Brahmasūtra Bhāṣya

अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥ १ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 तत्र अथशब्दः आनन्तर्यार्थः परिगृह्यते नाधिकारार्थः ब्रह्म जिज्ञासाया अनधिकार्यत्वात् मङ्गलस्य वाक्यार्थे समन्वयाभावात् अर्थान्तर प्रयुक्त एव ह्यथशब्दः श्रुत्या मङ्गलप्रयोजनो भवति पूर्व प्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तर्याव्यतिरेकात् सति आनन्तर्यार्थत्वे यथा धर्मजिज्ञासा पूर्ववृत्तं वेदाध्ययनं नियमेनापेक्षते एवं ब्रह्मजिज्ञासापि यत्पूर्ववृत्तं नियमेनापेक्षते तद्वक्तव्यम् स्वाध्या या नन्तर्यं तु समानम् नन्वि कर्मावबोधानन्तर्यं विशेषः धर्मजिज्ञासायाः प्रागपि अधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेः यथा हृदयाद्यवदानानामानन्तर्यनियमः क्रमस्य विवक्षितत्वात् तथेह क्रमो विवक्षितः शेष शेषित्वे अधिकृताधिकारे वा प्रमाणाभावात् धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः फल जिज्ञास्यभेदाच्च अभ्युदय फलं धर्मज्ञानम् च्चा नुष्ठानापेक्षम् निःश्रेयस फलं तु ब्रह्मविज्ञानम् चा नुष्ठानान्तरापेक्षम् भव्यश्च धर्मो जिज्ञास्यो ज्ञान कालेऽस्ति पुरुष व्यापारतन्त्रत्वात् इह तु भूतं ब्रह्म जिज्ञास्यं नित्य त्वा न्न पुरुष व्यापारतन्त्रम् चोदना प्रवृत्तिभेदाच्च या हि चोदना धर्मस्य लक्षणं सा स्वविषये नियुञ्जानैव पुरुषमवबोधयति ब्रह्म चोदना तु पुरुषमवबोधयत्येव केवलम् अवबोधस्य चोदनाजन्यत्वात् पुरुषो ऽवबोधे नियुज्यते यथा अक्षार्थ सन्निकर्षेणार्थावबोधे तद्वत् तस्मा त्किमपि वक्तव्यम् यदनन्तरं ब्रह्मजिज्ञा सोपदिश्यत इति उच्यते नित्या नित्यवस्तुविवेकः इहामुत्रार्थफलभोगविरागः शमदमादिसाधनसम्पत् मुमुक्षुत्वं तेषु हि सत्सु प्रागपि धर्मजिज्ञासाया ऊर्ध्वं शक्यते ब्रह्म जिज्ञासितुं ज्ञातुं विपर्यये तस्मात् अथशब्देन यथोक्तसाधनसम्पत्त्यानन्तर्य मुपदिश्यते अतःशब्दः हेत्वर्थः यस्मा द्वे एव अग्निहोत्रादीनां श्रेयःसाधनानामनित्यफलतां दर्शयति तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते ’ (छा. उ. ८ । १ । ६) इत्यादिः तथा ब्रह्मविज्ञानादपि परं पुरुषार्थं दर्शयति ब्रह्मविदाप्नोति परम् ’ (तै. उ. २ । १ । १) इत्यादिः तस्मात् यथोक्तसाधनसम्पत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा ब्रह्म वक्ष्यमाणलक्षणम् जन्माद्यस्य यतः इति अत एव ब्रह्मशब्दस्य जात्याद्यर्थान्तरमाशङ्कितव्यम् ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी शेषे जिज्ञास्या पेक्षत्वाज्जिज्ञासायाः जिज्ञास्यान्तरा निर्देशाच्च ननु शेषषष्ठीपरिग्रहेऽपि ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं विरुध्यते सम्बन्धसामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वात् एवमपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणः कर्मत्वमुत्सृज्य सामान्यद्वारेण परोक्षं कर्मत्वं कल्पयतो व्यर्थः प्रयासः स्यात् व्यर्थः ब्रह्माश्रिताशेष विचारप्रतिज्ञानार्थत्वादिति चेत् प्रधान परिग्रहे तदपेक्षितानामर्थाक्षिप्तत्वात् ब्रह्म हि ज्ञानेनाप्तुमिष्टतमत्वात्प्रधानम् तस्मि न्प्रधाने जिज्ञासाकर्मणि परिगृहीते यैर्जिज्ञासितैर्विना ब्रह्म जिज्ञासितं भवति तान्यर्थाक्षिप्तान्येवेति पृथक्सूत्रयितव्यानि यथा राजासौ गच्छति इत्युक्ते सपरिवारस्य राज्ञो गमनमुक्तं भवति तद्वत् श्रु त्यनुगमाच्च यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ’ (तै. उ. ३ । १ । १) इत्याद्याः श्रुतयः तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म ’ (तै. उ. ३ । १ । १) इति प्रत्यक्षमेव ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं दर्शयन्ति तच्च कर्मणिषष्ठीपरिग्रहे सूत्रेणानुगतं भवति तस्मा द्ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी ज्ञातु मि च्छा जिज्ञासा अवगति पर्यन्तं ज्ञानं सन्वाच्याया इच्छायाः कर्म फल विषयत्वादिच्छायाः ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म ब्रह्मावगतिर्हि पुरुषार्थः निःशेष संसारबीजाविद्याद्यनर्थनिबर्हणात् तस्मा द्ब्र ह्म जिज्ञासितव्यम् त्पुन र्ब्रह्म प्रसिद्धमप्रसिद्धं वा स्यात् यदि प्रसिद्धं जिज्ञासितव्यम् अथा प्रसिद्धं नैव शक्यं जिज्ञासितुमिति उच्यते अस्ति तावद्ब्रह्म नित्य शुद्ध बुद्ध मुक्त स्वभावं सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितम् ब्रह्म शब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्थाः प्रतीयन्ते बृंहते र्धातोरर्थानुगमात् सर्वस्या त्मत्वाच्च ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः सर्वो ह्या त्मास्तित्वं प्रत्येति ना हमस्मि इति यदि हि नात्मास्तित्वप्रसिद्धिः स्यात् सर्वो लोकः नाहमस्मि इति प्रतीयात् आत्मा ब्रह्म यदि तर्हि लोके ब्रह्म आत्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति ततो ज्ञातमेवेत्यजिज्ञास्यत्वं पुनरापन्नम् तद्विशेषं प्रति विप्रतिपत्तेः देह मात्रं चैतन्यविशिष्टमात्मेति प्राकृता जना लोकायतिकाश्च प्रतिपन्नाः इन्द्रिया ण्येव चेतनान्यात्मेत्यपरे मन इत्यन्ये विज्ञान मात्रं क्षणिकमित्येके शून्य मित्यपरे अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी कर्ता भो क्ते त्यपरे भोक्तैव केवलं कर्ते त्येके अस्ति तद्व्यतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति केचित् आत्मा भोक्तु रि त्यपरे एवं बहवो विप्रतिपन्ना युक्ति वाक्य तदाभाससमाश्रयाः सन्तः तत्रा विचार्य यत्किञ्चित्प्रतिपद्यमानो निःश्रेयसात्प्रतिहन्येत अनर्थं चेयात् तस्मा द्ब्र ह्म जिज्ञासोपन्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधि तर्कोपकरणा निःश्रेयस प्रयोजना प्रस्तूयते

॥ १ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्युक्तम् किंलक्षणकं पुनस्तद्ब्रह्मे त्यत आह भगवान्सूत्रकारः

जन्माद्यस्य यतः ॥ २ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 जन्म उत्पत्तिः आदिः अस्य इति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः जन्मस्थिति भङ्गं समासार्थः जन्मनश्चा दित्वं श्रुतिनिर्देशापेक्षं वस्तु वृत्तापेक्षं श्रुति निर्देशस्तावत् यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ’ (तै. उ. ३ । १ । १) इति अस्मिन्वाक्ये जन्मस्थितिप्रलयानां क्रमदर्शनात् वस्तु वृत्तमपि जन्मना लब्धसत्ताकस्य धर्मिणः स्थितिप्रलयसम्भवात् अस्ये ति प्रत्यक्षादिसन्निधापितस्य धर्मिण इदमा निर्देशः षष्ठी जन्मादिधर्मसम्बन्धार्था यत इति कारणनिर्देशः अस्य जगतो नाम रूपाभ्यां व्याकृतस्य अनेक कर्तृभोक्तृसंयुक्तस्य प्रतिनियत देशकालनिमित्तक्रियाफलाश्रयस्य मनसा प्यचिन्त्यरचनारूपस्य जन्मस्थितिभङ्गं यतः सर्वज्ञा त्सर्वशक्तेः कारणाद्भवति तद्ब्रह्मेति वाक्यशेषः अन्येषाम पि भावविकाराणां त्रिष्वेवान्तर्भाव इति जन्मस्थितिनाशानामिह ग्रहणम् यास्क परिपठितानां तु जायतेऽस्ति इत्यादीनां ग्रहणे तेषां जगतः स्थितिकाले सम्भाव्यमानत्वान्मूलकारणादुत्पत्तिस्थितिनाशा जगतो गृहीताः स्युरित्याशङ्क्येत तन्मा शङ्कि इति या उत्पत्तिर्ब्रह्मणः तत्रैव स्थितिः प्रलयश्च एव गृह्यन्ते यथोक्त विशेषणस्य जगतो यथोक्तविशेषण मीश्वरं मुक्त्वा अन्यतः प्रधानादचेतनात् अणुभ्यः अभावात् संसारिणो वा उत्पत्त्यादि सम्भावयितुं शक्यम् स्वभावतः विशिष्ट देशकालनिमित्तानामिहोपादानात् एतदेवा नुमानं संसारिव्यतिरिक्तेश्वरास्तित्वादिसाधनं मन्यन्ते ईश्वरकारणवादिनः न्वि हापि तदेवोपन्यस्तं जन्मादिसूत्रे वेदान्त वाक्यकुसुमग्रथनार्थत्वात्सूत्राणाम् वेदान्त वाक्यानि हि सूत्रैरुदाहृत्य विचार्यन्ते वाक्यार्थ विचारणाध्यवसाननिर्वृत्ता हि ब्रह्मावगतिः नानुमानादिप्रमाणान्तरनिर्वृत्ता सत्सु तु वेदान्तवाक्येषु जगतो जन्मादिकारणवादिषु तदर्थ ग्रहणदार्ढ्याय अनुमानमपि वेदान्त वाक्याविरोधि प्रमाणं भवत् निवार्यते श्रु त्यैव सहायत्वेन तर्कस्याभ्युपेतत्वात् तथा हि श्रोतव्यो मन्तव्यः ’ (बृ. उ. २ । ४ । ५) इति श्रुतिः पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसम्पद्येतैवमेवेहाचार्यवान्पुरुषो वेद ’ (छा. उ. ६ । १४ । २) इति पुरुष बुद्धिसाहाय्यमात्मनो दर्शयति धर्मजिज्ञासायामिव श्रुत्यादय एव प्रमाणं ब्रह्मजिज्ञासायाम् किन्तु श्रुत्यादयोऽनुभवादयश्च यथासम्भव मिह प्रमाणम् अनुभवा वसानत्वा द्भूत वस्तुविषयत्वाच्च ब्रह्मज्ञानस्य कर्तव्ये हि विषये नानुभवापेक्षास्तीति श्रुत्यादीनामेव प्रामाण्यं स्यात् पुरुषा धीना त्मलाभत्वाच्च कर्तव्यस्य कर्तु कर्तु मन्यथा वा कर्तुं शक्यं लौकिकं वैदिकं कर्म यथा अश्वेन गच्छति पद्भ्याम् अन्यथा वा वा गच्छतीति तथा अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति ’ ‘ उदिते जुहोति अनुदिते जुहोति इति विधि प्रतिषेधाश्च अत्र अर्थवन्तः स्युः विकल्पो त्सर्गापवादाश्च तु वस्तु एवम् नैवम् ’ ‘ अस्ति नास्ति इति वा विकल्प्यते विकल्पनास्तु पुरुषबुद्ध्यपेक्षाः वस्तु याथात्म्य ज्ञानं पुरुषबुद्ध्यपेक्षम् किं तर्हि वस्तुतन्त्रमेव तत् हि स्थाणा वे कस्मिन् स्थाणुर्वा पुरुषोऽन्यो वा इति तत्त्वज्ञानं भवति तत्र पुरुषोऽन्यो वा इति मिथ्याज्ञानम् । ‘ स्थाणुरेव इति तत्त्वज्ञानम् वस्तुतन्त्रत्वात् एवं भूतवस्तुविषयाणां प्रामाण्यं वस्तुतन्त्रम् त्रैवं सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव भूत वस्तुविषयत्वात् ननु भूत वस्तुत्वे ब्रह्मणः प्रमाणान्तरविषयत्वमेवेति वेदान्तवाक्यविचारणा अनर्थिकैव प्राप्ता इन्द्रियाविषयत्वेन सम्बन्धाग्रहणात् स्वभावतो विषयविषयाणीन्द्रियाणि ब्रह्मविषयाणि सति ही न्द्रिय विषयत्वे ब्रह्मणः इदं ब्रह्मणा सम्बद्धं कार्यमिति गृह्येत कार्यमात्र मे तु गृह्यमाणम् किं ब्रह्मणा सम्बद्धम् किमन्येन केनचिद्वा सम्बद्धम् — इति शक्यं निश्चेतुम् तस्मा ज्जन्मादिसूत्रं नानुमानोपन्यासार्थम् किं तर्हि वेदान्तवाक्यप्रदर्शनार्थम् किं पुन स्तद्वेदान्तवाक्यं यत् सूत्रेणेह लिलक्षयिषितम् भृगु र्वै वारुणिः वरुणं पितरमुपससार अधीहि भगवो ब्रह्मेति ’ (तै. उ. ३ । १ । १) इत्युपक्रम्याह यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्मेति । ’ (तै. उ. ३ । १ । १) तस्य निर्णयवाक्यम् आनन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते आनन्देन जातानि जीवन्ति आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति ’ (तै. उ. ३ । ६ । १) इति अन्यान्य प्ये वंजातीयकानि वाक्यानि नित्य शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावसर्वज्ञस्वरूपकारणविषयाणि उदाहर्तव्यानि

॥ २ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 जग त्कारणत्वप्रदर्शनेन सर्वज्ञं ब्रह्मेत्युपक्षिप्तम् तदेव द्रढयन्नाह

