षेपजनितदुःखनिवृत्तिः ॥ ३४८ ॥

"Cessation of the covering occurs through right vision of the object. With false knowledge destroyed, the duḥkha generated by vikṣepa also ceases."

एतत्त्रितयं दृष्टं सम्यग्रज्जुस्वरूपविज्ञानात् । तस्माद्वस्तुसतत्त्वं ज्ञातव्यं बन्धमुक्तये विदुषा ॥ ३४९ ॥

"These three are seen fully by recognition of the rope's nature. Therefore the substance's reality must be known by the wise for liberation."

अयोऽग्नियोगादिव सत्समन्वया न्मात्रादिरूपेण विजृम्भते धीः । तत्कार्यमेतत्त्रितयं यतो मृषा दृष्टं भ्रमस्वप्नमनोरथेषु ॥ ३५० ॥

"As iron by fire-connection, so by sat-connection, the buddhi expands as mātra and other forms. These three effects are seen as false — in delirium, dream, daydream."

ततो विकाराः प्रकृतेरहंमुखा देहावसाना विषयाश्च सर्वे । क्षणेऽन्यथाभाविन एष आत्मा नोदेति नाप्येति कदापि नान्यथा ॥ ३५१ ॥

"Hence prakṛti's modifications: from 'I' down to the body, and all objects. This ātman — at the instant of alteration — does not arise, does not cease, never otherwise."

नित्याद्वयाखण्डचिदेकरूपो बुद्ध्यादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः । अहम्पदप्रत्ययलक्षितार्थः प्रत्यक्सदानन्दघनः परात्मा ॥ ३५२ ॥

"Of single ever-advaita-undivided cit-form, witness of the buddhi and rest, distinct from real-and-unreal, marked by the referent of 'I' — inner-sat-ānanda-dense, paramātman."

इत्थं विपश्चित्सदसद्विभज्य निश्चित्य तत्त्वं निजबोधदृष्ट्या । ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डबोधं तेभ्यो विमुक्तः स्वयमेव शाम्यति ॥ ३५३ ॥

"Thus the wise, discriminating sat and asat, ascertaining the tattva by own knowledge-vision, knowing the own Self as undivided awareness, freed of them — pacifies by himself."

अज्ञानहृदयग्रन्थेर्निःशेषविलयस्तदा । समाधिनाविकल्पेन यदाद्वैतात्मदर्शनम् ॥ ३५४ ॥

"Then the total dissolution of the ajñāna-heart-knot by the nirvikalpa-samādhi, in advaita-ātma-darśana."

त्वमहमिदमितीयं कल्पना बुद्धिदोषा त्प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेषे । प्रविलसति समाधावस्य सर्वो विकल्पो विलयनमुपगच्छेद्वस्तुतत्त्वावधृत्या ॥ ३५५ ॥

"'You, I, this' — that imagination arises from the buddhi's defect. In the non-dual paramātman free of distinctions — with samādhi shining, all that alternation dissolves by tattva-conviction."

शान्तो दान्तः परमुपरतः क्षान्तियुक्तः समाधिं कुर्वन्नित्यं कलयति यतिः स्वस्य सर्वात्मभावम् । तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दग्ध्वा विकल्पान्ब्रह्माकृत्या निवसति सुखं निष्क्रियो निर्विकल्पः ॥ ३५६ ॥

"The yati, pacified, restrained, supremely ceased, endowed with patience, performing samādhi — ever contemplates it as his own all-Self-bhāva; thus disperses sorrows born of avidyā's darkness."

समाहिता ये प्रविलाप्य बाह्यं श्रोत्रादि चेतः स्वमहं चिदात्मनि । त एव मुक्ता भवपाशबन्धैर्नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिधायिनः ॥ ३५७ ॥

"Those samāhitas who dissolve the external — ear and rest, citta, 'I' — into the cid-ātman: they alone are freed from existence-bonds. Not others, who only speak at second hand."

उपाधिभेदात्स्वयमेव भिद्यते चोपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः । तस्मादुपाधेर्विलयाय विद्वान्वसेत्सदाकल्पसमाधिनिष्ठया ॥ ३५८ ॥

"By upādhi-difference, [Brahman] itself divides; with upādhi removed, itself remains kevala. Therefore, for upādhi's dissolution, the wise must abide by firmness in samādhi."

सति सक्तो नरो याति सद्भावं ह्येकनिष्ठया । कीटको भ्रमरं ध्यायन्भ्रमरत्वाय कल्पते ॥ ३५९ ॥

"Attached to sat, man attains sad-bhāva through single firmness. A worm, meditating on the bee, becomes the bee."

क्रियान्तरासक्तिमपास्य कीटको ध्यायन्यथालिं ह्यलिभावमृच्छति । तथैव योगी परमात्मतत्त्वं ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया ॥ ३६० ॥

"Abandoning other attachments, the worm meditating on the bee attains bee-state. So the yogi, meditating on the paramātman-tattva, attains that same by sole firmness."

अतीव सूक्ष्मं परमात्मतत्त्वं न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति । समाधिनात्यन्तसुसूक्ष्मवृत्त्या ज्ञातव्यमार्यैरतिशुद्धबुद्धिभिः ॥ ३६१ ॥

"The paramātman-tattva is extremely subtle; cannot be grasped by gross vision. It must be known by the āryas of utterly pure buddhi through the extremely subtle vṛtti of samādhi."

यथा सुवर्णं पुटपाकशोधितं त्यक्त्वा मलं स्वात्मगुणं समृच्छति । तथा मनः सत्त्वरजस्तमोमलं ध्यानेन सन्त्यज्य समेति तत्त्वम् ॥ ३६२ ॥

"As gold purified in the crucible casts off its defects and regains its own quality — so the mind, abandoning through dhyāna the sattva-rajas-tamas defects, attains the tattva."

निरन्तराभ्यासवशात्तदित्थं पक्वं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा । तदा समाधिः स विकल्पवर्जितः स्वतोऽद्वयानन्दरसानुभावकः ॥ ३६३ ॥

"By constant abhyāsa, thus, when the ripened mind dissolves in Brahman — then the samādhi, free of alternatives, is by itself experiencer of non-dual ānanda-rasa."

समाधिनानेन समस्तवासना ग्रन्थेर्विनाशोऽखिलकर्मनाशः । अन्तर्बहिः सर्वत एव सर्वदा स्वरूपविस्फूर्तिरयत्नतः स्यात् ॥ ३६४ ॥

"By that samādhi, destruction of the knot of all vāsanās, destruction of all karmas. Within and without, everywhere, always — the manifestation of one's own nature without effort."

श्रुतेः शतगुणं विद्यान्मननं मननादपि । निदिध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम् ॥ ३६५ ॥

"Know: manana is a hundred times superior to śruti; nididhyāsa is a hundred thousand times superior to manana — infinite, alternative-less."

निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते ध्रुवम् । नान्यथा चलतया मनोगतेः प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत् ॥ ३६६ ॥

"By nirvikalpaka-samādhi, clearly, Brahman's tattva is firmly understood. Otherwise, the wavering mind may mix with other pratyayas."

अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सदा निरन्तरं शान्तमनाः प्रतीचि । विध्वंसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया कृतं सदेकत्वविलोकनेन ॥ ३६७ ॥

"Therefore, remain in samādhi, sense-controlled, always; continuously, with pacified mind, turned within. Destroy the darkness made by beginningless avidyā, by the vision of sat's unity."

योगस्य प्रथमं द्वारं वाङ्निरोधोऽपरिग्रहः । निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता ॥ ३६८ ॥

"Yoga's first door is speech-control, non-possession, absence of hope and activity, ever the habit of solitude."

एकान्तस्थितिरिन्द्रियोपरमणे हेतुर्दमश्चेतसः संरोधे करणं शमेन विलयं यायादहंवासना । तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिनस्तस्माच्चित्तनिरोध एव सततं कार्यः प्रयत्नान्मुनेः ॥ ३६९ ॥

"Remaining solitary is cause of sense-cessation; it is dama. In the organ's restraint by śama, the 'I'-vāsanā goes to dissolution. Hence, for the muni, the motionless experience of ānanda-rasa —"

वाचं नियच्छात्मनि तं नियच्छ बुद्धौ धियं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि । तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे विलाप्य शान्तिं परमां भजस्व ॥ ३७० ॥

"Contain speech in the ātman; contain mind in buddhi; contain buddhi in the witness; dissolve it in the full-ātman alternative-less — worship supreme peace."

देहप्राणेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिभिरुपाधिभिः । यैर्यैर्वृत्तेः समायोगस्तत्तद्भावोऽस्य योगिनः ॥ ३७१ ॥

"By the upādhis — body, prāṇa, senses, mind, buddhi and rest — wherever the vṛtti connects, there is the yogi's bhāva."

तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक्सर्वोपरमणं सुखम् । सन्दृश्यते सदानन्दरसानुभवविप्लवः ॥ ३७२ ॥

"By their cessation, the muni experiences supreme joyful stillness; the unbroken experience of sadānanda-rasa shines forth."

अन्तस्त्यागो बहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते । त्यजत्यन्तर्बहिःसङ्गं विरक्तस्तु मुमुक्षया ॥ ३७३ ॥

"Inner and outer renunciation fit only the detached. The detached abandons inner and outer attachment by longing for mokṣa."

बहिस्तु विषयैः सङ्गस्तथान्तरहमादिभिः । विरक्त एव शक्नोति त्यक्तुं ब्रह्मणि निष्ठितः ॥ ३७४ ॥

"External attachment to objects; inner to the 'I' and rest. Only the detached, firm in Brahman, can abandon both."