शास्त्रयोनित्वात् ॥ ३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 महत ऋग्वेदादेः शास्त्रस्य अनेक विद्यास्थानोपबृंहितस्य प्रदीपव त्सर्वार्थावद्योतिनः सर्वज्ञ कल्पस्य योनिः कारणं ब्रह्म ही दृशस्य शास्त्रस्य ऋग्वेदादिलक्षणस्य सर्वज्ञ गुणान्वितस्य सर्वज्ञादन्यतः सम्भवोऽस्ति यद्य द्वि स्तरार्थं शास्त्रं यस्मात्पुरुषविशेषात्सम्भवति यथा व्याकरणादि पाणिन्यादेः ज्ञे यैकदेशार्थमपि ततो ऽप्यधिकतरविज्ञान इति प्रसिद्धं लोके किमु वक्तव्यम् अनेक शाखा भेदभिन्नस्य देव तिर्यङ्मनुष्यवर्णाश्रमादिप्रविभागहेतोः ऋग्वेदाद्याख्यस्य सर्व ज्ञानाकरस्य अप्रयत्ने नै लीलान्यायेन पुरुषनिःश्वासवत् यस्मान्महतो भूतात् योनेः सम्भवः अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत् यदृग्वेदः ’ (बृ. उ. २ । ४ । १०) इत्यादिश्रुतेः तस्य महतो भूतस्य निरतिशयं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तिमत्त्वं चेति अथवा यथोक्त मृ ग्वेदादिशास्त्रं योनिः कारणं प्रमाण मस्य ब्रह्मणो यथावत्स्वरूपाधिगमे शास्त्रा देव प्रमाणात् जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्माधिगम्यत इत्यभिप्रायः शास्त्र मु दाहृतं पूर्वसूत्रे यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ’ (तै. उ. ३ । १ । १) इत्यादि किमर्थं तर्हीदं सूत्रम् यावता पूर्वसूत्र एव एवंजातीयकं शास्त्रमुदाहरता शास्त्रयोनित्वं ब्रह्मणो दर्शितम् उच्यते तत्र सूत्राक्षरेण स्पष्टं शास्त्रस्यानुपादानाज्जन्मादिसूत्रेण केवलमनुमानमुपन्यस्तमित्याशङ्क्येत तामाशङ्कां निवर्तयितुमिदं सूत्रं प्रववृते — ‘ शास्त्रयोनित्वात् इति

॥ ३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कथं पुनर्ब्र ह्मणः शास्त्रप्रमाणकत्वमुच्यते यावता आम्नायस्य क्रिया र्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम् ’ (जै. सू. १ । २ । १) इति क्रियापरत्वं शास्त्रस्य प्रदर्शितम् अतो वेदान्तानामानर्थक्यम् अक्रियार्थत्वात् कर्तृ देवतादिप्रकाशनार्थत्वेन वा क्रियाविधिशेषत्वम् उपासना दिक्रियान्तरविधानार्थत्वं वा हि परिनिष्ठितवस्तुप्रतिपादनं सम्भवति प्रत्यक्षादिविषयत्वात्परिनिष्ठितवस्तुनः त्प्रतिपादने हेयोपादेयरहिते पुरुषार्थाभावात् अत एव सोऽरोदीत् इत्येवमादीनामानर्थक्यं मा भूदिति विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः ’ (जै. सू. १ । २ । ७) इति स्तावकत्वेनार्थवत्त्वमुक्तम् मन्त्राणां इषे त्वा इत्यादीनां क्रियातत्साधनाभिधायित्वेन कर्मसमवायित्वमुक्तम् अतो क्वचि पि वेदवाक्यानां विधिसंस्पर्शमन्तरेणार्थवत्ता दृष्टा उपपन्ना वा परिनिष्ठिते वस्तुस्वरूपे विधिः सम्भवति क्रिया विषयत्वाद्विधेः तस्मा त्कर्मापेक्षितकर्तृदेवतादिस्वरूपप्रकाशनेन क्रियाविधिशेषत्वं वेदान्तानाम् अथ प्रकरणान्तरभयान्नैतदभ्युपगम्यते तथापि स्ववाक्यगतोपासनादिकर्मपरत्वम् तस्मान्न ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्व मिति प्राप्ते उच्यते