वैराग्यबोधौ पुरुषस्य पक्षिव त्पक्षौ विजानीहि विचक्षण त्वम् । विमुक्तिसौधाग्रतलाधिरोहणं ताभ्यां विना नान्यतरेण सिध्यति ॥ ३७५ ॥

"Vairāgya and bodha are man's two wings — as the bird's wings, O learned. Ascent to the mukti-palace is accomplished neither without both, nor by one alone."

अत्यन्तवैराग्यवतः समाधिः समाहितस्यैव दृढप्रबोधः । प्रबुद्धतत्त्वस्य हि बन्धमुक्तिर्मुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूतिः ॥ ३७६ ॥

"For extreme vairāgya — samādhi; for the samāhita — firm awakening; for the tattva-knower — liberation from bondage; for the freed ātman — continuous experience of joy."

वैराग्यान्न परं सुखस्य जनकं पश्यामि वश्यात्मन स्तच्चेच्छुद्धतरात्मबोधसहितं स्वाराज्यसाम्राज्यधुक् । एतद्द्वारमजस्रमुक्तियुवतेर्यस्मात्त्वमस्मात्परं सर्वत्रास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे ॥ ३७७ ॥

"I see no greater cause of sukha for the self-controlled than vairāgya; when joined with the supremely pure Self-awareness, it gathers the sovereign realm [of Self]. This is the constant door —"

आशां छिन्धि विषोपमेषु विषयेष्वेषैव मृत्योः सृति स्त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमतिं मुञ्चातिदूरात्क्रियाः । देहादावसति त्यजात्मधिषणां प्रज्ञां कुरुष्वात्मनि त्वं द्रष्टास्यमलोऽसि निर्द्वयपरं ब्रह्मासि यद्वस्तुतः ॥ ३७८ ॥

"Cut expectation in poison-like objects — it is the path of death. Abandoning conceit in jāti, kula and āśrama, renounce actions far off. In body and rest, abandon the self-notion —"

लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य बाह्येन्द्रियं स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम् । ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखण्डवृत्त्यानिशं ब्रह्मानन्दरसं पिबात्मनि मुदा शून्यैः किमन्यैर्भ्रमैः ॥ ३७९ ॥

"In the target Brahman, establishing the mind most firmly; setting external senses in their own places; with motionless body, disregarding body-subsistence — attain the brahma-ātman unity —"

अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा कश्मलं दुःखकारणम् । चिन्तयात्मानमानन्दरूपं यन्मुक्तिकारणम् ॥ ३८० ॥

"Abandon contemplation of the non-Self — impure, cause of sorrow. Contemplate the ātman of ānanda-form, cause of mukti."

एष स्वयञ्ज्योतिरशेषसाक्षी विज्ञानकोशे विलसत्यजस्रम् । लक्ष्यं विधायैनमसद्विलक्षणमखण्डवृत्त्यात्मतयानुभावय ॥ ३८१ ॥

"That self-luminous, witness of all, shines unbroken in the vijñāna-kośa. Set it as target — distinct from the unreal — experience it by undivided-vṛtti as your own nature."

एतमच्छिन्नया वृत्त्या प्रत्ययान्तरशून्यया । उल्लेखयन्विजानीयात्स्वस्वरूपतया स्फुटम् ॥ ३८२ ॥

"By that uninterrupted vṛtti, empty of other notions, bringing it out — clearly recognize it as your own nature."

अत्रात्मत्वं दृढीकुर्वन्नहमादिषु सन्त्यजन् । उदासीनतया तेषु तिष्ठेद्घटपटादिवत् ॥ ३८३ ॥

"Strengthening here identity with the ātman, abandoning 'I' and rest — remain as indifferent toward them, as toward pot and cloth."

विशुद्धमन्तःकरणं स्वरूपे निवेश्य साक्षिण्यवबोधमात्रे । शनैः शनैर्निश्चलतामुपानयन्पूर्णत्वमेवानुविलोकयेत्ततः ॥ ३८४ ॥

"Having set the pure antaḥkaraṇa in the own Self, in the witness, in pure awareness — gradually drawing it to stillness, contemplate only fullness."

देहेन्द्रियप्राणमनोहमादिभिः स्वाज्ञानक्लृप्तैरखिलैरुपाधिभिः । विमुक्तमात्मानमखण्डरूपं पूर्णं महाकाशमिवावलोकयेत् ॥ ३८५ ॥

"Freed from body, senses, prāṇa, mind, 'I' and all upādhis imagined by one's own ignorance — see the ātman of undivided form, full, as the great space."

घटकलशकुसूलसूचिमुख्यै र्गगनमुपाधिशतैर्विमुक्तमेकम् । भवति न विविधं तथैव शुद्धं परमहमादिविमुक्तमेकमेव ॥ ३८६ ॥

"As the sky, free of a hundred upādhis — pot, jar, granary, needle — is one; so too the pure, free of 'I' and rest, is supreme-one."

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता मृषामात्रा उपाधयः । ततः पूर्णं स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम् ॥ ३८७ ॥

"From Brahmā down to the stalk, upādhis are only false. Hence, see your full Self, established as one-Self."

यत्र भ्रान्त्या कल्पितं यद्विवेके तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् । भ्रान्तेर्नाशे भ्रान्तिदृष्टाहितत्त्वं रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम् ॥ ३८८ ॥

"Where, through delusion, something is imagined — by discernment, only that [substrate] is, not distinct from it. Delusion destroyed, the unilluded-said is the tattva — as the rope; so the universe is Self-nature."

स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः । स्वयं विश्वमिदं सर्वं स्वस्मादन्यन्न किञ्चन ॥ ३८९ ॥

"I am Brahmā, I am Viṣṇu, I am Indra, I am Śiva; I am this whole universe; nothing is distinct from me."

अन्तः स्वयं चापि बहिः स्वयं च स्वयं पुरस्तात्स्वयमेव पश्चात् । स्वयं ह्यवाच्यां स्वयमप्युदीच्यां तथोपरिष्टात्स्वयमप्यधस्तात् ॥ ३९० ॥

"Within, myself; without, myself; in front, myself; behind, myself; on the left, on the right, above, below — everywhere, myself."

तरङ्गफेनभ्रमबुद्बुदादि सर्वं स्वरूपेण जलं यथा तथा । चिदेव देहाद्यहमन्तमेतत्सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम् ॥ ३९१ ॥

"Wave, foam, whirl, bubble — all are water by nature. So, from body to 'I' — all is cit, of single essence, utterly pure."

सदेवेदं सर्वं जगदवगतं वाङ्मनसयोः सतोऽन्यन्नास्त्येव प्रकृतिपरसीम्नि स्थितवतः । पृथक्किं मृत्स्नायाः कलशघटकुम्भाद्यवगतं वदत्येष भ्रान्तस्त्वमहमिति मायामदिरया ॥ ३९२ ॥

"Sat itself is all this world perceived by speech and mind; nothing other than sat stands at prakṛti's farthest limit. How can jar, pot or vessel be separated from the clay?"

क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः । ब्रवीति द्वैतराहित्यं मिथ्याध्यासनिवृत्तये ॥ ३९३ ॥

"By repetition the śruti 'where there is no other' — it declares duality's absence, for false-adhyāsa removal."

आकाशवन्निर्मलनिर्विकल्प निःसीमनिःस्पन्दननिर्विकारम् । अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमद्वयं स्वयं परं ब्रह्म किमस्ति बोध्यम् ॥ ३९४ ॥

"Like sky — pure, alternative-less, limitless, unvibrating, unchanging; without inside or outside, without other, non-dual — you yourself are the supreme Brahman; what is there to be known?"

वक्तव्यं किमु विद्यतेऽत्र बहुधा ब्रह्मैव जीवः स्वयं ब्रह्मैतज्जगदापराणु सकलं ब्रह्माद्वितीयं श्रुतेः । ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः सन्त्यक्तबाह्याः स्फुटं ब्रह्मीभूय वसन्ति सन्ततचिदानन्दात्मनैव ध्रुवम् ॥ ३९५ ॥

"What is there to say here? Manifoldly, Brahman is the jīva itself; Brahman is this world to the last atom; all is non-dual Brahman, by the śruti. 'I am Brahman' —"

जहि मलमयकोशेऽहन्धियोत्थापिताशां प्रसभमनिलकल्पे लिङ्गदेहेऽपि पश्चात् । निगमगदितकीर्तिं नित्यमानन्दमूर्तिं स्वयमिति परिचीय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ ॥ ३९६ ॥

"Destroy hope, raised by the 'I'-notion, in the filth-made kośa; then in the wind-like liṅga-body. Knowing yourself as fame declared by the nigamas, of eternal ānanda-nature — remain as Brahman-form."

शवाकारं यावद्भजति मनुजस्तावदशुचिः परेभ्यः स्यात्क्लेशो जननमरणव्याधिनिरयाः । यदात्मानं शुद्धं कलयति शिवाकारमचलं तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिरपि ॥ ३९७ ॥

"While man adores the corpse-form, he is impure; from others come affliction, birth, death, disease, hells. When he recognizes himself pure, as Śiva — then, from them, he is freed, declares the śruti."

स्वात्मन्यारोपिताशेषाभासवस्तुनिरासतः । स्वयमेव परं ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम् ॥ ३९८ ॥

"By rejection of objects superimposed on the own Self — by oneself, as supreme Brahman, full, non-dual, actionless."