तत्तु समन्वयात् ॥ ४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः तद्ब्रह्म सर्वज्ञं सर्वशक्ति जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणं वेदान्तशास्त्रादेवावगम्यते कथम् सम न्वयात् सर्वेषु हि वेदान्तेषु वाक्यानि तात्पर्येणैतस्यार्थस्य प्रतिपादकत्वेन समनुगतानि सदेव सो म्येद मग्र आसीत् एक मेवा द्वितीयम् ’ (छा. उ. ६ । २ । १) आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ’ (ऐ. उ. १ । १ । १) तदेत द्ब्र ह्मा पूर्व मनपरमनन्तर मबाह्यम् अय मा त्मा ब्रह्म सर्वा नुभूः ’ (बृ. उ. २ । ५ । १९) ब्रह्मैवेद मृतं पुरस्तात् ’ (मु. उ. २ । २ । १२) इत्यादीनि तद्गतानां पदानां ब्रह्मस्वरूपविषये निश्चिते समन्वयेऽवगम्यमाने अर्थान्तरकल्पना युक्ता श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात् तेषां कर्तृदेवतादिस्वरूपप्रतिपादनपरता अवसीयते तत्केन कं पश्येत् ’ (बृ. उ. २ । ४ । १४) इत्यादिक्रियाकारकफलनिराकरणश्रुतेः परि निष्ठितवस्तुस्वरूपत्वेऽपि प्रत्यक्षादिविषयत्वं ब्रह्मणः तत्त्वमसि ’ (छा. उ. ६ । ८ । ७) इति ब्रह्मात्मभावस्य शास्त्रमन्तरेणानवगम्यमानत्वात् यत्तु हेयोपादेयरहितत्वा दुपदेशानर्थक्यमिति नै दोषः हेयोपादेयशून्य ब्रह्मात्मतावगमादेव सर्वक्लेशप्रहाणात्पुरुषार्थसिद्धेः देवतादि प्रतिपादनस्य तु स्ववाक्यगतोपासनार्थत्वेऽपि कश्चिद्विरोधः तु तथा ब्रह्मण उपासनाविधिशेषत्वं सम्भवति एकत्वे हेयोपादेयशून्यतया क्रियाकारकादिद्वैतविज्ञानोपमर्दोपपत्तेः हि एकत्वविज्ञानेनोन्मथितस्य द्वैतविज्ञानस्य पुनः सम्भवोऽस्ति येनो पासनाविधिशेषत्वं ब्रह्मणः प्रतिपाद्येत यद्य प्य न्यत्र वेदवाक्यानां विधिसंस्पर्शमन्तरेण प्रमाणत्वं दृष्टम् तथा प्या त्म विज्ञानस्य फलपर्यन्तत्वान्न तद्विषयस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं शक्यं प्रत्याख्यातुम् चा नुमानगम्यं शास्त्रप्रामाण्यम् येना न्यत्र दृष्टं निदर्शनमपेक्ष्येत तस्मा त्सिद्धं ब्रह्मणः शास्त्रप्रमाणकत्वम् अत्रा परे प्रत्यवतिष्ठन्ते यद्यपि शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्म तथापि प्रतिपत्ति विधिविषयतयैव शास्त्रेण ब्रह्म समर्प्यते यथा यूपा हवनीयादीन्यलौकिकान्यपि विधिशेषतया शास्त्रेण समर्प्यन्ते तद्वत् कुत एतत् प्रवृत्ति निवृत्तिप्रयोजनत्वा च्छास्त्रस्य तथा हि शास्त्रतात्पर्यविद आहुः — ‘ दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनं नाम इति ; ‘ चोदने ति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनम् तस्य ज्ञान मु पदेशः ’ (जै. सू. १ । १ । ५), तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायः ’ (जै. सू. १ । १ । २५) आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम् ’ (जै. सू. १ । २ । १) इति अतः पुरुषं क्वचिद्विषयविशेषे प्रवर्तयत्कुतश्चिद्विषयविशेषान्निवर्तयच्चार्थवच्छास्त्रम् तच्छेषतया चान्यदुपयुक्तम् तत्सामान्या द्वेदान्तानामपि तथैवार्थवत्त्वं स्यात् सति विधिपरत्वे यथा स्वर्गादिकामस्याग्निहोत्रादिसाधनं विधीयते एवममृतत्वकामस्य ब्रह्मज्ञानं विधीयत इति युक्तम् न्विह जिज्ञास्यवैलक्षण्यमुक्तम् कर्मकाण्डे भव्यो धर्मो जिज्ञास्यः इह तु भूतं नित्य निर्वृत्तं ब्रह्म जिज्ञास्यमिति तत्र धर्मज्ञानफलादनुष्ठानापेक्षाद्विलक्षणं ब्रह्मज्ञानफलं भवितुमर्हति ना र्हत्येवं भवितुम् कार्यविधिप्रयुक्तस्यैव ब्रह्मणः प्रतिपाद्यमानत्वात् आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ’ (बृ. उ. २ । ४ । ५) आत्मापहतपाप्मा ... सोऽन्वेष्टव्यः विजिज्ञासितव्यः ’ (छा. उ. ८ । ७ । १) आत्मेत्येवोपासीत ’ (बृ. उ. १ । ४ । ७) आत्मानमेव लोकमुपासीत ’ (बृ. उ. १ । ४ । १५) ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति ’ (मु. उ. ३ । २ । ९) इत्यादिषु विधानेषु सत्सु , ‘ कोऽसा वात्मा’ ‘ किं तद्ब्रह्म’ इत्याकाङ्क्षायां तत्स्वरूपसमर्पणेन सर्वे वेदान्ता उपयुक्ताः नित्यः सर्वज्ञः सर्व गतो नित्य तृप्तो नित्यशुद्ध बुद्ध मुक्त स्वभावो विज्ञान मानन्दं ब्रह्म इत्येवमादयः तदुपासना च्च शास्त्रदृष्टोऽदृष्टो मोक्षः फलं भविष्यति कर्तव्य विध्यननुप्रवेशे तु वस्तुमात्रकथने हानोपादानासम्भवात् सप्तद्वीपा वसुमती ’ ‘ राजासौ गच्छति इत्यादिवाक्यवद्वेदान्तवाक्यानामानर्थक्यमेव स्यात् ननु वस्तुमात्रकथनेऽपि रज्जुरियम् नायं सर्पः इत्यादौ भ्रान्तिजनितभीतिनिवर्तनेनार्थवत्त्वं दृष्टम् तथेहाप्यसंसार्यात्मवस्तुकथनेन संसारित्वभ्रान्तिनिवर्तनेनार्थवत्त्वं स्यात् स्यादे तदेवम् यदि रज्जुस्वरूपश्रवणमात्रेणेव सर्पभ्रान्तिः संसारित्वभ्रान्तिर्ब्रह्मस्वरूपश्रवणमात्रेण निवर्तेत तु निवर्तते श्रुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्वं सुखदुःखादिसंसारिधर्मदर्शनात् श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः ’ (बृ. उ. २ । ४ । ५) इति श्रवणोत्तरकालयोर्मनननिदिध्यासनयोर्विधिदर्शनात् तस्मा त्प्रतिपत्ति विधिविषयतयैव शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्माभ्युपगन्तव्यमिति अत्रा भिधीयते कर्म ब्रह्मविद्याफलयोर्वैलक्षण्यात् शारीरं वाचिकं मानसं कर्म श्रुति स्मृतिसिद्धं धर्माख्यम् यद्विषया जिज्ञासा अथातो धर्मजिज्ञासा ’ (जै. सू. १ । १ । १) इति सूत्रिता अधर्मोऽपि हिंसादिः प्रतिषेध चोदनालक्षणत्वाज्जिज्ञास्यः परिहाराय तयो श्चोदनालक्षणयोरर्थानर्थयोर्धर्माधर्मयोः फले प्रत्यक्षे सुख दुःखे शरीर वाङ्मनोभिरेवोपभुज्यमाने विषये न्द्रियसंयोगजन्ये ब्रह्मादिषु स्थावरान्तेषु प्रसिद्धे मनुष्यत्वा दा रभ्य ब्रह्मान्तेषु देहवत्सु सुखतारतम्यमनुश्रूयते ततश्च तद्धेतोर्धर्मस्यापि तारतम्यं गम्यते धर्म तारतम्यादधिकारितारतम्यम् प्रसिद्धं चा र्थित्वसामर्थ्यादिकृतमधिकारितारतम्यम् तथा यागाद्यनुष्ठायिनामेव विद्यासमाधिविशेषादुत्तरेण पथा गमनम् केव लैरिष्टापूर्तदत्तसाधनैर्धूमादिक्रमेण दक्षिणेन पथा गमनम् तत्रापि सुखतारतम्यम् तत्साधनतारतम्यं शास्त्रात् यावत्सम्पातमुषित्वा ’ (छा. उ. ५ । १० । ५) इत्यस्माद्गम्यते तथा मनुष्यादिषु स्थावरान्तेषु सुखलवश्चोदनालक्षणधर्मसाध्य एवेति गम्यते तारतम्येन वर्तमानः तथोर्ध्व गतेष्वधोगतेषु देहवत्सु दुःखतारतम्यदर्शनात्तद्धेतोरधर्मस्य प्रतिषेधचोदनालक्षणस्य तदनुष्ठायिनां तारतम्यं गम्यते एवम विद्यादिदोषवतां धर्माधर्मतारतम्यनिमित्तं शरीरो पादानपूर्वकं सुखदुःखतारतम्यमनित्यं संसार रूपं श्रुति स्मृतिन्यायप्रसिद्धम् तथा श्रुतिः वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति इति यथा वर्णितं संसाररूप मनुवदति अशरीरं वाव सन्तं प्रियाप्रिये स्पृशतः ’ (छा. उ. ८ । १२ । १) इति प्रिया प्रियस्पर्शनप्रतिषेधा च्चोदना लक्षणधर्मकार्यत्वं मोक्षाख्यस्याशरीरत्वस्य प्रतिषिध्यत इति गम्यते धर्म कार्यत्वे हि प्रियाप्रियस्पर्शनप्रतिषेधो नोपपद्येत अशरीरत्व मेव धर्म कार्यमिति चेत् तस्य स्वाभाविकत्वात् अशरीरꣳ शरीरे ष्वनवस्थेष्ववस्थितम् महान्तं विभु मा त्मानं मत्वा धीरो शोचति ’ (क. उ. १ । २ । २२), अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः ’ (मु. उ. २ । १ । २), असङ्गो ह्य यं पुरुषः ’ (बृ. उ. ४ । ३ । १५) इत्यादिश्रुतिभ्यः अत एवा नुष्ठेयकर्मफलविलक्षणं मोक्षाख्यमशरीरत्वं नित्य मिति सिद्धम् तत्र किञ्चि त्परिणामिनित्यं यस्मि न्विक्रियमाणेऽपि तदेवेदमिति बुद्धिर्न विहन्यते यथा पृथिव्यादि जगन्नित्यत्ववादिनाम् यथा वा साङ्ख्यानां गुणाः इदं तु पारमार्थिकं कूटस्थ नित्यं व्योमव त्सर्वव्यापि सर्वविक्रियारहितं नित्य तृप्तं निरवयवं स्वयं ज्योतिः स्वभावम् यत्र धर्माधर्मौ सह कार्येण काल त्रयं नोपावर्तेते तदेतदशरीरत्वं मोक्षाख्यम् अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च ’ (क. उ. १ । २ । १४) इत्यादिश्रुतिभ्यः अत स्त द्ब्रह्म यस्येयं जिज्ञासा प्रस्तुता तद्यदि कर्तव्यशेषत्वेनोपदिश्येत तेन कर्तव्येन साध्यश्चेन्मोक्षोऽभ्युपगम्येत अनित्य एव स्यात् त्रैवं सति यथोक्त कर्मफलेष्वेव तारतम्यावस्थितेष्वनित्येषु कश्चिदतिशयो मोक्ष इति प्रसज्येत नित्यश्च मोक्षः सर्वैर्मोक्षवादिभिरभ्युपगम्यते अतो कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्तः अपि ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति ’ (मु. उ. ३ । २ । ९), क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ’ (मु. उ. २ । २ । ९), आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चन ’ (तै. उ. २ । ९ । १), अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि ’ (बृ. उ. ४ । २ । ४,) तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्तत्सर्वमभवत् ’ (वाजसनेयि ब्रह्मण. उ. १ । ४ । १०), तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ’ (ई. उ. ७) इत्येवमाद्याः श्रुतयो ब्रह्म विद्यानन्तरमेव मोक्षं दर्शयन्त्यो मध्ये कार्यान्तरं वारयन्ति तथा तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्च ’ (बृ. उ. १ । ४ । १०) इति ब्रह्म दर्शनसर्वात्मभावयोर्मध्ये कर्तव्यान्तरवारणायोदाहार्यम् यथा तिष्ठन्गायति इति तिष्ठतिगायत्योर्मध्ये तत्कर्तृकं कार्यान्तरं नास्तीति गम्यते त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसि ’ (प्र. उ. ६ । ८), श्रुतं ह्ये मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयतु ’ (छा. उ. ७ । १ । ३) तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमारः ’ (छा. उ. ७ । २६ । २) इति चैवमाद्याः श्रुतयो मोक्ष प्रतिबन्धनिवृत्तिमात्रमेवात्मज्ञानस्य फलं दर्शयन्ति तथा आचार्यप्रणीतं न्यायोपबृंहितं सूत्रम् दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः ’ (न्या. सू. १ । १ । २) इति मिथ्या ज्ञानापायश्च ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानाद्भवति चे दं ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्पद्रूपम् यथा अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वेदेवा अनन्तमेव तेन लोकं जयति ’ (बृ. उ. ३ । १ । ९) इति चा ध्यासरूपम् यथा मनो ब्रह्मेत्युपासीत ’ (छा. उ. ३ । १८ । १) आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः ’ (छा. उ. ३ । १९ । १) इति मनआदित्यादिषु ब्रह्मदृष्ट्यध्यासः नापि विशिष्टक्रियायोगनिमित्तम् वायुर्वाव संवर्गः ’ (छा. उ. ४ । ३ । १) प्राणो वाव संवर्गः ’ (छा. उ. ४ । ३ । ३) इतिवत् ना प्याज्या वेक्षणादिकर्मवत्कर्माङ्गसंस्काररूपम् सम्पदादि रूपे हि ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञाने ऽभ्युपगम्यमाने तत्त्वमसि ’ (छा. उ. ६ । ८ । ७) अहं ब्रह्मास्मि ’ (बृ. उ. १ । ४ । १०) अयमात्मा ब्रह्म ’ (बृ. उ. २ । ५ । १९) इत्येवमादीनां वाक्यानां ब्रह्मात्मैकत्ववस्तुप्रतिपादनपरः पदसमन्वयः पीड्येत भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ’ (मु. उ. २ । २ । ९) इति चैवमादी न्यविद्या निवृत्तिफलश्रवणान्युपरुध्येरन् ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति ’ (मु. उ. ३ । २ । ९) इति चैवमादीनि तद्भावा पत्तिवचनानि सम्पदादिरूपत्वे सामञ्जस्येनोपपद्येरन् तस्मा न्न सम्पदादिरूपं ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानम् अतो पुरुषव्यापारतन्त्रा ब्रह्मविद्या किं तर्हि प्रत्यक्षादिप्रमाणविषयवस्तुज्ञानवद्वस्तुतन्त्रैव एवं भूतस्य ब्रह्मणस्तज्ज्ञानस्य कयाचिद्युक्त्या शक्यः कार्यानुप्रवेशः कल्पयितुम् विदिक्रिया कर्मत्वेन कार्यानुप्रवेशो ब्रह्मणः अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि ’ (के. उ. १ । ४) इति विदिक्रियाकर्मत्वप्रतिषेधात् येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् ’ (बृ. उ. २ । ४ । १४) इति तथो पास्तिक्रियाकर्मत्वप्रतिषेधोऽपि भवति — ‘ यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते इत्यविषयत्वं ब्रह्मण उपन्यस्य तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ’ (के. उ. १ । ५) इति अविषयत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वानुपपत्तिरिति चेत् अविद्याकल्पित भेदनिवृत्तिपरत्वा च्छास्त्रस्य हि शास्त्रमिदंतया विषयभूतं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषति किं तर्हि प्रत्यगात्मत्वेनाविषयतया प्रतिपादयत् अविद्याकल्पितं वेद्य वेदितृवेदनादिभेदमपनयति तथा शास्त्रम् यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य वेद सः अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ’ (के. उ. २ । ३) दृष्टे र्द्रष्टारं पश्येः ’ (बृ. उ. ३ । ४ । २) विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः ’ (बृ. उ. ३ । ४ । २) इति चैवमादि अतो ऽविद्याकल्पित संसारित्वनिवर्तनेन नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणान्न मोक्षस्यानित्यत्वदोषः यस्य तू त्पाद्यो मोक्षः तस्य मानसं वाचिकं कायिकं वा कार्यमपेक्षत इति युक्तम् तथा विकार्यत्वे तयोः पक्षयो र्मोक्षस्य ध्रुवमनित्यत्वम् हि दध्यादि विकार्यम् उत्पाद्यं वा घटादि नित्यं दृष्टं लोके आप्यत्वेनापि कार्यापेक्षा स्वात्म स्वरूपत्वे सत्यनाप्यत्वात् स्वरूप व्यतिरिक्तत्वेऽपि ब्रह्मणो नाप्यत्वम् सर्वगतत्वेन नित्याप्तस्वरूपत्वात्सर्वेण ब्रह्मण आकाशस्येव नापि संस्कार्यो मोक्षः येन व्यापारमपेक्षेत संस्कारो हि नाम संस्कार्यस्य गुणाधानेन वा स्यात् दोषापनयनेन वा तावद्गुणाधानेन सम्भवति अनाधेयातिशयब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य नापि दोषापनयनेन नित्यशुद्धब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य स्वात्म धर्म एव सन् तिरोभूतो मोक्षः क्रिययात्मनि संस्क्रियमाणेऽभिव्यज्यते यथा आदर्शे निघर्षणक्रियया संस्क्रियमाणे भास्वरत्वं धर्म इति चेत् क्रिया श्रयत्वानुपपत्ते रात्मनः यदा श्रया हि क्रिया तमविकुर्वती नैवात्मानं लभते द्यात्मा क्रियया विक्रियेत अनित्यत्वमात्मनः प्रसज्येत अविकार्यो ऽयमुच्यते ’(भ. गी. २ । २५) इति चैवमादीनि वाक्यानि बाध्येरन् तच्चा निष्टम् तस्मान्न स्वाश्रया क्रिया आत्मनः सम्भवति अन्या श्रयायास्तु क्रियाया अविषयत्वा न्न तयात्मा संस्क्रियते ननु देहाश्रयया स्नानाचमनयज्ञोपवीतधारणादिना क्रियया देही संस्क्रियमाणो दृष्टः देहा दिसंहत स्यैवा विद्यागृहीतस्या त्मनः संस्क्रियमाणत्वात् प्रत्यक्षं हि स्नानाचमनादेर्देहसमवायित्वम् तया देहाश्रयया तत्संहत एव कश्चि विद्ययात्मत्वेन परिगृहीतः संस्क्रियत इति युक्तम् यथा देहाश्रयचिकित्सानिमित्तेन धातुसाम्येन तत्संहतस्य तदभिमानिन आरोग्यफलम् , ‘ अहमरोगः इति यत्र बुद्धिरुत्पद्यते एवं स्नानाचमनयज्ञोपवीतधारणादिकया अहं शुद्धः संस्कृतः इति यत्र बुद्धिरुत्पद्यते संस्क्रियते देहेन संहत एव ते नैव ह्यहंकर्त्रा अहंप्रत्यय विषयेण प्रत्ययिना सर्वाः क्रिया निर्वर्त्यन्ते तत्फलं एवाश्नाति तयो रन्यः पिप्पलं स्वाद्व त्त्यनश्नन्न न्यो ऽभिचाकशीति ’ (मु. उ. ३ । १ । १) इति मन्त्रवर्णात् आत्मे न्द्रिय मनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ’ (क. उ. १ । ३ । ४) इति तथा एको देवः सर्व भूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूता न्तरात्मा कर्मा ध्यक्षः सर्व भूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ’ (श्वे. उ. ६ । ११) इति पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम् ’ (ई. उ. ८) इति एतौ मन्त्रावनाधेयातिशयतां नित्यशुद्धतां ब्रह्मणो दर्शयतः ब्रह्म भावश्च मोक्षः तस्मा न्न संस्कार्योऽपि मोक्षः अतो ऽन्यन्मोक्षं प्रति क्रियानुप्रवेशद्वारं शक्यं केनचिद्दर्शयितुम् तस्मा ज्ज्ञानमेकं मुक्त्वा क्रियाया गन्धमात्रस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यते ननु ज्ञानं नाम मानसी क्रिया वैलक्षण्यात् क्रिया हि नाम सा यत्र वस्तुस्वरूपनिरपेक्षैव चोद्यते पुरुष चित्तव्यापाराधीना यथा यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां मनसा ध्यायेद्वषट्करिष्यन् ’(ऐ॰ब्रा॰ ३-१-८) इति सन्ध्यां मनसा ध्यायेत् ’ (ऐ. ब्रा. ३ । ८ । १) इति चैवमादिषु ध्यानं चिन्तनं यद्यपि मानसम् तथापि पुरुषेण कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्यम् पुरुषतन्त्रत्वात् ज्ञानं तु प्रमाणजन्यम् प्रमाणं यथाभूतवस्तुविषयम् अतो ज्ञानं कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुमशक्यम् केवलं वस्तुतन्त्रमेव तत् चोदनातन्त्रम् नापि पुरुषतन्त्रम् तस्मा न्मानसत्वेऽपि ज्ञानस्य महद्वैलक्षण्यम् यथा पुरुषो वाव गौतमाग्निः ’ (छा. उ. ५ । ७ । १) योषा वाव गौतमाग्निः ’ (छा. उ. ५ । ८ । १) इत्यत्र योषित्पुरुषयोरग्निबुद्धिर्मानसी भवति केवल चोदनाजन्यत्वात् क्रियैव सा पुरुष तन्त्रा या तु प्रसिद्धेऽग्नावग्निबुद्धिः सा चोदनातन्त्रा नापि पुरुषतन्त्रा किं तर्हि प्रत्यक्षविषयवस्तुतन्त्रै वेति ज्ञान मेवैतत् क्रिया एवं सर्व प्रमाणविषयवस्तुषु वेदितव्यम् त्रैवं सति यथाभूतब्रह्मात्मविषयमपि ज्ञानं चोदनातन्त्रम् तद्विषये लिङादयः श्रूयमाणा अपि अनियोज्यविषयत्वा त्कुण्ठीभवन्ति उपलादिषु प्रयुक्तक्षुरतैक्ष्ण्यादिवत् अहेया नुपादेयवस्तुविषयत्वात् किमर्थानि तर्हि आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः ’ (बृ. उ. २ । ४ । ५) इत्यादीनि विधि च्छायानि वचनानि स्वाभाविक प्रवृत्तिविषयविमुखीकरणार्थानीति ब्रूमः यो हि बहिर्मुखः प्रवर्तते पुरुषः इष्टं मे भूयादनिष्टं मा भूत् इति तत्रात्यन्तिकं पुरुषार्थं लभते मात्यन्तिकपुरुषार्थवाञ्छिनं स्वाभाविका त्कार्य करणसङ्घातप्रवृत्तिगोचराद्विमुखीकृत्य प्रत्य गात्मस्रोतस्तया प्रवर्तयन्ति आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः इत्यादीनि तस्या त्मान्वेषणाय प्रवृत्तस्याहेयमनुपादेयं चात्मतत्त्वमुपदिश्यते इदं सर्वं यदयमात्मा ’ (बृ. उ. २ । ४ । ६) यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् ... केन कं विजानीयात् ’ (बृ. उ. ४ । ५ । १५) विज्ञातार मरे केन विजानीयात् ’ (बृ. उ. २ । ४ । १४) अय मात्मा ब्रह्म ’ (बृ. उ. २ । ५ । १९) इत्यादिभिः यद प्यकर्तव्यप्रधानमात्मज्ञानं हानायोपादानाय वा भवतीति त्तथै वेत्यभ्युपगम्यते अलङ्कारो ह्य यमस्माकम् यद्ब्रह्मात्मावगतौ सत्यां सर्वकर्तव्यताहानिः कृतकृत्यता चेति तथा श्रुतिः आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः किमिच्छन्कस्य कामाय शरीर मनुसंज्वरेत् ’ (बृ. उ. ४ । ४ । १२) इति एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ’ (भ. गी. १५ । २०) इति स्मृतिः तस्मा न्न प्रतिपत्ति विधिविषयतया ब्रह्मणः समर्पणम् यदपि केचि दा हुः प्रवृत्तिनिवृत्तिविधितच्छेषव्यतिरेकेण केवलवस्तुवादी वेदभागो नास्तीति तन्न औपनिषदस्य पुरुषस्यानन्यशेषत्वात् योऽसा वु पनिषत्स्वेवा धिगतः पुरुषो ऽसंसारी ब्रह्म स्वरूपः उत्पाद्यादि चतुर्विधद्रव्यविलक्षणः स्वप्रकरणस्थो ऽनन्य शेषः नासौ नास्ति नाधिगम्यत इति वा शक्यं वदितुम् एष नेति नेत्यात्मा ’ (बृ. उ. ३ । ९ । २६) इत्यात्मशब्दात् आत्मनश्च प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात् एव निराकर्ता तस्यैवात्मत्वात् न्वात्मा अहं प्रत्ययविषयत्वादुपनिषत्स्वेव विज्ञायत इत्यनुपपन्नम् तत्साक्षित्वेन प्रत्युक्तत्वात् ह्य हंप्रत्ययविषय कर्तृव्यतिरेकेण तत्साक्षी सर्व भूतस्थः सम एकः कूटस्थ नित्यः पुरुषो विधिकाण्डे तर्कसमये वा केनचिदधिगतः सर्वस्या त्मा अतः केनचित्प्रत्याख्यातुं शक्यः विधि शेषत्वं वा नेतुम् आत्मत्वा दे सर्वेषाम् हेयो नाप्युपादेयः सर्वं हि विनश्यद्विकारजातं पुरुषान्तं विनश्यति पुरुषो हि विनाशहेत्वभावा दविनाशी विक्रिया हेत्वभावाच्च कूटस्थनित्यः अत एव नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः तस्मात् पुरुषान्न परं किञ्चि त्सा काष्ठा सा परा गतिः ’ (क. उ. १ । ३ । ११) तं त्वौ पनिषदं पुरुषं पृच्छामि ’ (बृ. उ. ३ । ९ । २६) इति चौ पनिषदत्व विशेषणं पुरुषस्योपनिषत्सु प्राधान्येन प्रकाश्यमानत्वे उपपद्यते अतो भूतवस्तुपरो वेदभागो नास्तीति वचनं साहसमात्रम् यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमणम् — ‘ दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम् इत्येवमादि तत् धर्म जिज्ञासाविषयत्वाद्विधिप्रतिषेधशास्त्राभिप्रायं द्रष्टव्यम् अपि आम्नायस्य क्रियार्थत्वा दानर्थक्यमतदर्थानाम् इत्येतदेकान्तेनाभ्युपगच्छतां भूतोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गः प्रवृत्ति निवृत्तिविधिव्यतिरेकेण भूतं चे द्वस्तूपदिशति भव्यार्थत्वेन कूटस्थ नित्यं भूतं नोपदिशतीति को हेतुः हि भूतमुपदिश्यमानं क्रिया भवति अक्रियात्वेऽपि भूतस्य क्रियासाधनत्वात्क्रियार्थ एव भूतोपदेश इति चेत् नैष दोषः क्रियार्थत्वेऽपि क्रियानिर्वर्तनशक्तिमद्वस्तूपदिष्टमेव क्रियार्थत्वं तु प्रयोजनं तस्य चै तावता वस्त्वनुपदिष्टं भवति यदि नामोपदिष्टं किं तव तेन स्या दिति उच्यते अनवगतात्मवस्तूपदेशश्च तथैव भवितुमर्हति तदवगत्या मिथ्याज्ञानस्य संसार हेतोर्निवृत्तिः प्रयोजनं क्रियत इत्यविशिष्ट मर्थवत्त्वं क्रियासाधनवस्तूपदेशेन अपि ब्राह्मणो हन्तव्यः इति चै वमाद्या निवृत्तिरुपदिश्यते सा क्रिया नापि क्रियासाधनम् अक्रिया र्थाना मुपदेशोऽनर्थकश्चेत् , ‘ ब्राह्मणो हन्तव्यः इत्यादिनिवृत्त्युपदेशानामानर्थक्यं प्राप्तम् तच्चानिष्टम् स्वभावप्राप्तहन्त्यर्थानुरागेण नञः शक्यमप्राप्तक्रियार्थत्वं कल्पयितुं हनन क्रियानिवृत्त्यौदासीन्यव्यतिरेकेण नञ श्चै स्वभावः यत्स्वसम्बन्धिनोऽभावं बोधयतीति अभाव बुद्धिश्चौदासीन्यकारणम् सा दग्धेन्धनाग्निवत्स्वयमेवोपशाम्यति तस्मा त्प्रसक्तक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यमेव ब्राह्मणो हन्तव्यः इत्यादिषु प्रतिषेधार्थं मन्यामहे अन्यत्र प्रजापतिव्रतादिभ्यः तस्मा त्पुरुषार्था नुपयोग्युपाख्यानादिभूतार्थवादविषयमानर्थक्याभिधानं द्रष्टव्यम् यद प्युक्तम् कर्तव्यविध्यनुप्रवेशमन्तरेण वस्तुमात्रमुच्यमानमनर्थकं स्यात् सप्तद्वीपा वसुमती इत्यादिवदिति त्परिहृतम् । ‘ रज्जुरियम् नायं सर्पः इति वस्तुमात्रकथनेऽपि प्रयोजनस्य दृष्टत्वात् ननु श्रुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्वं संसारित्वदर्शनान्न रज्जुस्वरूपकथनवदर्थवत्त्वमित्युक्तम् अत्रो च्यते ना वगतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्वं संसारित्वं शक्यं दर्शयितुम् वेदप्रमाणजनितब्रह्मात्मभावविरोधात् हि शरीराद्यात्माभिमानिनो दुःखभयादिमत्त्वं दृष्टमिति तस्यैव वेदप्रमाणजनितब्रह्मात्मावगमे तदभिमाननिवृत्तौ तदेव मिथ्याज्ञाननिमित्तं दुःखभयादिमत्त्वं भवतीति शक्यं कल्पयितुम् हि धनिनो गृहस्थस्य धनाभिमानिनो धनापहारनिमित्तं दुःखं दृष्टमिति तस्यैव प्रव्रजितस्य धनाभिमानरहितस्य तदेव धनापहारनिमित्तं दुःखं भवति कुण्डलिनः कुण्डलित्वाभिमाननिमित्तं सुखं दृष्टमिति तस्यैव कुण्डलवियुक्तस्य कुण्डलित्वाभिमानरहितस्य तदेव कुण्डलित्वाभिमाननिमित्तं सुखं भवति तदुक्तं श्रुत्या अशरीरं वाव सन्तं प्रियाप्रिये स्पृशतः ’ (छा. उ. ८ । १२ । १) इति शरीरे पतिते ऽशरीरत्वं स्यात् जीवत इति चेत् सशरीरत्वस्य मिथ्याज्ञाननिमित्तत्वात् ह्या त्मनः शरीरात्माभिमानलक्षणं मिथ्याज्ञानं मुक्त्वा अन्यतः सशरीरत्वं शक्यं कल्पयितुम् नित्य शरीरत्व मकर्मनिमित्तत्वादित्यवोचाम तत्कृत धर्माधर्मनिमित्तं सशरीरत्वमिति चेत् शरीर सम्बन्धस्या सिद्धत्वात् धर्माधर्मयोरात्मकृतत्वासिद्धेः शरीरसम्बन्धस्य धर्माधर्मयोस्तत्कृतत्वस्य चेतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् अन्ध परम्परैषा अनादित्वकल्पना क्रिया समवायाभावा च्चात्मनः कर्तृत्वानुपपत्तेः सन्निधानमात्रेण राजप्रभृतीनां दृष्टं कर्तृत्वमिति चेत् धनदानाद्युपार्जितभृत्यसम्बन्धित्वात्तेषां कर्तृत्वोपपत्तेः त्वा त्मनो धनदानादिवच्छरीरादिभिः स्वस्वामिभावसम्बन्धनिमित्तं किञ्चिच्छक्यं कल्पयितुम् मिथ्या भिमानस्तु प्रत्यक्षः सम्बन्धहेतुः एतेन यजमानत्वमात्मनो व्याख्यातम् अत्रा हुः देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मनः आत्मीये देहादावभिमानो गौणः मिथ्येति चेत् प्रसिद्धवस्तुभेदस्य गौणत्वमुख्यत्वप्रसिद्धेः यस्य हि प्रसिद्धो वस्तुभेदः यथा केसरादिमानाकृतिविशेषोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिंहशब्दप्रत्ययभाङ्मुख्योऽन्यः प्रसिद्धः ततश्चान्यः पुरुषः प्रायिकैः क्रौर्यशौर्यादिभिः सिंहगुणैः सम्पन्नः सिद्धः तस्य पुरुषे सिंहशब्दप्रत्ययौ गौणौ भवतः ना प्रसिद्धवस्तुभेदस्य तस्य त्व न्यत्रान्य शब्दप्रत्ययौ भ्रान्तिनिमित्तावेव भवतः गौणौ यथा मन्दा न्धकारे स्थाणुरयमित्यगृह्यमाणविशेषे पुरुषशब्दप्रत्ययौ स्थाणुविषयौ यथा वा शुक्तिकाया मकस्मा द्र जतमिदमिति निश्चितौ शब्दप्रत्ययौ तद्व द्देहादिसङ्घाते अहम् इति निरुपचारेण शब्दप्रत्ययावात्मानात्माविवेकेनोत्पद्यमानौ कथं गौणौ शक्यौ वदितुम् आत्मा नात्मविवेकिना मपि पण्डितानामजाविपालानामिवाविविक्तौ शब्दप्रत्ययौ भवतः तस्मा द्देहादिव्यतिरिक्तात्मा स्तित्व वादिनां देहादावहंप्रत्ययो मिथ्यैव गौणः तस्मान्मिथ्या प्रत्ययनिमित्तत्वात्सशरीरत्वस्य सिद्धं जीवतोऽपि विदुषोऽशरीरत्वम् तथा ब्रह्मविद्विषया श्रुतिः तद्यथा हिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेते अथा यमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव ’ (बृ. उ. ४ । ४ । ७) इति ; ‘ सचक्षु रचक्षुरिव सकर्णोऽकर्ण इव सवागवागिव समना अमना इव सप्राणोऽप्राण इव इति स्मृतिरपि स्थितप्रज्ञस्य का भाषा ’ (भ. गी. २ । ५४) इत्याद्या स्थितप्रज्ञस्य लक्षणान्याचक्षाणा विदुषः सर्वप्रवृत्त्यसम्बन्धं दर्शयति तस्मान्ना वगतब्रह्मात्मभावस्य यथा पूर्वं संसारित्वम् यस्य तु यथापूर्वं संसारित्वं नासाववगतब्रह्मात्मभाव इत्यनवद्यम् यत्पुन रुक्तं श्रवणात्पराचीनयो र्मनननिदिध्यासनयोर्दर्शनाद्विधिशेषत्वं ब्रह्मणः स्वरूपपर्यवसायित्वमिति न्न श्रवणव दवगत्यर्थत्वा न्मनननिदिध्यासनयोः यदि ह्य वगतं ब्रह्मान्यत्र विनियुज्येत भवेत्तदा विधिशेषत्वम् तु तदस्ति मनननिदिध्यासनयोरपि श्रवणवदवगत्यर्थत्वात् तस्मा न्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया शास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मणः सम्भवती त्यतः स्वतन्त्र मे ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकं वेदान्तवाक्यसमन्वयादिति सिद्धम् एवं सति अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इति तद्विषयः पृथक्शास्त्रारम्भ उपपद्यते प्रतिपत्ति विधिपरत्वे हि अथातो धर्मजिज्ञासा इत्येवारब्धत्वान्न पृथक्शास्त्रमारभ्येत आरभ्यमाणं चै वमारभ्येत अथा तः परिशिष्टधर्मजिज्ञासेति अथा तः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोर्जिज्ञासा ’ (जै. सू. ४ । १। १) इतिवत् ब्रह्मा त्मैक्यावगतिस्त्वप्रतिज्ञातेति तदर्थो युक्तः शास्त्रारम्भः — ‘ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इति तस्मात् अहं ब्रह्मास्मी त्येतदवसाना एव सर्वे विधयः सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानि ह्य हेयानुपादेयाद्वैतात्मावगतौ निर्विषया ण्यप्रमातृकाणि प्रमाणानि भवितुमर्हन्तीति अपि चा हुः — ‘ गौणमिथ्यात्मनो ऽसत्त्वे पुत्रदेहादिबाधनात् सद्ब्रह्मात्माहमित्येवं बोधे कार्यं कथं भवेत् अन्वेष्टव्या त्म विज्ञानात्प्राक्प्रमातृत्वमात्मनः अन्विष्टः स्यात्प्रमातैव पाप्मदोषादिवर्जितः देहा त्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन कल्पितः लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वा ऽऽत्मनिश्चयात् इति

॥ ४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 एवं तावद्वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मात्मावगतिप्रयोजनानां ब्रह्मात्मनि तात्पर्येण समन्वितानामन्तरेणापि कार्यानुप्रवेशं ब्रह्मणि पर्यवसानमुक्तम् ब्रह्म सर्वज्ञं सर्वशक्ति जगदुत्पत्तिस्थितिनाशकारणमित्युक्तम् साङ्ख्यादयस्तु परिनिष्ठितं वस्तु प्रमाणान्तरगम्यमेवेति मन्यमानाः प्रधानादीनि कारणान्तराण्यनुमिमानास्तत्परतयैव वेदान्तवाक्यानि योजयन्ति सर्वे ष्वे वेदान्तवाक्येषु सृष्टिविषयेष्वनुमानेनैव कार्येण कारणं लिलक्षयिषितम् प्रधान पुरुषसंयोगा नित्यानुमेया इति साङ्ख्या मन्यन्ते काणादा स्त्वे तेभ्य एव वाक्येभ्य ईश्वरं निमित्तकारणमनुमिमते अणूंश्च समवायिकारणम् एवमन्येऽपि तार्किका वाक्याभासयुक्त्याभासावष्टम्भाः पूर्वपक्षवादिन इहोत्तिष्ठन्ते तत्र पदवाक्यप्रमाणज्ञेनाचार्येण वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मात्मावगतिपरत्वप्रदर्शनाय वाक्याभासयुक्त्याभासप्रतिपत्तयः पूर्वपक्षीकृत्य निराक्रियन्ते तत्र साङ्ख्याः प्रधानं त्रिगुणमचेतनं स्वतन्त्रं जगतः कारणमिति मन्यमाना आहुः यानि वेदान्तवाक्यानि सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेर्ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं प्रदर्शयन्तीत्यवोचः तानि प्रधानकारणपक्षेऽपि योजयितुं शक्यन्ते सर्वशक्तिमत्वं तावत्प्रधानस्यापि स्वविकारविषयमुपपद्यते एवं सर्वज्ञत्वमप्युपपद्यते कथम् यत्त्वं ज्ञानं मन्यसे सत्त्वधर्मः सत्त्वात्संजायते ज्ञानम् ’ (भ. गी. १४ । १७) इति स्मृतेः तेन सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन कार्यकरणवन्तः पुरुषाः सर्वज्ञा योगिनः प्रसिद्धाः सत्त्वस्य हि निरतिशयोत्कर्षे सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम् केवलस्य अकार्यकरणस्य पुरुषस्योपलब्धिमात्रस्य सर्वज्ञत्वं किञ्चिज्ज्ञत्वं वा कल्पयितुं शक्यम् त्रिगुणत्वा त्तु प्रधानस्य सर्वज्ञानकारणभूतं सत्त्वं प्रधानावस्थायामपि विद्यत इति प्रधानस्याचेतनस्यैव सतः सर्वज्ञत्वमुपचर्यते वेदान्तवाक्येषु अवश्यं त्वयापि सर्वज्ञं ब्रह्माभ्युपगच्छता सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेनैव सर्वज्ञत्वमभ्युपगन्तव्यम् हि सर्वदा सर्वविषयं ज्ञानं कुर्वदेव ब्रह्म वर्तते तथाहि ज्ञानस्य नित्यत्वे ज्ञानक्रियां प्रति स्वातन्त्र्यं ब्रह्मणो हीयेत अथानित्यं तदिति ज्ञानक्रियाया उपरमे उपरमेतापि ब्रह्म तदा सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेनैव सर्वज्ञत्वमापतति अपि प्रागुत्पत्तेः सर्वकारकशून्यं ब्रह्मेष्यते त्वया ज्ञानसाधनानां शरीरेन्द्रियादीनामभावे ज्ञानोत्पत्तिः कस्यचिदुपपन्ना अपि प्रधानस्यानेकात्मकस्य परिणामसम्भवात्कारणत्वोपपत्तिर्मृदादिवत् नासंहतस्यैकात्मकस्य ब्रह्मणः इत्येवं प्राप्ते इदं सूत्रमारभ्यते