समाहितायां सति चित्तवृत्तौ परात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे । न दृश्यते कश्चिदयं विकल्पः प्रजल्पमात्रः परिशिष्यते ततः ॥ ३९९ ॥

"When the citta-vṛtti is gathered in paramātman Brahman, alternative-less — no alternative is seen; only speech remains. Hence, this is empty discourse."

असत्कल्पो विकल्पोऽयं विश्वमित्येकवस्तुनि । निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ ४०० ॥

"That alternation, senseless in the universe as single reality — in the unchanging, formless, undifferentiated — whence would division come?"

द्रष्टृदर्शनदृश्यादिभावशून्यैकवस्तुनि । निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ ४०१ ॥

"In the one, without seer-seeing-seen, without modification, formless, differenceless — whence would division come?"

कल्पार्णव इवात्यन्तपरिपूर्णैकवस्तुनि । निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ ४०२ ॥

"As in the kalpa-ocean, utterly full and one; without modification, formless, differenceless — whence would division come?"

तेजसीव तमो यत्र विलीनं भ्रान्तिकारणम् । अद्वितीये परे तत्त्वे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ ४०३ ॥

"Where tamas, cause of delusion, dissolves as in light; in the non-dual supreme tattva without distinctions — whence would division come?"

एकात्मके परे तत्त्वे भेदवार्ता कथं भवेत् । सुषुप्तौ सुखमात्रायां भेदः केनावलोकितः ॥ ४०४ ॥

"How could talk of difference occur in the supreme tattva of single essence? In suṣupti, which is pure happiness, by whom was difference seen?"

न ह्यस्ति विश्वं परतत्त्वबोधा त्सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे । कालत्रये नाप्यहिरीक्षितो गुणे न ह्यम्बुबिन्दुर्मृगतृष्णिकायाम् ॥ ४०५ ॥

"The universe does not exist before the recognition of the supreme tattva — in Brahman sad-ātman, alternative-less, in none of the three times. As no water-drop exists in the mirage."

मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः । इति ब्रूते श्रुतिः साक्षात्सुषुप्तावनुभूयते ॥ ४०६ ॥

"'Duality is only māyā; non-duality is paramārtha' — so declares the śruti; this is experienced in suṣupti."

अनन्यत्वमधिष्ठानादारोप्यस्य निरीक्षितम् । पण्डितै रज्जुसर्पादौ विकल्पो भ्रान्तिजीवनः ॥ ४०७ ॥

"The non-difference of the superposed from the substratum is recognized by the wise — as in rope-snake, the alternative lives through illusion."

चित्तमूलो विकल्पोऽयं चित्ताभावे न कश्चन । अतश्चित्तं समाधेहि प्रत्यग्रूपे परात्मनि ॥ ४०८ ॥

"That alternative has citta as its root; in citta's absence, none exists. Therefore, gather the citta in paramātman of pratyag-form."

किमपि सततबोधं केवलानन्दरूपं निरुपममतिवेलं नित्यमुक्तं निरीहम् । निरवधि गगनाभं निष्कलं निर्विकल्पं हृदि कलयति विद्वान्ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ ४०९ ॥

"Some ever-awareness, of sole ānanda-form, peerless, timeless, ever-free, desireless — boundless, like space; partless, alternative-less —"

प्रकृतिविकृतिशून्यं भावनातीतभावं समरसमसमानं मानसम्बन्धदूरम् । निगमवचनसिद्धं नित्यमस्मत्प्रसिद्धं हृदि कलयति विद्वान्ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ ४१० ॥

"Free of prakṛti and its modifications; bhāva beyond imagination; of equal essence, equal to none; distant from mental contact; established by nigama-speech; ever self-established —"

अजरममरमस्ताभासवस्तुस्वरूपं स्तिमितसलिलराशिप्रख्यमाख्याविहीनम् । शमितगुणविकारं शाश्वतं शान्तमेकं हृदि कलयति विद्वान्ब्रह्म पूर्णं समाधौ ॥ ४११ ॥

"Without aging, deathless, supreme — true nature, shining as appearance; motionless water-mass, nameless; guṇa-modifications stilled; eternal, peaceful, one — in the heart the wise contemplates full Brahman in samādhi."

समाहितान्तःकरणः स्वरूपे विलोकयात्मानमखण्डवैभवम् । विच्छिन्द्धि बन्धं भवगन्धगन्धिलं यत्नेन पुंस्त्वं सफलीकुरुष्व ॥ ४१२ ॥

"With gathered antaḥkaraṇa in own nature, contemplate the ātman of undivided glory. Cut the bondage, scented with existence's odor, by effort — make your human-state fruitful."

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदानन्दमद्वयम् । भावयात्मानमात्मस्थं न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥ ४१३ ॥

"Contemplate the ātman free of all upādhi, saccidānanda, non-dual, established in itself; you shall not imagine the path again."

छायेव पुंसः परिदृश्यमान माभासरूपेण फलानुभूत्या । शरीरमाराच्छववन्निरस्तं पुनर्न सन्धत्त इदं महात्मा ॥ ४१४ ॥

"As man's shadow is seen — ābhāsa — through the fruit-experience. The mahātman, removing the body as a corpse, reunites with it no more."

सततविमलबोधानन्दरूपं समेत्य त्यज जडमलरूपोपाधिमेतं सुदूरे । अथ पुनरपि नैव स्मर्यतां वान्तवस्तु स्मरणविषयभूतं कल्पते कुत्सनाय ॥ ४१५ ॥

"Meeting the ever-pure bodha-ānanda nature, abandon far off this inert-impure upādhi. Remember it no more — it is vomited matter."

समूलमेतत्परिदह्य वह्नौ सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे । ततः स्वयं नित्यविशुद्धबोधानन्दात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठः ॥ ४१६ ॥

"Burning it root and all in the fire, in sad-ātman Brahman alternative-less — the wise abides by himself as eternal-pure-bodha-ānanda-nature."

प्रारब्धसूत्रग्रथितं शरीरं प्रयातु वा तिष्ठतु गोरिव स्रक् । न तत्पुनः पश्यति तत्त्ववेत्तानन्दात्मनि ब्रह्मणि लीनवृत्तिः ॥ ४१७ ॥

"Let the body, woven by prārabdha's thread, go or stay, as the garland on the cow — the tattva-knower looks on it no more, with vṛtti dissolved in ātman-ānanda-Brahman."

अखण्डानन्दमात्मानं विज्ञाय स्वस्वरूपतः । किमिच्छन्कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति तत्त्ववित् ॥ ४१८ ॥

"Recognizing the undivided-ānanda-ātman as his own nature — desiring what, for what reason would the tattva-knower nourish the body?"

संसिद्धस्य फलं त्वेतज्जीवन्मुक्तस्य योगिनः । बहिरन्तः सदानन्दरसास्वादनमात्मनि ॥ ४१९ ॥

"For the accomplished jīvanmukta, the fruit is this: to continuously experience, within and without, the sadānanda-rasa in the own Self."

वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम् । स्वानन्दानुभवाच्छान्तिरेषैवोपरतेः फलम् ॥ ४२० ॥

"Vairāgya's fruit is bodha; bodha's fruit, uparati; through own ānanda-experience, peace — that is uparati's fruit."

यद्युत्तरोत्तराभावः पूर्वपूर्वं तु निष्फलम् । निवृत्तिः परमा तृप्तिरानन्दोऽनुपमः स्वतः ॥ ४२१ ॥

"If the subsequent fruit does not come, the prior are vain. Cessation, supreme tṛpti, ānanda without equal — by itself —"

दृष्टदुःखेष्वनुद्वेगो विद्यायाः प्रस्तुतं फलम् । यत्कृतं भ्रान्तिवेलायां नानाकर्म जुगुप्सितम् । पश्चान्नरो विवेकेन तत्कथं कर्तुमर्हति ॥ ४२२ ॥

"Unperturbed in seen sorrows — that is vidyā's own fruit. What was done in delusion-time, varied blameworthy acts — thereafter, with discernment, how could man continue to do?"

विद्याफलं स्यादसतो निवृत्तिः प्रवृत्तिरज्ञानफलं तदीक्षितम् । तज्ज्ञाज्ञयोर्यन्मृगतृष्णिकादौ नो चेद्विदो दृष्टफलं किमस्मात् ॥ ४२३ ॥

"Vidyā's fruit is cessation of the unreal; ajñāna's fruit is pravṛtti — so observed. Between knower and ignorant, it is seen as in mirage and the like — if not, what visible fruit would there be?"

अज्ञानहृदयग्रन्थेर्विनाशो यद्यशेषतः । अनिच्छोर्विषयः किं नु प्रवृत्तेः कारणं स्वतः ॥ ४२४ ॥

"If the ajñāna-heart-knot is totally destroyed — in one who does not desire, what can be the cause of pravṛtti by itself?"

वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य तदावधिः । अहम्भावोदयाभावो बोधस्य परमावधिः । लीनवृत्तेरनुत्पत्तिर्मर्यादोपरतेस्तु सा ॥ ४२५ ॥

"Non-emergence of vāsanā toward the enjoyable is vairāgya's limit. Absence of arising of 'I'-bhāva is bodha's limit. Non-arising of dissolved vṛttis is uparati's limit."

ब्रह्माकारतया सदा स्थिततया निर्मुक्तबाह्यार्थधी रन्यावेदितभोग्यभोगकलनो निद्रालुवद्बालवत् । स्वप्नालोकितलोकवज्जगदिदं पश्यन्क्वचिल्लब्धधीरास्ते कश्चिदनन्तपुण्यफलभुग्धन्यः स मान्यो भुवि ॥ ४२६ ॥

"Ever established as brahma-form, free of external-object thinking, he regards others' enjoyment-experiences — as the sleeping, as the child; perceives the world as one who saw it in dream —"

स्थितप्रज्ञो यतिरयं यः सदानन्दमश्नुते । ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः ॥ ४२७ ॥

"That yati, of firm prajñā, who ever enjoys sadānanda — dissolved only in Brahman, unchanging, actionless."

ब्रह्मात्मनोः शोधितयोरेकभावावगाहिनी । निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिः प्रज्ञेति कथ्यते । सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४२८ ॥

"The vṛtti immersed in the single brahma-ātman state — both purified — alternative-less, cinmātra — is called prajñā. One in whom it is ever present is considered jīvanmukta."

यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा यस्यानन्दो निरन्तरः । प्रपञ्चो विस्मृतप्रायः स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४२९ ॥

"One whose prajñā is firm, whose ānanda is unbroken, for whom the world is almost forgotten — is considered jīvanmukta."

लीनधीरपि जागर्ति यो जाग्रद्धर्मवर्जितः । बोधो निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४३० ॥

"One who, even with dhī dissolved, is awake, free of jāgrat-dharmas; whose bodha is without vāsanā — is considered jīvanmukta."

शान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः । यः सचित्तोऽपि निश्चित्तः स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४३१ ॥

"With saṃsāra pacified, though with parts, partless; with citta, without citta — is considered jīvanmukta."

वर्तमानेऽपि देहेऽस्मिंश्छायावदनुवर्तिनि । अहन्ताममताभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३२ ॥

"Even in this present body, following like a shadow — absence of 'I'-ness and 'mine'-ness is the jīvanmukta's mark."

अतीताननुसन्धानं भविष्यदविचारणम् । औदासीन्यमपि प्राप्ते जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३३ ॥

"Not contemplating the past, not considering the future, indifference in the present — is the jīvanmukta's mark."

गुणदोषविशिष्टेऽस्मिन्स्वभावेन विलक्षणे । सर्वत्र समदर्शित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३४ ॥

"In this world marked by guṇas and defects, distinct by nature — equal-vision everywhere is the jīvanmukta's mark."

इष्टानिष्टार्थसम्प्राप्तौ समदर्शितयात्मनि । उभयत्राविकारित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३५ ॥

"In gain of desirable or undesirable — by equal-vision in the ātman, non-modification in both — is the jīvanmukta's mark."

ब्रह्मानन्दरसास्वादासक्तचित्ततया यतेः । अन्तर्बहिरविज्ञानं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४३६ ॥

"With citta absorbed in brahma-ānanda's rasa, the yati's non-cognition of inside-and-outside — is the jīvanmukta's mark."

देहेन्द्रियादौ कर्तव्ये ममाहम्भाववर्जितः । औदासीन्येन यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४३७ ॥

"Regarding body and sense duties, free of 'mine' and 'I' — one who abides with indifference is considered jīvanmukta."

विज्ञात आत्मनो यस्य ब्रह्मभावः श्रुतेर्बलात् । भवबन्धविनिर्मुक्तः स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४३८ ॥

"For whom the brahma-bhāva of the ātman is known by śruti's force — freed of existential-bondage — is considered jīvanmukta."

देहेन्द्रियेष्वहम्भाव इदम्भावस्तदन्यके । यस्य नो भवतः क्वापि स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४३९ ॥

"The 'I'-notion in senses and body, and 'this' in another — in whom neither ever occurs anywhere — is considered jīvanmukta."

न प्रत्यग्ब्रह्मणोर्भेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः । प्रज्ञया यो विजानाति स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४४० ॥

"One who never by prajñā recognizes difference between pratyag and Brahman, or between Brahman and the whole world — is considered jīvanmukta."

साधुभिः पूज्यमानेऽस्मिन्पीड्यमानेऽपि दुर्जनैः । समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ ४४१ ॥

"Whether worshipped by sādhus or wounded by evildoers — one whose bhāva is equal in both — is considered jīvanmukta."

यत्र प्रविष्टा विषयाः परेरिता नदीप्रवाहा इव वारिराशौ । लिनन्ति सन्मात्रतया न विक्रियामुत्पादयन्त्येष यतिर्विमुक्तः ॥ ४४२ ॥

"Where objects entering, driven by others — as river-streams into the ocean — dissolve as sat-mātra, producing no modification: that yati is vimukta."

विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्वं न संसृतिः । अस्ति चेन्न स विज्ञातब्रह्मभावो बहिर्मुखः ॥ ४४३ ॥

"For one who knows Brahman's reality, no saṃsāra as before. If there is, such a one has not known the brahma-bhāva — is still outward-turned."

प्राचीनवासनावेगादसौ संसरतीति चेत् । न सदेकत्वविज्ञानान्मन्दीभवति वासना ॥ ४४४ ॥

"If one says: 'by the force of ancient vāsanās he wanders' — no. By the sat-unity-vijñāna, vāsanā weakens."

अत्यन्तकामुकस्यापि वृत्तिः कुण्ठति मातरि । तथैव ब्रह्मणि ज्ञाते पूर्णानन्दे मनीषिणः ॥ ४४५ ॥

"Even in the extremely lustful, the vṛtti fails before the mother. So in Brahman known, full of ānanda, in the wise."

निदिध्यासनशीलस्य बाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते । ब्रवीति श्रुतिरेतस्य प्रारब्धं फलदर्शनात् ॥ ४४६ ॥

"In one dedicated to nididhyāsana, an external pratyaya is observed — the śruti about him declares prārabdha, through fruit-perception."

सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमिष्यते । फलोदयः क्रियापूर्वो निष्क्रियो न हि कुत्रचित् ॥ ४४७ ॥

"While there is experience of pleasure and such, there is prārabdha. Fruit-emergence is preceded by action — nowhere is there fruit without action."

अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम् । सञ्चितं विलयं याति प्रबोधात्स्वप्नकर्मवत् ॥ ४४८ ॥

"By the vijñāna 'I am Brahman', the sañcita accumulated over millions of kalpas dissolves — as dream-karma upon waking."

यत्कृतं स्वप्नवेलायां पुण्यं वा पापमुल्बणम् । सुप्तोत्थितस्य किं तत्स्यात्स्वर्गाय नरकाय वा ॥ ४४९ ॥

"What was done in dream — puṇya or pāpa — can it lead the awakened to heaven or hell?"

स्वमसङ्गमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा । न श्लिष्यते यतिः किञ्चित्कदाचिद्भाविकर्मभिः ॥ ४५० ॥

"Recognizing oneself as non-attached, indifferent, like the sky — the yati is never stained by future karmas."

न नभो घटयोगेन सुरागन्धेन लिप्यते । तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्मैर्नैव लिप्यते ॥ ४५१ ॥

"Neither is the sky stained by pot-contact, nor by the odor of drink. So the ātman, by upādhi-contact, is not stained by its dharmas."

ज्ञानोदयात्पुरारब्धं कर्म ज्ञानान्न नश्यति । अदत्त्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत् ॥ ४५२ ॥

"The prārabdha karma, begun before the rise of jñāna, is not destroyed by jñāna — it must yield its fruit, like an arrow released at its target."

व्याघ्रबुद्ध्या विनिर्मुक्तो बाणः पश्चात्तु गोमतौ । न तिष्ठति च्छिनत्त्येव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम् ॥ ४५३ ॥

"An arrow released thinking of a tiger, afterwards perceived as cow — does not stop; it cuts the target with full force."

प्रारब्धं बलवत्तरं खलु विदां भोगेन तस्य क्षयः सम्यग्ज्ञानहुताशनेन विलयः प्राक्सञ्चितागामिनाम् । ब्रह्मात्मैक्यमवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा संस्थितास्तेषां तत्त्रितयं न हि क्वचिदपि ब्रह्मैव ते निर्गुणम् ॥ ४५४ ॥

"Prārabdha is most powerful, even for the knowers; by experience it ends. Sañcita and āgāmī dissolve in the fire of right knowledge. For those firm in brahma-ātman, the three (sañcita, āgāmī, prārabdha) never exist — they themselves are guṇa-less Brahman."

उपाधितादात्म्यविहीनकेवल ब्रह्मात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुनेः । प्रारब्धसद्भावकथा न युक्ता स्वप्नार्थसम्बन्धकथेव जाग्रतः ॥ ४५५ ॥

"Free of identity with upādhi, kevala, of the muni established in brahma-ātman by the Self itself — 'prārabdha exists' speech does not fit, as talk in the waking of dream-object connection."

न हि प्रबुद्धः प्रतिभासदेहे देहोपयोगिन्यपि च प्रपञ्चे । करोत्यहन्तां ममतामिदन्तां किं तु स्वयं तिष्ठति जागरेण ॥ ४५६ ॥

"The awake produces neither in the percept-body nor in the worldly jagat the 'I', 'mine', or 'this' — he himself remains as jāgara."

न तस्य मिथ्यार्थसमर्थनेच्छा न सङ्ग्रहस्तज्जगतोऽपि दृष्टः । तत्रानुवृत्तिर्यदि चेन्मृषार्थे न निद्रया मुक्त इतीष्यते ध्रुवम् ॥ ४५७ ॥

"He has no desire to affirm false objects, nor attachment to his jagat. If persistence remains there in the unreal — one does not recognize the freed from sleep; so firmly."

तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमानः सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते । स्मृतिर्यथा स्वप्नविलोकितार्थे तथा विदः प्राशनमोचनादौ ॥ ४५८ ॥

"So, abiding in supreme Brahman, he dwells with sad-ātman, sees nothing else. As memory of dream-objects for the awake — so, for the knower, the experience of eating and releasing."

कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् । नानादेरात्मनो युक्तं नैवात्मा कर्मनिर्मितः ॥ ४५९ ॥

"The body built by karma — of it let prārabdha be imagined. For the beginningless ātman it is improper; the ātman is not karma-built."

अजो नित्य इति ब्रूते श्रुतिरेषा त्वमोघवाक् । तदात्मना तिष्ठतोऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना ॥ ४६० ॥

"'Unborn, eternal' — so says the infallible śruti. For one who abides as that ātman, whence the imagination of prārabdha?"

प्रारब्धं सिध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः । देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः । शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिरेव हि ॥ ४६१ ॥

"Prārabdha is established only while one abides as body-Self. Body-Self-bhāva is undesirable; hence, abandon prārabdha. Even imagining prārabdha of the body is delusion."

अध्यस्तस्य कुतः सत्त्वमसत्त्वस्य कुतो जनिः । अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः ॥ ४६२ ॥

"How would the superposed have reality? How could the unreal be born? How would there be destruction of the unborn? Whence would prārabdha of the unreal come?"

ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि । तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान् । समाधातुं बाह्यदृष्ट्या प्रारब्धं वदति श्रुतिः ॥ ४६३ ॥

"If by jñāna there is root-dissolution of ajñāna's work — to the inert ones doubting 'how does this body endure?', śruti speaks 'prārabdha' only through outer-vision —"

न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विपश्चिताम् । यतः श्रुतेरभिप्रायः परमार्थैकगोचरः ॥ ४६४ ॥

"Not to teach the wise the body's reality etc. — for śruti's intent has one sole target: the paramārtha."

परिपूर्णमनाद्यन्तमप्रमेयमविक्रियम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४६५ ॥

"Full, without beginning or end, immeasurable, unchanging — one without a second: Brahman. Here there is nothing distinct."

सद्घनं चिद्घनं नित्यमानन्दघनमक्रियम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४६६ ॥

"Sat-dense, cit-dense, eternal, ānanda-dense, actionless — one without a second: Brahman. Here there is nothing distinct."

प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४६७ ॥

"Inner of single essence, full, infinite, facing every direction — one without a second: Brahman. Here there is nothing distinct."

अहेयमनुपादेयमनाधेयमनाश्रयम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४६८ ॥

"Neither to be abandoned nor taken; unsupported, unrefuged — one without a second: Brahman. Here there is nothing distinct."

निर्गुणं निष्कलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४६९ ॥

"Without guṇas, partless, subtle, alternative-less, stainless — one without a second: Brahman. Here there is nothing distinct."

अनिरूप्यस्वरूपं यन्मनोवाचामगोचरम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४७० ॥

"Of indescribable nature, beyond mind and speech — one without a second: Brahman. Here there is nothing distinct."

सत्समृद्धं स्वतःसिद्धं शुद्धं बुद्धमनीदृशम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४७१ ॥

"Richly sat, self-established, pure, awake, incomparable — one without a second: Brahman. Here there is nothing distinct."

निरस्तरागा निरपास्तभोगाः शान्ताः सुदान्ता यतयो महान्तः । विज्ञाय तत्त्वं परमेतदन्ते प्राप्ताः परां निर्वृतिमात्मयोगात् ॥ ४७२ ॥

"Free of rāga, free of enjoyments, pacified, well-restrained, the great yatis — knowing this supreme tattva at last, attain the supreme cessation by Self-yoga."

भवानपीदं परतत्त्वमात्मनः स्वरूपमानन्दघनं निचाय्य । विधूय मोहं स्वमनःप्रकल्पितं मुक्तः कृतार्थो भवतु प्रबुद्धः ॥ ४७३ ॥

"You too, this paramātman is your own nature, ānanda-dense — recognizing it, shaking off the moha imagined by your own mind — become free, fulfilled, awakened."

समाधिना साधु विनिश्चलात्मना पश्यात्मतत्त्वं स्फुटबोधचक्षुषा । निःसंशयं सम्यगवेक्षितश्चेच्छ्रुतः पदार्थो न पुनर्विकल्पते ॥ ४७४ ॥

"By the samādhi of well-unmoving ātman, see the ātman-tattva with the clear eye of bodha. Without doubt, when well investigated, the heard object no longer wavers."

स्वस्याविद्याबन्धसम्बन्धमोक्षा त्सत्यज्ञानानन्दरूपात्मलब्धौ । शास्त्रं युक्तिर्देशिकोक्तिः प्रमाणं चान्तःसिद्धा स्वानुभूतिः प्रमाणम् ॥ ४७५ ॥

"In the connection of own bondage with avidyā and its mokṣa, by attainment of the ātman of satya-jñāna-ānanda — śāstra, reasoning and the teacher's word are pramāṇa; and inwardly, own experience."

बन्धो मोक्षश्च तृप्तिश्च चिन्तारोग्यक्षुधादयः । स्वेनैव वेद्या यज्ज्ञानं परेषामानुमानिकम् ॥ ४७६ ॥

"Bondage, mokṣa, satisfaction, worry, health, hunger and such — are experienced only by oneself; their knowledge is for others only inferential."

तटस्थिता बोधयन्ति गुरवः श्रुतयो यथा । प्रज्ञयैव तरेद्विद्वानीश्वरानुगृहीतया ॥ ४७७ ॥

"Gurus and śrutis teach standing on the shore — as signposts. The wise, by prajñā graced by Īśvara, crosses."

स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डितम् । संसिद्धः सुसुखं तिष्ठेन्निर्विकल्पात्मनात्मनि ॥ ४७८ ॥

"Through own experience, knowing oneself as undivided ātman — fully accomplished — let him abide happy, alternative-less-ātman in the ātman."

वेदान्तसिद्धान्तनिरुक्तिरेषा ब्रह्मैव जीवः सकलं जगच्च । अखण्डरूपस्थितिरेव मोक्षो ब्रह्माद्वितीयं श्रुतयः प्रमाणम् ॥ ४७९ ॥

"The conclusion of vedānta-siddhānta: Brahman itself is the jīva and the whole world; firmness in undivided form alone is mokṣa; non-dual Brahman — so is śruti's pramāṇa."

इति गुरुवचनाच्छ्रुतिप्रमाणा त्परमवगम्य सतत्त्वमात्मयुक्त्या । प्रशमितकरणः समाहितात्मा क्वचिदचलाकृतिरात्मनिष्ठितोऽभूत् ॥ ४८० ॥

"Thus, by the guru's word and śruti's authority, attaining the supreme by own reasoning, with pacified organs, with gathered ātman — at some moment, with motionless form, he established himself in the ātman —"

कञ्चित्कालं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् । व्युत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४८१ ॥

"Having fixed the mind for some time in supreme Brahman — emerging from supreme ānanda, he spoke this word:"

बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्ति र्ब्रह्मात्मनोरेकतयाधिगत्या । इदं न जानेऽप्यनिदं न जाने किं वा कियद्वा सुखमस्य पारम् ॥ ४८२ ॥

"'The buddhi is destroyed; pravṛtti is dissolved by attainment of brahma-ātman unity. I know not 'this', nor know I 'not-this'. What is this sukha, or how much this supreme bliss?'"

वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुं न वास्वाद्यते स्वानन्दामृतपूरपूरितपरब्रह्माम्बुधेर्वैभवम् । अम्भोराशिविशीर्णवार्षिकशिलाभावं भजन्मे मनो यस्यांशांशलवे विलीनमधुनानन्दात्मना निर्वृतम् ॥ ४८३ ॥

"'Unsayable by speech, unthinkable by mind, not tastable — the glory of the supreme-Brahman-ocean filled with ānanda-nectar; in a fraction of a fraction I am now dissolved, full by ānanda-nature.'"

क्व गतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिदं जगत् । अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम् ॥ ४८४ ॥

"'Where has it gone? By whom has it been taken? Where has this world dissolved? Just now I saw it — it is not! What is this great wonder?'"

किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्किं विलक्षणम् । अखण्डानन्दपीयूषपूर्णे ब्रह्ममहार्णवे ॥ ४८५ ॥

"'What is there to abandon, to accept, as other, as distinct — in the great Brahman-ocean filled with the nectar of undivided ānanda?'"

न किञ्चिदत्र पश्यामि न शृणोमि न वेद्म्यहम् । स्वात्मनैव सदानन्दरूपेणास्मि विलक्षणः ॥ ४८६ ॥

"'I see nothing here, hear nothing, know nothing. Only by myself, of ever-ānanda nature, I am distinct.'"

नमो नमस्ते गुरवे महात्मने विमुक्तसङ्गाय सदुत्तमाय । नित्याद्वयानन्दरसस्वरूपिणे भूम्ने सदापारदयाम्बुधाम्ने ॥ ४८७ ॥

"'Reverence, reverence to you, O great-souled guru — free of all attachment, supreme among the good, of the nature-rasa of eternal-non-dual-ānanda — vast, ocean of ever-endless compassion.'"

यत्कटाक्षशशिसान्द्रचन्द्रिका पातधूतभवतापजश्रमः । प्राप्तवानहमखण्डवैभवानन्दमात्मपदमक्षयं क्षणात् ॥ ४८८ ॥

"'By the dense moonlight of your glance, existence's affliction was washed; I have attained the imperishable Self-state, undivided-glory-ānanda, in an instant.'"