ईक्षतेर्नाशब्दम् ॥ ५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 साङ्ख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानं जगतः कारणं शक्यं वेदान्तेष्वाश्रयितुम् अशब्दं हि तत् कथमशब्दत्वम् ईक्षतेः ईक्षितृत्वश्रवणात्कारणस्य कथम् एवं हि श्रूयते सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ’ (छा. उ. ६ । २ । १) इत्युपक्रम्य तदैक्षत बहु स्यां प्रजा येयेति त्तेजोऽसृजत ’ (छा. उ. ६ । २ । ३) इति तत्र इदंशब्दवाच्यं नामरूपव्याकृतं जगत् प्रागुत्पत्तेः सदात्मनावधार्य तस्यैव प्रकृतस्य सच्छब्दवाच्यस्येक्षणपूर्वकं तेजःप्रभृतेः स्रष्टृत्वं दर्शयति तथान्यत्र आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् नान्यत्किञ्चन मिषत् ईक्षत लोकान्नु सृजा इति ।’ (ऐ. उ. १ । १ । १) इमाँल्लोकानसृजत ’ (ऐ. उ. १ । १ । २) इतीक्षापूर्विकामेव सृष्टिमाचष्टे क्वचिच्च षोडशकलं पुरुषं प्रस्तुत्याह ईक्षाञ्चक्रे ’ (प्र. उ. ६ । ३) प्राणमसृजत ’ (प्र. उ. ६ । ४) इति ईक्षतेरिति धात्वर्थनिर्देशोऽभिप्रेतः यजतेरितिवत् धातुनिर्देशः तेन यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः तस्मा दे तद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं जायते ’ (मु. उ. १ । १ । ९) इत्येवमादीन्यपि सर्वज्ञेश्वरकारणपराणि वाक्यान्युदाहर्तव्यानि यत्तूक्तं सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन सर्वज्ञं प्रधानं भविष्यतीति तन्नोपपद्यते हि प्रधानावस्थायां गुणसाम्यात्सत्त्वधर्मो ज्ञानं सम्भवति ननूक्तं सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेन सर्वज्ञं भविष्यतीति तदपि नोपपद्यते यदि गुणसाम्ये सति सत्त्वव्यपाश्रयां ज्ञानशक्तिमाश्रित्य सर्वज्ञं प्रधानमुच्येत कामं रजस्तमोव्यपाश्रयामपि ज्ञानप्रतिबन्धकशक्तिमाश्रित्य किञ्चिज्ज्ञमुच्येत अपि नासाक्षिका सत्त्ववृत्तिर्जानातिना अभिधीयते चाचेतनस्य प्रधानस्य साक्षित्वमस्ति तस्मादनुपपन्नं प्रधानस्य सर्वज्ञत्वम् योगिनां तु चेतनत्वात्सत्त्वोत्कर्षनिमित्तं सर्वज्ञत्वमुपपन्नमित्यनुदाहरणम् अथ पुनः साक्षिनिमित्तमीक्षितृत्वं प्रधानस्य कल्प्येत यथाग्निनिमित्तमयःपिण्डादेर्दग्धृत्वम् तथा सति यन्निमित्तमीक्षितृत्वं प्रधानस्य तदेव सर्वज्ञं ब्रह्म मुख्यं जगतः कारणमिति युक्तम् यत्पुनरुक्तं ब्रह्मणोऽपि मुख्यं सर्वज्ञत्वमुपपद्यते नित्यज्ञानक्रियत्वे ज्ञानक्रियां प्रति स्वातन्त्र्यासम्भवादिति अत्रोच्यते इदं ताव द्भवान्प्रष्टव्यः कथं नित्यज्ञानक्रियत्वे सर्वज्ञत्वहानिरिति यस्य हि सर्वविषयावभासनक्षमं ज्ञानं नित्यमस्ति सोऽसर्वज्ञ इति विप्रतिषिद्धम् अनित्यत्वे हि ज्ञानस्य कदाचिज्जानाति कदाचिन्न जानातीत्यसर्वज्ञत्वमपि स्यात् नासौ ज्ञाननित्यत्वे दोषोऽस्ति ज्ञाननित्यत्वे ज्ञानविषयः स्वातन्त्र्यव्यपदेशो नोपपद्यते इति चेत् प्रत तौ ष्ण्यप्रकाशेऽपि सवितरि दहति ’ ‘ प्रकाशयति इति स्वातन्त्र्यव्यपदेशदर्शनात् ननु सवितुर्दाह्यप्रकाश्यसंयोगे सति दहति ’ ‘ प्रकाशयति इति व्यपदेशः स्यात् तु ब्रह्मणः प्रागुत्पत्तेर्ज्ञानकर्मसंयोगोऽस्तीति विषमो दृष्टान्तः असत्यपि कर्मणि सविता प्रकाशते इति कर्तृत्वव्यपदेशदर्शनात् एवमसत्यपि ज्ञानकर्मणि ब्रह्मणः तदैक्षत इति कर्तृत्वव्यपदेशोपपत्तेर्न वैषम्यम् कर्मापेक्षायां तु ब्रह्मणि ईक्षितृत्वश्रुतयः सुतरा मु पपन्नाः किं पुनस्तत्कर्म यत्प्रागुत्पत्तेरीश्वरज्ञानस्य विषयो भवतीति तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये नामरूपे अव्याकृते व्याचिकीर्षिते इति ब्रूमः यत्प्रसादाद्धि योगिनामप्यतीतानागतविषयं प्रत्यक्षं ज्ञानमिच्छन्ति योगशास्त्रविदः किमु वक्तव्यं तस्य नित्यसिद्धस्येश्वरस्य सृष्टिस्थितिसंहृतिविषयं नित्यज्ञानं भवतीति यदप्युक्तं प्रागुत्पत्तेर्ब्रह्मणः शरीरादिसम्बन्धमन्तरेणेक्षितृत्वमनुपपन्नमिति तच्चोद्यमवतरति सवितृप्रकाशवद्ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपनित्यत्वेन ज्ञानसाधनापेक्षानुपपत्तेः अपि चाविद्यादिमतः संसारिणः शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिः स्यात् ज्ञानप्रतिबन्धकारणरहितस्येश्वरस्य मन्त्रौ चे मावीश्वरस्य शरीराद्यनपेक्षतामनावरणज्ञानतां दर्शयतः तस्य कार्यं करणं विद्यते तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया ’ (श्वे. उ. ६ । ८) इति अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः शृणोत्यकर्णः वेत्ति वेद्यं तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम् ’ (श्वे. उ. ३ । १९) इति ननु नास्ति तव ज्ञानप्रतिबन्धकारणवानीश्वरादन्यः संसारी नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ... नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता ’ (बृ. उ. ३ । ७ । २३) इतिश्रुतेः तत्र किमिदमुच्यते संसारिणः शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिः नेश्वरस्येति अत्रोच्यते सत्यं नेश्वरादन्यः संसारी तथापि देहादिसङ्घातोपाधिसम्बन्ध इष्यत एव घटकरकगिरिगुहाद्युपाधिसम्बन्ध इव व्योम्नः तत्कृतश्च शब्दप्रत्ययव्यवहारो लोकस्य दृष्टः — ‘ घटच्छिद्रम् ’ ‘ करकच्छिद्रम् इत्यादिः आकाशाव्यतिरेकेऽपि तत्कृता चा काशे घटाकाशादिभेदमिथ्याबुद्धिर्दृष्टा तथे हापि देहादिसङ्घातोपाधिसम्बन्धाविवेककृतेश्वरसंसारिभेदमिथ्याबुद्धिः दृश्यते चा त्मन एव सतो देहादिसङ्घातेऽनात्मन्यात्मत्वाभिनिवेशो मिथ्याबुद्धिमात्रेण पूर्वेण पूर्वेण सति चैवं संसारित्वे देहाद्यपेक्षमीक्षितृत्वमुपपन्नं संसारिणः यदप्युक्तं प्रधानस्यानेकात्मकत्वान्मृदादिवत्कारणत्वोपपत्तिर्नासंहतस्य ब्रह्मण इति तत्प्रधानस्याशब्दत्वेनैव प्रत्युक्तम् यथा तु तर्केणापि ब्रह्मण एव कारणत्वं निर्वोढुं शक्यते प्रधानादीनाम् तथा प्रपञ्चयिष्यति विलक्षणत्वादस्य ...’ (ब्र. सू. २ । १ । ४) इत्येवमादिना

॥ ५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अत्राह यदुक्तं नाचेतनं प्रधानं जगत्कारणमीक्षितृत्वश्रवणादिति तदन्यथाप्युपपद्यते अचेतनेऽपि चेतनवदुपचारदर्शनात् यथा प्रत्यासन्नपतनतां नद्याः कूलस्यालक्ष्य कूलं पिपतिषति इत्यचेतनेऽपि कूले चेतनवदुपचारो दृष्टः तद्वदचेतनेऽपि प्रधाने प्रत्यासन्नसर्गे चेतनवदुपचारो भविष्यति तदैक्षत इति यथा लोके कश्चिच्चेतनः स्नात्वा भुक्त्वा चापराह्णे ग्रामं रथेन गमिष्यामि इतीक्षित्वा अनन्तरं तथैव नियमेन प्रवर्तते तथा प्रधानमपि महदाद्याकारेण नियमेन प्रवर्तते तस्माच्चेतनवदुपचर्यते कस्मात्पुनः कारणात् विहाय मुख्यमीक्षितृत्वम् औपचारिकं तत्कल्प्यते तत्तेज ऐक्षत ’ (छा. उ. ६ । २ । ३) ता आप ऐक्षन्त ’ (छा. उ. ६ । २ । ४) इति चाचेतनयोरप्यप्तेजसोश्चेतनवदुपचारदर्शनात् तस्मात्सत्कर्तृकमपीक्षणमौपचारिकमिति गम्यते उपचारप्राये वचनात् इत्येवं प्राप्ते इदं सूत्रमारभ्यते

गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ॥ ६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यदुक्तं प्रधानमचेतनं सच्छब्दवाच्यं तस्मिन्नौपचारिकमीक्षितृत्वम् अप्तेजसोरिवेति तदसत् कस्मात् आत्मशब्दात् ; ‘ सदेव सोम्येदमग्र आसीत् इत्युपक्रम्य तदैक्षत ’ (छा. उ. ६ । २ । ३) तत्तेजोऽसृजत ’ (छा. उ. ६ । २ । ३) इति तेजोबन्नानां सृष्टिमुक्त्वा तदेव प्रकृतं सदीक्षितृ तानि तेजोबन्नानि देवताशब्देन परामृश्याह — ‘ सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि ’ (छा. उ. ६ । ३ । २) इति तत्र यदि प्रधानमचेतनं गुणवृत्त्येक्षितृ कल्प्येत तदेव प्रकृतत्वात् सेयं देवता इति परामृश्येत तदा देवता जीवमात्मशब्देनाभिदध्यात् जीवो हि नाम चेतनः शरीराध्यक्षः प्राणानां धारयिता तत्प्रसिद्धेर्निर्वचनाच्च कथमचेतनस्य प्रधानस्यात्मा भवेत् आत्मा हि नाम स्वरूपम् नाचेतनस्य प्रधानस्य चेतनो जीवः स्वरूपं भवितुमर्हति अथ तु चेतनं ब्रह्म मुख्यमीक्षितृ परिगृह्येत तस्य जीवविषय आत्मशब्दप्रयोग उपपद्यते तथा एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो ’ (छा. उ. ६ । १४ । ३) इत्यत्र आत्मा इति प्रकृतं सदणिमानमात्मानमात्मशब्देनोपदिश्य , ‘ तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति चेतनस्य श्वेतकेतोरात्मत्वेनोपदिशति अप्तेजसोस्तु विषयत्वादचेतनत्वम् नामरूपव्याकरणादौ प्रयोज्यत्वेनैव निर्देशात् चात्मशब्दवत्किञ्चिन्मुख्यत्वे कारणमस्तीति युक्तं कूलवद्गौणत्वमीक्षितृत्वस्य तयो रपि च सदधिष्ठितत्वापेक्षमेवेक्षितृत्वम् सत स्त्वा त्मशब्दान्न गौणमीक्षितृत्वमित्युक्तम्