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं विमुक्तोऽहं भवग्रहात् । नित्यानन्दस्वरूपोऽहं पूर्णोऽहं त्वदनुग्रहात् ॥ ४८९ ॥

"'Blessed am I, fulfilled am I; freed from existence's snare, by your grace. Of eternal-ānanda-nature am I, full am I.'"

असङ्गोऽहमनङ्गोऽहमलिङ्गोऽहमभङ्गुरः । प्रशान्तोऽहमनन्तोऽहमतान्तोऽहं चिरन्तनः ॥ ४९० ॥

"'Unattached am I, bodiless am I, markless am I, unbreakable; pacified am I, infinite am I, inexhaustible am I, eternally ancient.'"

अकर्ताहमभोक्ताहमविकारोऽहमक्रियः । शुद्धबोधस्वरूपोऽहं केवलोऽहं सदाशिवः ॥ ४९१ ॥

"'Non-doer am I, non-enjoyer, unchanging, actionless; of pure bodha-nature am I, kevala am I, Sadāśiva.'"

द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः कर्तुर्भोक्तुर्विभिन्न एवाहम् । नित्यनिरन्तरनिष्क्रियनिःसीमासङ्गपूर्णबोधात्मा ॥ ४९२ ॥

"'Different from seer, hearer, speaker, doer, enjoyer am I — eternal, uninterrupted, actionless, boundless, non-attached, full-bodha-ātman.'"

नाहमिदं नाहमदोऽप्युभयोरवभासकं परं शुद्धम् । बाह्याभ्यन्तरशून्यं पूर्णं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ ४९३ ॥

"'I am not this, not that; I am illuminator of both, supreme, pure, empty of within and without, full — the non-dual Brahman am I itself.'"

निरुपममनादितत्त्वं त्वमहमिदमद इति कल्पनादूरम् । नित्यानन्दैकरसं सत्यं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ॥ ४९४ ॥

"'Incomparable, tattva without beginning; far from imaginations 'you, I, this, that' — of single essence eternal-ānanda, satya — the non-dual Brahman am I itself.'"

नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः । अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ॥ ४९५ ॥

"'Nārāyaṇa am I, slayer of Naraka (Kṛṣṇa), destroyer of cities (Śiva); puruṣa am I, the Lord; of undivided-awareness, witness of all; without Īśvara, without 'I', without 'mine'.'"

सर्वेषु भूतेष्वहमेव संस्थितो ज्ञात्रात्मनान्तर्बहिराश्रयः सन् । भोक्ता च भोग्यं स्वयमेव सर्वं तद्यत्पृथग्दृष्टमिदन्तया पुरा ॥ ४९६ ॥

"'In all beings I myself am — as jñātā-ātman, refuge within and without; experiencer and experienced, all am I myself. What appeared as distinct — 'this' — before,"

मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुतविभ्रमात् ॥ ४९७ ॥

"'In my ocean of unbroken-sukha, the world-waves — manifold — arise and dissolve by māyā's illusion-breeze.'"

स्थूलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमा दारोपितानुस्फुरणेन लोकैः । काले यथा कल्पकवत्सरायनर्त्वादयो निष्कलनिर्विकल्पे ॥ ४९८ ॥

"'Gross bhāvas and such, imagined in me by error, superposed — by people presenting themselves. As in time: kalpa, year, season and such — in the alternative-less-partless.'"

आरोपितं नाश्रयदूषकं भवे त्कदापि मूढैर्मतिदोषदूषितैः । नार्द्रीकरोत्यूषरभूमिभागं मरीचिकावारिमहाप्रवाहः ॥ ४९९ ॥

"'The superposed never mars the substratum, even by fools of defective intellect. The mirage's illusion-water does not wet the barren ground.'"

आकाशवत्कल्पविदूरगोऽह मादित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् । अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहमम्भोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥ ५०० ॥

"'Like space, distant from imaginings; like sun, distinct from illumined; unchanging as a mountain, ever-motionless; like the ocean, shoreless am I.'"

न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः । अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः ॥ ५०१ ॥

"'I have no connection with the body, as cloud with sky. Hence, whence would its dharmas come in me — jāgrat, svapna, suṣupti?'"

उपाधिरायाति स एव गच्छति स एव कर्माणि करोति भुङ्क्ते । स एव जीवन्म्रियते सदाहं कुलाद्रिवन्निश्चल एव संस्थितः ॥ ५०२ ॥

"'The upādhi comes, that same goes; that same performs actions and enjoys; that same lives and dies — I, ever, as a mountain range, remain unshakable.'"

न मे प्रवृत्तिर्न च मे निवृत्तिः सदैकरूपस्य निरंशकस्य । ऐकात्मको यो निबिडो निरन्तरो व्योमेव पूर्णः स कथं नु चेष्टते ॥ ५०३ ॥

"'In me there is neither pravṛtti nor nivṛtti — of single eternal form, partless; like space, full, continuous, dense — of one Self — how could it act?'"

पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य निश्चेतसो निर्विकृतेर्निराकृतेः । कुतो ममाखण्डसुखानुभूतेर्ब्रूते ह्यनन्वागतमित्यपि श्रुतिः ॥ ५०४ ॥

"'Merits and sins of one who is sense-less, thoughtless, changeless, formless — whence, in me of undivided-sukha-experience? The śruti declares: 'not reached' by them.'"

छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीतं वा सुष्ठु दुष्ठु वा । न स्पृशत्येव यत्किञ्चित्पुरुषं तद्विलक्षणम् ॥ ५०५ ॥

"What the shadow is touched by — hot or cold, good or bad — nothing touches the puruṣa distinct from it."

न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् । अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् । देहेन्द्रियमनोधर्मा नैवात्मानं स्पृशन्त्यहो ॥ ५०६ ॥

"The dharmas of the witnessed do not touch the distinct sākṣī. Unchanging, indifferent — as by house-dharmas the lamp — dharmas of body, senses, mind —"

रवेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो वह्नेर्यथा वायसि दाहकत्वम् । रज्जोर्यथारोपितवस्तुसङ्गस्तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे ॥ ५०७ ॥

"As the sun is witness of actions, as fire is burner in relation to the crow, as the rope is only connection with the superposed — so the kūṭastha-cit-ātman."

कर्तापि वा कारयितापि नाहं भोक्तापि वा भोजयितापि नाहम् । द्रष्टापि वा दर्शयितापि नाहं सोऽहं स्वयञ्ज्योतिरनीदृगात्मा ॥ ५०८ ॥

"'Neither doer am I, nor cause of doing; nor enjoyer, nor cause of enjoying; nor observer, nor cause of observing — that am I, self-luminous, ātman without peer.'"

चलत्युपाधौ प्रतिबिम्बलौल्य मौपाधिकं मूढधियो नयन्ति । स्वबिम्बभूतं रविवद्विनिष्क्रियं कर्तास्मि भोक्तास्मि हतोऽस्मि हेति ॥ ५०९ ॥

"With the upādhi moving, fools take the restlessness of the reflection as upādhi-nature; but the bimba itself, like the sun, is actionless — though it may appear as doer."

जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः । नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा ॥ ५१० ॥

"Let this inert-one roll in water or on land — I am not stained by its dharmas, as the sky by pot-dharmas."

कर्तृत्वभोक्तृत्वखलत्वमत्तता जडत्वबद्धत्वविमुक्ततादयः । बुद्धेर्विकल्पा न तु सन्ति वस्तुतः स्वस्मिन्परे ब्रह्मणि केवलेऽद्वये ॥ ५११ ॥

"Doership, enjoyership, malice, intoxication, inertness, being bound, being freed — are buddhi-alternatives, do not exist in reality; in the supreme Brahman, kevala, advaya."

सन्तु विकाराः प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि । तैः किं मेऽसङ्गचितेर्न ह्यम्बुदडम्बरोऽम्बरं स्पृशति ॥ ५१२ ॥

"Let prakṛti's modifications be of ten, hundred, thousand kinds — what to me, non-attached consciousness? The cloud's pomp does not touch the sky."

अव्यक्तादि स्थूलपर्यन्तमेत द्विश्वं यत्राभासमात्रं प्रतीतम् । व्योमप्रख्यं सूक्ष्ममाद्यन्तहीनं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ ५१३ ॥

"From avyakta to gross — that world where it is perceived only as appearance — like space, subtle, without beginning or end; non-dual Brahman, that am I."

सर्वाधारं सर्ववस्तुप्रकाशं सर्वाकारं सर्वगं सर्वशून्यम् । नित्यं शुद्धं निश्चलं निर्विकल्पं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ ५१४ ॥

"Support of all, light of all, of all forms, all-pervading, yet empty of all; eternal, pure, motionless, alternative-less — non-dual Brahman, that am I."

यस्मिन्नस्ताशेषमायाविशेषं प्रत्यग्रूपं प्रत्ययागम्यमानम् । सत्यज्ञानानन्तमानन्दरूपं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥ ५१५ ॥

"In whose pratyag all māyā-difference is effaced, unreachable by pratyaya; of satya-jñāna-ānanta-ānanda-nature — non-dual Brahman, that am I."

निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि निष्कलोऽस्मि निराकृतिः । निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ॥ ५१६ ॥

"Actionless am I, unchanging am I, partless am I, formless; alternative-less am I, eternal am I, unsupported am I, second-less."

सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः । केवलाखण्डबोधोऽहमानन्दोऽहं निरन्तरः ॥ ५१७ ॥

"All-Self am I, all am I, beyond all am I, non-dual; kevala-akhaṇḍa-awareness am I, ānanda am I, unbroken."