॥ ६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अथो च्येत अचेतनेऽपि प्रधाने भवत्यात्मशब्दः आत्मनः सर्वार्थकारित्वात् यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये भवत्यात्मशब्दः ममात्मा भद्रसेनः इति प्रधानं हि पुरुषस्यात्मनो भोगापवर्गौ कुर्वदुपकरोति राज्ञ इव भृत्यः सन्धिविग्रहादिषु वर्तमानः अथ वै एवात्मशब्दश्चेतनाचेतनविषयो भविष्यति , ‘ भूतात्मा ’ ‘ इन्द्रियात्मा इति प्रयोगदर्शनात् थै एव ज्योतिःशब्दः क्रतुज्वलनविषयः तत्र कुत एतदात्मशब्दादीक्षतेरगौणत्वमित्यत उत्तरं पठति

तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ ७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 प्रधानमचेतनमात्मशब्दालम्बनं भवितुमर्हति । ‘ आत्मा इति प्रकृतं सदणिमानमादाय , ‘ तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति चेतनस्य श्वेतकेतोर्मोक्षयितव्यस्य तन्निष्ठामुपदिश्य आचार्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्ये ’ (छा. उ. ६ । १४ । २) इति मोक्षोपदेशात् यदि ह्यचेतनं प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् तत् असि इति ग्राहयेत् मुमुक्षुं चेतनं सन्तमचेतनोऽसीति तदा विपरीतवादि शास्त्रं पुरुषस्यानर्थायेत्यप्रमाणं स्यात् तु निर्दोषं शास्त्रमप्रमाणं कल्पयितुं युक्तम् यदि चाज्ञस्य सतो मुमुक्षोरचेतनमनात्मानमात्मेत्युपदिशेत्प्रमाणभूतं शास्त्रम् श्रद्दधानतया अन्धगोलाङ्गूलन्यायेन तदात्मदृष्टिं परित्यजेत् तद्व्यतिरिक्तं चात्मानं प्रतिपद्येत तथा सति पुरुषार्थाद्विहन्येत अनर्थं ऋच्छेत् तस्माद्यथा स्वर्गाद्यर्थिनोऽग्निहोत्रादिसाधनं यथाभूतमुपदिशति तथा मुमुक्षोरपि आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति यथाभूतमेवात्मानमुपदिशतीति युक्तम् एवं सति तप्तपरशुग्रहणमोक्षदृष्टान्तेन सत्याभिसन्धस्य मोक्षोपदेश उपपद्यते अन्यथा ह्यमुख्ये सदात्मतत्त्वोपदेशे अहमुक्थमस्मीति विद्यात् ’ (ऐ. आ. २ । १ । २ । ६) इतिवत्सम्पन्मात्रमिदमनित्यफलं स्यात् तत्र मोक्षोपदेशो नोपपद्येत तस्मान्न सदणिमन्यात्मशब्दस्य गौणत्वम् भृत्ये तु स्वामिभृत्यभेदस्य प्रत्यक्षत्वादुपपन्नो गौण आत्मशब्दः ममात्मा भद्रसेनः इति अपि क्वचिद्गौणः शब्दो दृष्ट इति नैतावता शब्दप्रमाणकेऽर्थे गौणीकल्पना न्याय्या सर्वत्रानाश्वासप्रसङ्गात् यत्तूक्तं चेतनाचेतनयोः साधारण आत्मशब्दः क्रतुज्वलनयोरिव ज्योतिःशब्द इति तन्न अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वात् तस्माच्चेतनविषय एव मुख्य आत्मशब्द श्चेतनत्वोपचाराद्भूतादिषु प्रयुज्यते — ‘ भूतात्मा ’ ‘ इन्द्रियात्मा इति साधारणत्वेऽ प्या त्मशब्दस्य प्रकरणमुपपदं वा किञ्चिन्निश्चायकमन्तरेणान्यतरवृत्तिता निर्धारयितुं शक्यते चात्राचेतनस्य निश्चायकं किञ्चित्कारणमस्ति प्रकृतं तु सदीक्षितृ सन्निहितश्च चेतनः श्वेतकेतुः हि चेतनस्य श्वेतकेतोरचेतन आत्मा सम्भवतीत्यवोचाम तस्मा च्चेतनविषय इहात्मशब्द इति निश्चीयते ज्योतिः शब्दोऽपि लौकिकेन प्रयोगेण ज्वलन एव रूढः अर्थवाद कल्पितेन तु ज्वलनसादृश्येन क्रतौ प्रवृत्त इत्यदृष्टान्तः अथवा पूर्वसूत्र एवात्मशब्दं निरस्तसमस्तगौणत्वसाधारणत्वशङ्कतया व्याख्याय ततः स्वतन्त्र एव प्रधानकारणनिराकरणहेतुर्व्याख्येयः — ‘ तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् इति तस्मान्नाचेतनं प्रधानं सच्छब्दवाच्यम्

॥ ७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कुतश्च प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् —

हेयत्वावचनाच्च ॥ ८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यद्यनात्मैव प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् आत्मा तत्त्वमसि इतीहोपदिष्टं स्यात् तदुपदेशश्रवणादनात्मज्ञतया तन्निष्ठो मा भूदिति मुख्यमात्मानमुपदिदिक्षु शास्त्रं तस्य हेयत्वं ब्रूयात् यथारुन्धतीं दिदर्शयिषुस्तत्समीपस्थां स्थूलां ताराममुख्यां प्रथममरुन्धतीति ग्राहयित्वा तां प्रत्याख्याय पश्चादरुन्धतीमेव ग्राहयति तद्वन्नायमात्मेति ब्रूयात् चैवमवोचत् सन्मात्रात्मावगतिनिष्ठैव हि षष्ठप्रपाठकपरिसमाप्तिर्दृश्यते चशब्दः प्रतिज्ञाविरोधाभ्युच्चयप्रदर्शनार्थः सत्यपि हेयत्ववचने प्रतिज्ञाविरोधः प्रसज्येत कारणविज्ञानाद्धि सर्वं विज्ञातमिति प्रतिज्ञातम् उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतꣳ श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथं नु भगवः आदेशो भवतीति ’ (छा. उ. ६ । १ । ३) यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्या द्वाचा रम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिके त्येव सत्यम् ’ (छा. उ. ६ । १ । ४) एवं सोम्य आदेशो भवति ’ (छा. उ. ६ । १ । ६) इति वाक्योपक्रमे श्रवणात् सच्छब्दवाच्ये प्रधाने भोग्यवर्गकारणे हेयत्वेनाहेयत्वेन वा विज्ञाते भोक्तृवर्गो विज्ञातो भवति अप्रधानविकारत्वाद्भोक्तृवर्गस्य तस्मान्न प्रधानं सच्छब्दवाच्यम्

॥ ८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कुतश्च प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् —

स्वाप्ययात् ॥ ९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 तदेव सच्छब्दवाच्यं कारणं प्रकृत्य श्रूयते यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वम पीतो भवति तस्मा दे नं स्वपितीत्याचक्षते स्वं ह्यपीतो भवति ’ (छा. उ. ६ । ८ । १) इति एषा श्रुतिः स्वपितीत्येतत्पुरुषस्य लोकप्रसिद्धं नाम निर्वक्ति स्वशब्देने हात्मोच्यते यः प्रकृतः सच्छब्दवाच्यस्तमपीतो भवत्यपिगतो भवतीत्यर्थः अपिपूर्वस्यैतेर्लयार्थत्वं प्रसिद्धम् प्रभवाप्ययावित्युत्पत्तिप्रलययोः प्रयोगदर्शनात् मनः प्रचारोपाधिविशेषसम्बन्धादिन्द्रियार्थान्गृह्णंस्तद्विशेषापन्नो जीवो जागर्ति तद्वासनाविशिष्टः स्वप्नान्पश्यन्मनःशब्दवाच्यो भवति उपाधिद्वयोपरमे सुषुप्तावस्थायामुपाधिकृतविशेषाभावात्स्वात्मनि प्रलीन इवेति स्वं ह्यपीतो भवति ’ (छा. उ. ६ । ८ । १) इत्युच्यते यथा हृदयशब्दनिर्वचनं श्रुत्या दर्शितम् वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तम् हृद्ययमिति तस्माद्धृदयमिति ’ (छा. उ. ८ । ३ । ३) यथा वाशनायोदन्याशब्दप्रवृत्तिमूलं दर्शयति श्रुतिः आप एव तदशितं नयन्ते ’ (छा. उ. ६ । ८ । ३) तेज एव तत्पीतं नयते ’ (छा. उ. ६ । ८ । ५) इति एवं स्वमात्मानं सच्छब्दवाच्यमपीतो भवति इतीममर्थं स्वपितिनामनिर्वचनेन दर्शयति चेतन आत्मा अचेतनं प्रधानं स्वरूपत्वेन प्रतिपद्येत यदि पुनः प्रधानमेवात्मीयत्वात्स्वशब्देनैवोच्येत एवमपि चेतनोऽचेतनमप्येतीति विरुद्धमापद्येत श्रुत्यन्तरं प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो बाह्यं किञ्चन वेद नान्तरम् ’ (बृ. उ. ४ । ३ । २१) इति सुषुप्तावस्थायां चेतने अप्ययं दर्शयति अतो यस्मिन्नप्ययः सर्वेषां चेतनानां तच्चेतनं सच्छब्दवाच्यं जगतः कारणम् प्रधानम्

॥ ९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कुतश्च प्रधानं जगतः कारणम् —

गतिसामान्यात् ॥ १० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यदि तार्किक समय इव वेदान्तेष्वपि भिन्ना कारणावगतिरभविष्यत् क्वचिच्चेतनं ब्रह्म जगतः कारणम् क्वचिदचेतनं प्रधानम् क्वचिदन्यदेवेति ततः कदाचित्प्रधानकारणवादानुरोधेनापीक्षत्यादिश्रवणमकल्पयिष्यत त्वेत स्ति समानैव हि सर्वेषु वेदान्तेषु चेतनकारणावगतिः यथाग्नेर्ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ’ (कौ. उ. ३ । ३) इति तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः ’ (तै. उ. २ । १ । १) इति आत्मत एवेदं सर्वम् ’ (छा. उ. ७ । २६ । १) इति आत्मन एष प्राणो जायते ’ (प्र. उ. ३ । ३) इति आत्मनः कारणत्वं दर्शयन्ति सर्वे वेदान्ताः आत्मशब्दश्च चेतनवचन इत्यवोचाम महच्च प्रामाण्यकारणमेतत् यद्वेदान्तवाक्यानां चेतनकारणत्वे समानगतित्वम् चक्षु रा दीनामिव रूपादिषु अतो गतिसामान्यात्सर्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणम्

॥ १० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कुतश्च सर्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणम् —

श्रुतत्वाच्च ॥ ११ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 स्वशब्दे नै सर्वज्ञ ईश्वरो जगतः कारणमिति श्रूयते श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदि सर्वज्ञमीश्वरं प्रकृत्य कारणं करणाधिपाधिपो चास्य कश्चिज्जनिता चाधिपः ’ (श्वे. उ. ६ । ९) इति तस्मा त्सर्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणम् नाचेतनं प्रधान मन्यद्वेति सिद्धम्

॥ ११ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 जन्मा द्य स्य यतः इत्यारभ्य श्रुतत्वाच्च इत्येवमन्तैः सूत्रैर्यान्युदाहृतानि वेदान्तवाक्यानि तेषां सर्वज्ञः सर्वशक्तिरीश्वरो जगतो जन्मस्थितिलयकारणमित्येतस्यार्थस्य प्रतिपादकत्वं न्यायपूर्वकं प्रतिपादितम् गतिसामान्योपन्यासेन सर्वे वेदान्ताश्चेतनकारणवादिन इति व्याख्यातम् अतः परस्य ग्रन्थस्य किमुत्थानमिति उच्यते द्विरूपं हि ब्रह्मावगम्यते नामरूपविकारभेदोपाधिविशिष्टम् तद्विपरीतं सर्वोपाधिविवर्जितम् यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति ’ (बृ. उ. २ । ४ । १४) यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् ’ (बृ. उ. ४ । ५ । १५) यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति भूमाथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पम् यो वै भूमा तदमृत मथ यदल्पं तन्मर्त्यम् ’ (छा. उ. ७ । २४ । १) सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते ’ (तै. आ. ३ । १२ । ७) निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम् ’ (श्वे. उ. ६ । १९) नेति नेति ’ (बृ. उ. २ । ३ । ६) अस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घम् ’ (बृ. उ. ३ । ८ । ८) न्यून न्यत्स्थानं सम्पूर्णमन्यत् इति चैवं सहस्रशो विद्या विद्याविषयभेदेन ब्रह्मणो द्विरूपतां दर्शयन्ति वाक्यानि तत्रा विद्यावस्थायां ब्रह्मण उपास्योपासकादिलक्षणः सर्वो व्यवहारः तत्र कानिचिद्ब्रह्मण उपासनान्यभ्युदयार्थानि कानिचित्क्रममुक्त्यर्थानि कानिचित्कर्मसमृद्ध्यर्थानि तेषां गुणविशेषोपाधिभेदेन भेदः एक एव तु परमात्मेश्वरस्तैस्तैर्गुणविशेषैर्विशिष्ट उपास्यो यद्यपि भवति तथापि यथागुणोपासनमेव फलानि भिद्यन्ते ; ‘ तं यथा यथोपासते तदेव भवति इति श्रुतेः यथाक्रतुरस्मिँल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति ’ (छा. उ. ३ । १४ । १) इति स्मृतेश्च यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेबरम् तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ’ (भ. गी. ८ । ६) इति यद्यप्येक आत्मा सर्वभूतेषु स्थावरजङ्गमेषु गूढः तथापि चित्तोपाधिविशेषतारतम्यादात्मनः कूटस्थनित्यस्यैकरूपस्याप्युत्तरोत्तरमाविष्कृतस्य तारतम्यमैश्वर्यशक्तिविशेषैः श्रूयते तस्य आत्मानमाविस्तरां वेद ’ (ऐ. आ. २ । ३ । २ । १) इत्यत्र स्मृता पि यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम् ’ (भ. गी. १० । ४१) इति यत्र यत्र विभूत्याद्यतिशयः ईश्वर इत्युपास्यतया चोद्यते एव मि हाप्यादित्यमण्डले हिरण्मयः पुरुषः सर्वपाप्मोदयलिङ्गात्पर एवेति वक्ष्यति एवम् आकाशस्तल्लिङ्गात् ’ (ब्र. सू. १ । १ । २२) इत्यादिषु द्रष्टव्यम् एवं सद्यो मुक्तिकारणमप्यात्मज्ञानमुपाधिविशेषद्वारेणोपदिश्यमानमप्यविवक्षितोपाधिसम्बन्धविशेषं परापरविषयत्वेन सन्दिह्यमानं वाक्यगतिपर्यालोचनया निर्णेतव्यं भवति यथेहैव तावत् आनन्दमयोऽभ्यासात् इति एवमेकमपि ब्रह्मापेक्षितोपाधिसम्बन्धं निरस्तोपाधिसम्बन्धं चोपास्यत्वेन ज्ञेयत्वेन वेदान्तेषूपदिश्यत इति प्रदर्शयितुं परो ग्रन्थ आरभ्यते यच्च गतिसामान्यात् इत्यचेतनकारणनिराकरणमुक्तम् तदपि वाक्यान्तराणि ब्रह्मविषयाणि व्याचक्षाणेन ब्रह्मविपरीतकारणनिषेधेन प्रपञ्च्यते

आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 तैत्तिरीयके अन्नमयं प्राणमयं मनोमयं विज्ञानमयं चानुक्रम्याम्नायते तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयादन्योऽन्तर आत्मानन्दमयः ’ (तै. उ. २ । ५ । १) इति तत्र संशयः कि मि हानन्दमयशब्देन परमेव ब्रह्मोच्यते यत्प्रकृतम् सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ’ (तै. उ. २ । १ । १) इति किं वान्नमयादिवद्ब्रह्मणोऽर्थान्तरमिति किं तावत्प्राप्तम् ब्रह्मणोऽर्थान्तरममुख्य आत्मानन्दमयः स्यात् कस्मात् अन्नमया द्य मुख्यात्मप्रवाहपतितत्वात् अथापि स्यात्सर्वान्तरत्वादानन्दमयो मुख्य एवात्मेति स्या त्प्रियाद्यवयवयोगाच्छारीरत्वश्रवणाच्च मुख्य श्चेदात्मा आनन्दमयः स्यान्न प्रियादिसंस्पर्शः स्यात् इह तु तस्य प्रियमेव शिरः ’ (तै. उ. २ । ५ । १) इत्यादि श्रूयते शारीरत्वं श्रूयते — ‘ तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य इति तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्यैष एव शारीर आत्मा एष आनन्दमय इत्यर्थः सशरीरस्य सतः प्रियाप्रियसंस्पर्शो वारयितुं शक्यः तस्मात्संसार्येवानन्दमय आत्मेत्येवं प्राप्ते इदमुच्यते आनन्दमयोऽभ्यासात् ’ । पर एवात्मानन्दमयो भवितुमर्हति कुतः अभ्यासात् परस्मिन्नेव ह्यात्मन्यानन्दशब्दो बहुकृत्वोऽभ्यस्यते आनन्दमयं प्रस्तुत्य रसो वै सः ’ (तै. उ. २ । ७ । १) इति तस्यैव रसत्वमुक्त्वा उच्यते रसꣳ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दीभवति को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्दो स्यात् एष ह्येवानन्दयाति ’ (तै. उ. २ । ७ । १) (तै. उ. २ । ७ । १) सैषानन्दस्य मीमाꣳसा भवति ’ (तै. उ. २ । ८ । १) एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ’ (तै. उ. २ । ८ । ५) आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चन ’ (तै. उ. २ । ९ । १) इति आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ’ (तै. उ. ३ । ६ । १) इति श्रुत्यन्तरे विज्ञानमानन्दं ब्रह्म ’ (बृ. उ. ३ । ९ । २८) इति ब्रह्मण्येवानन्दशब्दो दृष्टः एवमानन्दशब्दस्य बहुकृत्वो ब्रह्मण्यभ्यासादानन्दमय आत्मा ब्रह्मेति गम्यते यत्तूक्तमन्नमयाद्यमुख्यात्मप्रवाहपतितत्वादानन्दमयस्याप्यमुख्यत्वमिति नासौ दोषः आनन्दमयस्य सर्वान्तरत्वात् मुख्य मे ह्यात्मानमुपदिदिक्षु शास्त्रं लोकबुद्धि नुसरत् अन्नमयं शरीरमनात्मानमत्यन्तमूढानामात्मत्वेन प्रसिद्धमनूद्य मूषानिषिक्तद्रुतताम्रादिप्रतिमावत्ततोऽन्तरं ततोऽन्तरमित्येवं पूर्वेण पूर्वेण समानमुत्तरमुत्तरमनात्मानमात्मेति ग्राहयत् प्रतिपत्तिसौकर्यापेक्षया सर्वान्तरं मुख्यमानन्दमयमात्मानमुपदिदेशेति श्लिष्टतरम् यथारुन्धतीनिदर्शने बह्वीष्वपि तारास्वमुख्यास्वरुन्धतीषु दर्शितासु या अन्त्या प्रदर्श्यते सा मुख्यैवारुन्धती भवति एवमिहाप्यानन्दमयस्य सर्वान्तरत्वान्मुख्यमात्मत्वम् यत्तु ब्रूषे प्रियादीनां शिरस्त्वादिकल्पनानुपपन्ना मुख्यस्यात्मन इति अतीतानन्तरोपाधिजनिता सा स्वाभाविकीत्यदोषः शारीरत्वमप्यानन्दमयस्यान्नमयादिशरीरपरम्परया प्रदर्श्यमानत्वात् पुनः साक्षादेव शारीरत्वं संसारिवत् तस्मादानन्दमयः पर एवात्मा

॥ १२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अत्राह नानन्दमयः पर आत्मा भवितुमर्हति कस्मात् विकारशब्दात् प्रकृतवचनादयमन्यः शब्दो विकारवचनः समधिगतः आनन्दमयः इति मयटो विकारार्थत्वात् तस्मादन्नमयादिशब्दवद्विकारविषय एवानन्दमयशब्द इति चेत् प्राचुर्यार्थेऽपि मयटः स्मरणात् तत्प्रकृतवचने मयट् ’ (पा. सू. ५ । ४ । २) इति हि प्रचुरतायामपि मयट् स्मर्यते यथा अन्नमयो यज्ञः इत्यन्नप्रचुर उच्यते एवमानन्दप्रचुरं ब्रह्मानन्दमयमुच्यते आनन्दप्रचुरत्वं ब्रह्मणो मनुष्यत्वादारभ्योत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन्स्थाने शतगुण आनन्द इत्युक्त्वा ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वावधारणात् तस्मात्प्राचुर्यार्थे मयट्

॥ १३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

तद्धेतुव्यपदेशाच्च ॥ १४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च प्राचुर्यार्थे मयट् यस्मादानन्दहेतुत्वं ब्रह्मणो व्यपदिशति श्रुतिः — ‘ एष ह्येवानन्दयाति इति आनन्दयतीत्यर्थः यो ह्यन्यानानन्दयति प्रचुरानन्द इति प्रसिद्धं भवति यथा लोके योऽन्येषां धनिकत्वमापादयति प्रचुरधन इति गम्यते तद्वत् तस्मात्प्राचुर्यार्थेऽपि मयटः सम्भवादानन्दमयः पर एवात्मा

॥ १४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्चानन्दमयः पर एवात्मा यस्मात् ब्रह्मविदाप्नोति परम् ’ (तै. उ. २ । १ । १) इत्युपक्रम्य सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ’ (तै. उ. २ । १ । १) इत्यस्मिन्मन्त्रे यत् प्रकृतं ब्रह्म सत्यज्ञानानन्तविशेषणैर्निर्धारितम् यस्मादाकाशादिक्रमेण स्थावरजङ्गमानि भूतान्यजायन्त यच्च भूतानि सृष्ट्वा तान्यनुप्रविश्य गुहायामवस्थितं सर्वान्तरम् यस्य विज्ञानाय अन्योऽन्तर आत्मा ’ ‘ अन्योऽन्तर आत्मा इति प्रक्रान्तम् तन्मान्त्रवर्णिकमेव ब्रह्मेह गीयते अन्योऽन्तर आत्मानन्दमयः ’ (तै. उ. २ । ५ । १) इति मन्त्र ब्राह्मणयोश्चैकार्थत्वं युक्तम् अविरोधात् अन्यथा हि प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये स्याताम् चा न्नमयादिभ्य इवानन्दमयादन्योऽन्तर आत्माभिधीयते एतन्निष्ठैव सैषा भार्गवी वारुणी विद्या ’ (तै. उ. ३ । ६ । १) आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ’ (तै. उ. ३ । ६ । १) इति तस्मादानन्दमयः पर एवात्मा

॥ १५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्चानन्दमयः पर एवात्मा नेतरः इतर ईश्वरादन्यः संसारी जीव इत्यर्थः जीव आनन्दमयशब्देनाभिधीयते कस्मात् अनुपपत्तेः आनन्दमयं हि प्रकृत्य श्रूयते सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति तपोऽतप्यत तपस्तप्त्वा इदꣳ सर्वमसृजत यदिदं किञ्च ’ (तै. उ. २ । ६ । १) इति तत्र प्राक्शरीराद्युत्पत्तेरभिध्यानम् सृज्यमानानां विकाराणां स्रष्टुरव्यतिरेकः सर्वविकारसृष्टिश्च परस्मादात्मनोऽन्यत्रोपपद्यते

॥ १६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

भेदव्यपदेशाच्च ॥ १७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च नानन्दमयः संसारी यस्मादानन्दमयाधिकारे रसो वै सः रसꣳ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति ’ (तै. उ. २ । ७ । १) इति जीवानन्दमयौ भेदेन व्यपदिशति हि लब्धैव लब्धव्यो भवति कथं तर्हि आत्मान्वेष्टव्यः ’, आत्मलाभान्न परं विद्यते ’(आ.ध.सू. १.८.१.२) इति श्रुतिस्मृती यावता लब्धैव लब्धव्यो भवतीत्युक्तम् बाढम् तथा प्या त्मनोऽप्रच्युतात्मभावस्यैव सतस्तत्त्वानवबोधनिमित्तो मिथ्यैव देहादिष्वनात्मसु आत्मत्वनिश्चयो लौकिको दृष्टः तेन देहादिभूतस्यात्मनोऽपि आत्मा अनन्विष्टः अन्वेष्टव्यः’ अलब्धः लब्धव्यः’ अश्रुतः श्रोतव्यः’ अमतः मन्तव्यः’ अविज्ञातः विज्ञातव्यः ’ — इत्यादिभेदव्यपदेश उपपद्यते प्रतिषिध्यत एव तु परमार्थतः सर्वज्ञात्परमेश्वरादन्यो द्रष्टा श्रोता वा नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ’ (बृ. उ. ३ । ७ । २३) इत्यादिना परमेश्वर स्तु अविद्याकल्पिताच्छारीरात्कर्तुर्भोक्तुः विज्ञानात्माख्यात् अन्यः यथा मायाविनश्चर्मखड्गधरात्सूत्रेणाकाशमधिरोहतः एव मायावी परमार्थरूपो भूमिष्ठोऽन्यः यथा वा घटाकाशादुपाधिपरिच्छिन्नादनुपाधिपरिच्छिन्न आकाशोऽन्यः ईदृशं विज्ञानात्मपरमात्मभेदमाश्रित्य नेतरोऽनुपपत्तेः ’, ‘ भेदव्यपदेशाच्च इत्युक्तम्

॥१७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥ १८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 आनन्दमयाधिकारे सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति ’ (तै. उ. २ । ६ । १) इति कामयितृत्वनिर्देशात् नानुमानिकमपि साङ्ख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानमानन्दमयत्वेन कारणत्वेन वा अपेक्षितव्यम् ईक्षते र्नाशब्दम् ’ (ब्र. सू. १ । १ । ५) इति निराकृतमपि प्रधानं पूर्वसूत्रोदाहृतां कामयितृत्वश्रुतिमाश्रित्य प्रसङ्गात्पुनर्निराक्रियते गतिसामान्यप्रपञ्चनाय

॥ १८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ १९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च प्रधाने जीवे वानन्दमयशब्दः यस्मादस्मिन्नानन्दमये प्रकृत आत्मनि प्रतिबुद्धस्यास्य जीवस्य तद्योगं शास्ति तदात्मना योगस्तद्योगः तद्भावापत्तिः मुक्ति रि त्यर्थः तद्योगं शास्ति शास्त्रम् यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते अथ सोऽभयं गतो भवति यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति ’ (तै. उ. २ । ७ । १) इति एतदुक्तं भवति यदैतस्मिन्नानन्दमयेऽल्पमप्यन्तरमतादात्म्यरूपं पश्यति तदा संसारभयान्न निवर्तते यदा त्वेतस्मिन्नानन्दमये निरन्तरं तादात्म्येन प्रतितिष्ठति तदा संसारभयान्निवर्तत इति तच्च परमात्मपरिग्रहे घटते प्रधानपरिग्रहे जीवपरिग्रहे वा तस्मादानन्दमयः परमात्मेति स्थितम्