स्वाराज्यसाम्राज्यविभूतिरेषा भवत्कृपाश्रीमहितप्रसादात् । प्राप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने नमो नमस्तेऽस्तु पुनर्नमोऽस्तु ॥ ५१८ ॥

"This glory of Self-sovereignty is attained by me, by your magnified graceful favor. Reverence, reverence to you, O śrī-guru great-souled; reverence again."

महास्वप्ने मायाकृतजनिजरामृत्युगहने भ्रमन्तं क्लिश्यन्तं बहुलतरतापैरनुकलम् । अहङ्कारव्याघ्रव्यथितमिममत्यन्तकृपया प्रबोध्य प्रस्वापात्परमवितवान्मामसि गुरो ॥ ५१९ ॥

"'In the great dream of saṃsāra, swallowed by birth-aging-death made by māyā, I wandered — afflicted by many pains, continually — as by the ahaṃkāra-tiger. You protected me, awakened me from sleep, O best of gurus.'"

नमस्तस्मै सदेकस्मै नमश्चिन्महसे मुहुः । यदेतद्विश्वरूपेण राजते गुरुराज ते ॥ ५२० ॥

"'Reverence to that sad-one-Self; reverence again and again to the great cit-light — that which shines as this world-form, O king of gurus.'"

इति नतमवलोक्य शिष्यवर्यं समधिगतात्मसुखं प्रबुद्धतत्त्वम् । प्रमुदितहृदयः स देशिकेन्द्रः पुनरिदमाह वचः परं महात्मा ॥ ५२१ ॥

Thus, seeing the excellent disciple bowed, Self-bliss attained, tattva awakened — the great-souled master, lord of teachers, joyful-hearted —

ब्रह्मप्रत्ययसन्ततिर्जगदतो ब्रह्मैव सत्सर्वतः पश्याध्यात्मदृशा प्रशान्तमनसा सर्वास्ववस्थास्वपि । रूपादन्यदवेक्षितुं किमभितश्चक्षुष्मतां विद्यते तद्वद्ब्रह्मविदः सतः किमपरं बुद्धेर्विहारास्पदम् ॥ ५२२ ॥

Again spoke this supreme word: "The succession of pratyayas is the world; hence Brahman is sat everywhere. See by Self-vision, with pacified mind, in all states —"

कस्तां परानन्दरसानुभूति मुत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् । चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने चित्रेन्दुमालोकयितुं क इच्छेत् ॥ ५२३ ॥

"Who, having abandoned the experience of paramānanda-rasa, would delight in empty things? With the moon of great pleasure shining, who would wish to look at painted moon?"

असत्पदार्थानुभवे न किञ्चि न्न ह्यस्ति तृप्तिर्न च दुःखहानिः । तदद्वयानन्दरसानुभूत्या तृप्तः सुखं तिष्ठ सदात्मनिष्ठया ॥ ५२४ ॥

"In unreal-object experience, there is nothing — neither tṛpti nor end of sorrow. By the experience of non-dual ānanda-rasa, remain satisfied, happy, through firmness in sad-ātman."

स्वमेव सर्वतः पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् । स्वानन्दमनुभुञ्जानः कालं नय महामते ॥ ५२५ ॥

"Seeing yourself as non-dual everywhere, considering yourself as non-dual everywhere — experiencing one's own ānanda — pass the time, O great-minded."

अखण्डबोधात्मनि निर्विकल्पे विकल्पनं व्योम्नि पुरः प्रकल्पनम् । तदद्वयानन्दमयात्मना सदा शान्तिं परामेत्य भजस्व मौनम् ॥ ५२६ ॥

"In the undivided-awareness-Self alternative-less, imagination is a city imagined in the sky. With that non-dual-ānanda-Self ever — attain supreme peace; worship silence."

तूष्णीमवस्था परमोपशान्ति र्बुद्धेरसत्कल्पविकल्पहेतोः । ब्रह्मात्मना ब्रह्मविदो महात्मनो यत्राद्वयानन्दसुखं निरन्तरम् ॥ ५२७ ॥

"The silence-state is supreme peace — of the buddhi, cause of vain imaginings. For the great brahma-knower, through brahma-ātman, where non-dual-ānanda is unbroken —"

नास्ति निर्वासनान्मौनात्परं सुखकृदुत्तमम् । विज्ञातात्मस्वरूपस्य स्वानन्दरसपायिनः ॥ ५२८ ॥

"Nothing surpasses vāsanā-less silence — supreme joy-producer. For one who knows the ātman's nature, drinker of own-ānanda's rasa."

गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्शयानो वान्यथापि वा । यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥ ५२९ ॥

"Walking, standing, sitting, lying, or otherwise — as he will, the learned lives, the muni Self-delighting always."

न देशकालासनदिग्यमादि लक्ष्याद्यपेक्षा प्रतिबद्धवृत्तेः । संसिद्धतत्त्वस्य महात्मनोऽस्ति स्ववेदने का नियमाद्यवस्था ॥ ५३० ॥

"No dependence on place, time, posture, direction, yama and the rest, or on the target, for the great one of freed vṛtti — the tattva-accomplished. What rule awaits in own self-knowing?"

घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्ष्यते । विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन्सति पदार्थधीः ॥ ५३१ ॥

"To know 'this is a pot', what rule is awaited? Only the pramāṇa's soundness — by which the object-cognition occurs."

अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते । न देशं नापि वा कालं न शुद्धिं वाप्यपेक्षते ॥ ५३२ ॥

"This ātman, eternally established, shines when there is pramāṇa; waits not for place, time, or purity."

देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् । तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् ॥ ५३३ ॥

"'I am Devadatta' — that knowledge depends on no conditions. Similarly, for the brahma-knower, the knowing 'I am Brahman'."

भानुनेव जगत्सर्वं भासते यस्य तेजसा । अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् ॥ ५३४ ॥

"As by the sun this whole universe shines by its splendor — what is non-Self, unreal, trivial — how could it illumine it?"

वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि । येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् ॥ ५३५ ॥

"The Vedas, śāstras, purāṇas and all beings — by whom they have meaning — the vijñātā — who could illumine him?"

एष स्वयञ्ज्योतिरनन्तशक्ति रात्माप्रमेयः सकलानुभूतिः । यमेव विज्ञाय विमुक्तबन्धो जयत्ययं ब्रह्मविदुत्तमोत्तमः ॥ ५३६ ॥

"That self-luminous, of infinite power, ātman, immeasurable, total experience — recognizing whom, freed of bondage, triumphs this brahma-knower, the best of the best."

न खिद्यते नो विषयैः प्रमोदते न सज्जते नापि विरज्यते च । स्वस्मिन्सदा क्रीडति नन्दति स्वयं निरन्तरानन्दरसेन तृप्तः ॥ ५३७ ॥

"Neither grieved nor delighted by objects; neither attached nor detached. Ever plays in himself, delights by himself — satisfied by rasa of unbroken ānanda."

क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि । तथैव विद्वान्रमते निर्ममो निरहं सुखी ॥ ५३८ ॥

"Abandoning hunger and body-pain, the child plays with objects. So the wise plays, without 'mine', without 'I', happy."

चिन्ताशून्यमदैन्यभैक्षमशनं पानं सरिद्वारिषु स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशा स्थितिरभीर्निद्रा श्मशाने वने । वस्त्रं क्षालनशोषणादिरहितं दिग्वास्तु शय्या मही सञ्चारो निगमान्तवीथिषु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि ॥ ५३९ ॥

"Without worry, without misery, begging, drinking from the river; with unrestricted independence, fearless; sleeping in the cremation ground or the forest —"

विमानमालम्ब्य शरीरमेतत् भुनक्त्यशेषान्विषयानुपस्थितान् । परेच्छया बालवदात्मवेत्ता योऽव्यक्तलिङ्गोऽननुषक्तबाह्यः ॥ ५४० ॥

"Mounted on this body-vehicle, enjoys the objects presenting themselves, by others' will, like a child — the Self-knower, whose mark is invisible, unattached to the external."

दिगम्बरो वापि च साम्बरो वा त्वगम्बरो वापि चिदम्बरस्थः । उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा पिशाचवद्वापि चरत्यवन्याम् ॥ ५४१ ॥

"Naked or clothed, with skin-garb or cit-garb — as madman, as child, as piśāca — he wanders the earth."

कामान्नी कामरूपी संश्चरत्येकचरो मुनिः । स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः ॥ ५४२ ॥

"Eating as desire dictates, taking desire's forms, moving alone — the muni. Ever satisfied by himself, himself established as all-Self."

क्वचिन्मूढो विद्वान्क्वचिदपि महाराजविभवः क्वचिद्भ्रान्तः सौम्यः क्वचिदजगराचारकलितः । क्वचित्पात्रीभूतः क्वचिदवमतः क्वाप्यविदितश्चरत्येवं प्राज्ञः सततपरमानन्दसुखितः ॥ ५४३ ॥

"Sometimes foolish, sometimes wise; sometimes with the glory of a great king; sometimes wandering, sometimes tranquil; sometimes python-like in practice; sometimes worthy; sometimes honored; sometimes insulted — so walks the wise, ever happy in supreme ānanda."

निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः । नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः ॥ ५४४ ॥

"Without wealth, ever satisfied; without support, great strength; ever satisfied, even without eating; peer-less, yet of equal-vision."

अपि कुर्वन्नकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि । शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः ॥ ५४५ ॥

"Even acting, non-doer; though with fruit, non-enjoyer. Embodied, yet bodiless; limited, yet all-pervading."

अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् । प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे ॥ ५४६ ॥

"This brahma-knower, ever bodiless, is at no time touched by dear-and-not-dear, and equally by good-and-bad."

स्थूलादिसम्बन्धवतोऽभिमानिनः सुखं च दुःखं च शुभाशुभे च । विध्वस्तबन्धस्य सदात्मनो मुनेः कुतः शुभं वाप्यशुभं फलं वा ॥ ५४७ ॥

"For one identified with gross-body-association and so on — joy and sorrow, good and bad; for the muni of sad-ātman, bondage destroyed — how could good or bad, fruit, be?"

तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः । ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम् ॥ ५४८ ॥

"As the sun, not swallowed, appears swallowed by tamas, but by people ignorant of the thing's nature is called 'swallowed' through delusion —"

तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् । पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात् ॥ ५४९ ॥

"So the best of brahma-knowers, freed from body-bondages — fools see him as embodied, by body-appearance."

अहिनिर्ल्वयनीवायं मुक्तदेहस्तु तिष्ठति । इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना ॥ ५५० ॥

"Like skin shed by a snake, the freed body remains. Moved here and there by some prāṇa-motion —"

स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् । दैवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिषु ॥ ५५१ ॥

"As wood carried by the stream to high or low place — the body is led by destiny through time's experiences."

प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभिः संसारिवच्चरति भुक्तिषु मुक्तदेहः । सिद्धः स्वयं वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं चक्रस्य मूलमिव कल्पविकल्पशून्यः ॥ ५५२ ॥

"Through vāsanās imagined by prārabdha-karma, the freed body walks as a worldling in experiences. The accomplished dwells by himself, as witness alternative-less, imagination-less — as the wheel's hub."

नैवेन्द्रियाणि विषयेषु नियुङ्क्त एष नैवापयुङ्क्त उपदर्शनलक्षणस्थः । नैव क्रियाफलमपीषदपेक्षते स स्वानन्दसान्द्ररसपानसुमत्तचित्तः ॥ ५५३ ॥

"Neither applies the senses to objects, nor withdraws them — remaining firm in the 'glance'-vision. Nor seeks even slightly action-fruit — citta absorbed in own-ānanda's dense rasa."

लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना । शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः ॥ ५५४ ॥

"Abandoning the seer-of-target-and-non-target motion, one who remains as kevala-ātman — he is Śiva directly; the best of brahma-knowers."

जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः । उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सद्ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् ॥ ५५५ ॥

"Even alive, ever liberated, fulfilled — best of brahma-knowers — with upādhi's destruction, he becomes Brahman itself, non-dual."

शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् । तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः ॥ ५५६ ॥

"As the actor, in presence or absence of costume, is the same man — so the best brahma-knower is ever Brahman; nothing else."

यत्र क्वापि विशीर्णं पर्णमिव तरोर्वपुः पतनात् । ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव हि तच्चिदग्निना दग्धम् ॥ ५५७ ॥

"Wherever it falls, like a leaf scattered from the tree, the body of the yati become Brahman — is already burned by the cit-fire."

सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः पूर्णाद्वयानन्दमयात्मना सदा । न देशकालाद्युचितप्रतीक्षा त्वङ्मांसविट्पिण्डविसर्जनाय ॥ ५५८ ॥

"For the muni established in sad-ātman Brahman, ever full of undivided ānanda, there is no waiting for auspicious place, time and such — the dispersion of body's skin, flesh, excrement."

देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः । अविद्याहृदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः ॥ ५५९ ॥

"Mokṣa is not of body, nor of staff, nor of water-pot. Mokṣa is the liberation of the avidyā-heart-knot."

कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे । पर्णं पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम् ॥ ५६० ॥

"If the leaf falls in a canal, in a river, in Śiva-kṣetra or at the crossroads — what good or bad does the tree receive?"

पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशव द्देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः । नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्यानन्दाकृतेर्वृक्षवदास्त एषः ॥ ५६१ ॥

"As destruction of leaf, flower and fruit — the destruction of body, senses, prāṇa and buddhi; never of the Self, which is sad-ātman, ānanda-formed, as the tree endures."

प्रज्ञानघन इत्यात्मलक्षणं सत्यसूचकम् । अनूद्यौपाधिकस्यैव कथयन्ति विनाशनम् ॥ ५६२ ॥

"'Dense of prajñāna' — so the ātman's mark, indicator of truth. They speak of destruction only on account of the upādhi."

अविनाशी वा अरेयमात्मेति श्रुतिरात्मनः । प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिषु ॥ ५६३ ॥

"'Indestructible is this ātman, dear friend' — so the śruti declares, affirming immortality among perishable modifications."

पाषाणवृक्षतृणधान्यकटाम्बराद्या दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव । देहेन्द्रियासुमनआदि समस्तदृश्यं ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम् ॥ ५६४ ॥

"Stones, trees, grass, grain, cloth, coverings — when burned, become fire, as clay. Body, senses, prāṇa, mind and such — all the seen —"

विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि । तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते ॥ ५६५ ॥

"As darkness, distinct, dissolves in sun's light — so all the seen dissolves in Brahman."

घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् । तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ ५६६ ॥

"As, with the pot broken, the pot-space is clearly only space — so, with upādhi-dissolution, the brahma-knower is Brahman itself."

क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले । संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः ॥ ५६७ ॥

"As milk in milk, oil in oil, water in water poured become one — so the muni Self-knower in the Self."

एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् । ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः ॥ ५६८ ॥

"Thus, attaining videha-kaivalya, only-sat, indivisible, brahma-bhāva — that yati returns no more."

सदात्मैकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्ष्मणः । अमुष्य ब्रह्मभूतत्वाद्ब्रह्मणः कुत उद्भवः ॥ ५६९ ॥

"Of one whose avidyā-body is burned by the sad-ātman-unity recognition — being Brahman, whence arising of Brahman?"

मायाकॢप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः । यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ ॥ ५७० ॥

"In māyā-imagination, bondage and mokṣa exist — not in the Self, in reality. As in the actionless rope, the rising and ceasing of snake-appearance."

आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे । नावृतिर्ब्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम् । यद्यस्त्यद्वैतहानिः स्याद्द्वैतं नो सहते श्रुतिः ॥ ५७१ ॥

"The veiling by 'is' and 'is-not' brings talk of bondage and mokṣa. But in Brahman there is no veiling nor unveiling — by absence of another. If there were, there would be loss of non-duality — and the śruti does not tolerate duality."

बन्धश्च मोक्षश्च मृषैव मूढा बुद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति । दृगावृतिं मेघकृतां यथा रवौ यतोऽद्वयासङ्गचिदेकमक्षरम् ॥ ५७२ ॥

"Bondage and mokṣa are mere delusion, O fools! You impute to the object a buddhi-quality — as cloud-made eye-covering upon the sun."

अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि । बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः ॥ ५७३ ॥

"The notion 'is' and the notion 'is-not' in the object are buddhi-qualities, not of the eternal thing."

अतस्तौ मायया कॢप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः ॥ ५७४ ॥

"Hence both, bondage and mokṣa, are māyā-imagined; not in the ātman — partless, actionless, pacified, blameless, stainless, non-dual, supreme tattva — how could imagination be in it, like in the sky?"

न निरोधो न चोत्पत्ति र्न बन्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ ५७५ ॥

"Neither obstruction nor arising; neither bondage nor seeker; neither mumukṣu nor mukta — such is the supreme truth."

सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तगुह्यं परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाद्य । अपगतकलिदोषः कामनिर्मुक्तबुद्धिस्तदतुलमसकृत्त्वं भावयेदं मुमुक्षुः ॥ ५७६ ॥

"The secret of the supreme siddhānta of the nigamas' crown, supreme, most hidden — has been shown to you today by me. Free of kali's stains, desire-less, by constant contemplation —"

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रश्रयेण कृतानतिः । स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबन्धनः ॥ ५७७ ॥

Thus, hearing the guru's word, with reverence, prostrating — with his permission, he departed freed of bonds.

गुरुरेष सदानन्द सिन्धौ निर्मग्नमानसः । पावयन्वसुधां सर्वां विचचार निरन्तरः ॥ ५७८ ॥

The guru, with mind immersed in the sadānanda-ocean — purifying the whole earth — wandered unceasingly.

इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादेनात्मलक्षणम् । निरूपितं मुमुक्षूणां सुखबोधोपपत्तये ॥ ५७९ ॥

So, in the dialogue of ācārya and disciple, the ātman's nature — was established for the happy understanding of mumukṣus.

हितमिदमुपदेशमाद्रियन्तां विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषाः । भवसुखविरताः प्रशान्तचित्ताः श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये ॥ ५८० ॥

Let them receive this auspicious teaching — those with all citta-defects removed and prescribed; detached from existential-pleasure, of pacified citta, śruti-loving yatis, mumukṣus.

संसाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्भूतदाहव्यथा खिन्नानां जलकाङ्क्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् । अत्यासन्नसुधाम्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शयन्त्येषा शङ्करभारती विजयते निर्वाणसन्दायिनी ॥ ५८१ ॥

"On the saṃsāra-path, afflicted by scorching raised by the sun-of-affliction's rays, thirsting for water, wandering delusively in the desert — showing the near-by nectar-ocean, bliss-granter, the non-dual Brahman — this Śaṅkara-Bhāratī triumphs, granting nirvāṇa." Thus ends the Vivekacūḍāmaṇi — by the Paramahaṃsa-parivrājakācārya Śrī Śaṅkara-bhagavat-pūjya-pāda, disciple of blessed Govinda.