॥ १९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इदं त्वि वक्तव्यम् वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः ’ (तै. उ. २ । १ । १) तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयादन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः ’ (तै. उ. २ । २ । १) तस्मात् अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः ’ (तै. उ. २ । ३ । १) तस्मात् अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः ’ (तै. उ. २ । ४ । १) इति विकारार्थे मयट्‍प्रवाहे सति आनन्दमय एवाकस्मादर्धजरतीयन्यायेन कथमिव मयटः प्राचुर्यार्थत्वं ब्रह्मविषयत्वं चाश्रीयत इति मान्त्र वर्णिकब्रह्माधिकारादिति चेत् अन्नमयादीनामपि तर्हि ब्रह्मत्वप्रसङ्गः अत्राह युक्तमन्नमयादीनामब्रह्मत्वम् तस्मात्तस्मादान्तरस्यान्तरस्यान्यस्यान्यस्यात्मन उच्यमानत्वात् आनन्दमयात्तु कश्चिदन्य आन्तर आत्मोच्यते तेनानन्दमयस्य ब्रह्मत्वम् अन्यथा प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गादिति अत्रोच्यते यद्य प्यन्नमयादिभ्य इवानन्दमयात् अन्योऽन्तर आत्मा इति श्रूयते तथापि नानन्दमयस्य ब्रह्मत्वम् यत आनन्दमयं प्रकृत्य श्रूयते तस्य प्रियमेव शिरः मोदो दक्षिणः पक्षः प्रमोद उत्तरः पक्षः आनन्द आत्मा ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा ’ (तै. उ. २ । ५ । १) इति तत्र द्ब्र ह्म मन्त्रवर्णे प्रकृतम् सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ’ (तै. उ. २ । १ । १) इति तदिह ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा इत्युच्यते तद्विजिज्ञापयिषयैवान्नमयादय आनन्दमयपर्यन्ताः पञ्च कोशाः कल्प्यन्ते तत्र कुतः प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गः न्वा नन्दमयस्यावयवत्वेन ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा इत्युच्यते अन्नमयादीनामिव इदं पुच्छं प्रतिष्ठा इत्यादि तत्र कथं ब्रह्मणः स्वप्रधानत्वं शक्यं विज्ञातुम् प्रकृतत्वादिति ब्रूमः न्वा नन्दमयावयवत्वेनापि ब्रह्मणि विज्ञायमाने प्रकृतत्वं हीयते आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वादिति अत्रोच्यते तथा सति तदेव ब्रह्म आनन्दमय आत्मा अवयवी तदेव ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा अवयव इत्यसामञ्जस्यं स्यात् अन्यतर परिग्रहे तु युक्तम् ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा इत्यत्रैव ब्रह्मनिर्देश आश्रयितुम् ब्रह्मशब्दसंयोगात् नानन्दमयवाक्ये ब्रह्मशब्दसंयोगाभावादिति अपि ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्युक्त्वेदमुच्यते तदप्येष श्लोको भवति असन्नेव भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः ’ (तै. उ. २ । ६ । १) इति अस्मिंश्च श्लोकेऽननुकृष्यानन्दमयं ब्रह्मण एव भावाभाववेदनयोर्गुणदोषाभिधानाद्गम्यते — ‘ ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा इत्यत्र ब्रह्मण एव स्वप्रधानत्वमिति चानन्दमयस्यात्मनो भावाभावशङ्का युक्ता प्रियमोदादिविशिष्टस्यानन्दमयस्य सर्वलोकप्रसिद्धत्वात् कथं पुनः स्वप्रधानं सद्ब्रह्म आनन्दमयस्य पुच्छत्वेन निर्दिश्यते — ‘ ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा इति नैष दोषः पुच्छवत्पुच्छम् प्रतिष्ठा परायणमेकनीडं लौकिकस्यानन्दजातस्य ब्रह्मानन्दः इत्येतदनेन विवक्ष्यते नावयवत्वम् एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ’ (बृ. उ. ४ । ३ । ३२) इति श्रुत्यन्तरात् अपि चा नन्दमयस्य ब्रह्मत्वे प्रियाद्यवयवत्वेन सविशेषं ब्रह्माभ्युपगन्तव्यम् निर्विशेषं तु ब्रह्म वाक्यशेषे श्रूयते वाङ्मनसयोरगोचरत्वाभिधानात् यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् बिभेति कुतश्चन ’ (तै. उ. २ । ९ । १) इति अपि चा नन्दप्रचुर इत्युक्ते दुःखास्तित्वमपि गम्यते प्राचुर्यस्य लोके प्रतियोग्यल्पत्वापेक्षत्वात् तथा सति यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति भूमा ’ (छा. उ. ७ । २४ । १) इति भूम्नि ब्रह्मणि तद्व्यतिरिक्ताभावश्रुतिरुपरुध्येत प्रतिशरीरं प्रियादिभेदादानन्दमयस्यापि भिन्नत्वम् ब्रह्म तु प्रतिशरीरं भिद्यते सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ’ (तै. उ. २ । १ । १) इत्यानन्त्यश्रुतेः एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ’ (श्वे. उ. ६ । ११) इति श्रुत्यन्तरात् चानन्दमयस्याभ्यासः श्रूयते प्रातिपदिकार्थमात्रमेव हि सर्वत्राभ्यस्यते रसो वै सः रसꣳ ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्दो स्यात् ’ (तै. उ. २ । ७ । १) (तै. उ. २ । ७ । १) सैषानन्दस्य मीमाꣳसा भवति ’ (तै. उ. २ । ८ । १) आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चनेति ’ (तै. उ. २ । ९ । १) आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ’ (तै. उ. ३ । ६ । १) इति यदि चा नन्दमयशब्दस्य ब्रह्मविषयत्वं निश्चितं भवेत् तत उत्तरेष्वानन्दमात्रप्रयोगेष्वप्यानन्दमयाभ्यासः कल्प्येत त्वानन्दमयस्य ब्रह्मत्वमस्ति प्रियशिरस्त्वादिभिर्हेतुभिरित्यवोचाम तस्मा च्छ्रुत्यन्तरे विज्ञानमानन्दं ब्रह्म ’ (बृ. उ. ३ । ९ । २८) इत्यानन्दप्रातिपदिकस्य ब्रह्मणि प्रयोगदर्शनात् यदेष आकाश आनन्दो स्यात् ’ (तै. उ. २ । ७ । १) इति ब्रह्मविषयः प्रयोगो त्वानन्दमयाभ्यास इत्यवगन्तव्यम् यस्त्वयं मयडन्तस्यैवानन्दमयशब्दस्याभ्यासः एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ’ (तै. उ. २ । ८ । ५) इति तस्य ब्रह्मविषयत्वमस्ति विकारात्मनामेवान्नमयादीनामनात्मनामुपसङ्क्रमितव्यानां प्रवाहे पठितत्वात् न्वा नन्दमयस्योपसङ्क्रमितव्यस्यान्नमयादिवदब्रह्मत्वे सति नैव विदुषो ब्रह्मप्राप्तिः फलं निर्दिष्टं भवेत् नैष दोषः आनन्दमयोपसङ्क्रमणनिर्देशेनैव विदुषः पुच्छप्रतिष्ठाभूतब्रह्मप्राप्तेः फलस्य निर्दिष्टत्वात् , ‘ तद प्ये श्लोको भवति ’ ‘ यतो वाचो निवर्तन्ते इत्यादिना प्रपञ्च्यमानत्वात् या त्वानन्दमयसन्निधाने सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति ’ (तै. उ. २ । ६ । १) इतीयं श्रुतिरुदाहृता सा ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा इत्यनेन सन्निहिततरेण ब्रह्मणा सम्बध्यमाना नानन्दमयस्य ब्रह्मतां प्रतिबोधयति तदपेक्षत्वा च्चोत्तरस्य ग्रन्थस्य रसो वै सः ’ (तै. उ. २ । ७ । १) इत्यादेर्नानन्दमयविषयता ननु सोऽकामयत इति ब्रह्मणि पुंलिङ्गनिर्देशो नोपपद्यते नायं दोषः , ‘ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः इत्यत्र पुंलिङ्गेनाप्यात्मशब्देन ब्रह्मणः प्रकृतत्वात् या तु भार्गवी वारुणी विद्या आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ’ (तै. उ. ३ । ६ । १) इति तस्यां मयडश्रवणात्प्रियशिरस्त्वाद्यश्रवणाच्च युक्तमानन्दस्य ब्रह्मत्वम् तस्मादणुमात्रमपि विशेषमनाश्रित्य स्वत एव प्रियशिरस्त्वादि ब्रह्मण उपपद्यते चेह सविशेषं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषितम् वाङ्मनसगोचरातिक्रमश्रुतेः तस्मादन्नमयादिष्विवानन्दमयेऽपि विकारार्थ एव मयट् विज्ञेयः प्राचुर्यार्थः सूत्राणि त्वेवं व्याख्येयानि — ‘ ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा इत्यत्र किमानन्दमयावयवत्वेन ब्रह्म विवक्ष्यते उत स्वप्रधानत्वेनेति पुच्छशब्दा दवयवत्वेनेति प्राप्ते उच्यते आनन्दमयोऽभ्यासात् आनन्दमय आत्मा इत्यत्र ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा इति स्वप्रधानमेव ब्रह्मोपदिश्यते अभ्यासात् असन्नेव भवति इत्यस्मिन्निगमनश्लोके ब्रह्मण एव केवलस्याभ्यस्यमानत्वात् विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् विकारशब्देनावयवशब्दोऽभिप्रेतः पुच्छमित्यवयवशब्दान्न स्वप्रधानत्वं ब्रह्मण इति यदुक्तम् तस्य परिहारो वक्तव्यः अत्रोच्यते नायं दोषः प्राचुर्यादप्यवयवशब्दोपपत्तेः प्राचुर्यं प्रायापत्तिः अवयवप्राये वचनमित्यर्थः अन्नमयादीनां हि शिरआदिषु पुच्छान्तेष्ववयवेषूक्तेष्वानन्दमयस्यापि शिरआदीन्यवयवान्तराण्युक्त्वा अवयवप्रायापत्त्या ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा इत्याह नावयवविवक्षया यत्कारणम् अभ्यासात् इति स्वप्रधानत्वं ब्रह्मणः समर्थितम् तद्धेतुव्यपदेशाच्च सर्वस्य हि विकारजातस्य सानन्दमयस्य कारणत्वेन ब्रह्म व्यपदिश्यते इदꣳ सर्वमसृजत यदिदं किञ्च ’ (तै. उ. २ । ६ । १) इति कारणं सद्ब्रह्म स्वविकारस्यानन्दमयस्य मुख्यया वृत्त्यावयव उपपद्यते अपराण्यपि सूत्राणि यथासम्भवं पुच्छवाक्यनिर्दिष्टस्यैव ब्रह्मण उपपादकानि द्रष्टव्यानि ॥१२ – १९ ॥

अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ २० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इदमाम्नायते अथ एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्य श्मश्रुर्हिरण्यकेश प्रणखात्सर्व एव सुवर्णः ’ (छा. उ. १ । ६ । ६) तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो एवं वेद ’ (छा. उ. १ । ६ । ७) ‘... इत्यधिदैवतम् ’ (छा. उ. १ । ६ । ८) था ध्यात्मम् ...’ (छा. उ. १ । ७ । १) अथ एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते ’ (छा. उ. १ । ७ । ५) इत्यादि तत्र संशयः किं विद्याकर्मातिशयवशात्प्राप्तोत्कर्षः कश्चि त्संसारी सूर्यमण्डले चक्षुषि चोपास्यत्वेन श्रूयते किं वा नित्यसिद्धः परमेश्वर इति किं तावत्प्राप्तम् संसारीति कुतः रूपवत्त्वश्रवणात् आदित्यपुरुषे तावत् हिरण्यश्मश्रुः इत्यादि रूपमुदाहृतम् अक्षिपुरुषेऽपि तदेवातिदेशेन प्राप्यते तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपम् इति परमेश्वरस्य रूपवत्त्वं युक्तम् अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम् ’ (क. उ. १ । ३ । १५) इति श्रुतेः आधारश्रवणाच्च — ‘ एषोऽन्तरादित्ये एषोऽन्तरक्षिणि इति ह्यनाधारस्य स्वमहिमप्रतिष्ठस्य सर्वव्यापिनः परमेश्वरस्याधार उपदिश्येत भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि ’ (छा. उ. ७ । २४ । १) इति आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः ’ (शत. ब्रा. १० । ६ । ३ । २) इति श्रुती भवतः ऐश्वर्यमर्यादाश्रुतेश्च एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां ’ (छा. उ. १ । ६ । ८) इत्यादित्यपुरुषस्य ऐश्वर्यमर्यादा एष ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां ’ (छा. उ. १ । ७ । ६) इत्यक्षिपुरुषस्य परमेश्वरस्य मर्यादावदैश्वर्यं युक्तम् एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय ’ (बृ. उ. ४ । ४ । २२) इत्यविशेषश्रुतेः तस्मान्नाक्ष्यादित्ययोरन्तः परमेश्वर इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् इति । ‘ एषो ऽन्तरादित्ये ’, ‘ एषोऽन्तरक्षिणि इति श्रूयमाणः पुरुषः परमेश्वर एव संसारी कुतः तद्धर्मोपदेशात् तस्य हि परमेश्वरस्य धर्मा इहोपदिष्टाः तद्यथा — ‘ तस्योदिति नाम इति श्रावयित्वा अस्यादित्यपुरुषस्य नाम एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः इति सर्वपाप्मापगमेन निर्वक्ति तदेव कृतनिर्वचनं नामाक्षिपुरुषस्याप्यतिदिशति — ‘ यन्नाम तन्नाम इति सर्वपाप्मापगमश्च परमात्मन एव श्रूयते आत्मापहतपाप्मा ’ (छा. उ. ८ । ७ । १) इत्यादौ तथा चाक्षुषे पुरुषे सैव ऋक् तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्म इति ऋक्सामाद्यात्मकतां निर्धारयति सा परमेश्वरस्योपपद्यते सर्वकारणत्वात्सर्वात्मकत्वोपपत्तेः पृथिव्यग्न्याद्यात्मके चाधिदैवतमृक्सामे वाक्प्राणाद्यात्मके चाध्यात्ममनुक्रम्याह — ‘ तस्य र्क्च साम गेष्णौ इत्यधिदैवतम् तथाध्यात्ममपि — ‘ यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ इति तच्च सर्वात्मकत्वे सत्येवोपपद्यते तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः ’ (छा. उ. १ । ७ । ६) इति लौकिकेष्वपि गानेष्वस्यैव गीयमानत्वं दर्शयति तच्च परमेश्वरपरिग्रह एव घटते यद्य द्वि भूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम् ’ (भ. गी. १० । ४१) इति भगवद्गीतादर्शनात् लोककामेशितृत्वमपि निरङ्कुशं श्रूयमाणं परमेश्वरं गमयति यत्तूक्तं हिरण्यश्मश्रुत्वादिरूपवत्त्वश्रवणं परमेश्वरे नोपपद्यत इति अत्र ब्रूमः स्यात्परमेश्वरस्यापीच्छावशान्मायामयं रूपं साधकानुग्रहार्थम् माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद ।’(म॰भा॰ १२-३३९-४५) सर्वभूतगुणैर्युक्तं मैवं मां ज्ञातुमर्हसि ’(म॰भा॰ १२-३३९-४६) इति स्मरणात् अपि यत्र तु निरस्तसर्वविशेषं पारमेश्वरं रूपमुपदिश्यते भवति तत्र शास्त्रम् अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम् ’ (क. उ. १ । ३ । १५) इत्यादि सर्व कारणत्वात्तु विकारधर्मैरपि कैश्चिद्विशिष्टः परमेश्वर उपास्यत्वेन निर्दिश्यते सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः ’ (छा. उ. ३ । १४ । २) इत्यादिना तथा हिरण्यश्मश्रुत्वादिनिर्देशोऽपि भविष्यति यदप्याधारश्रवणान्न परमेश्वर इति अत्रोच्यते स्वमहिमप्रतिष्ठस्याप्याधारविशेषोपदेश उपासनार्थो भविष्यति सर्वगतत्वाद्ब्रह्मणो व्योमवत्सर्वान्तरत्वोपपत्तेः ऐश्वर्य मर्यादाश्रवणमप्यध्यात्माधिदैवतविभागापेक्षमुपासनार्थमेव तस्मात्परमेश्वर एवाक्ष्यादित्ययोरन्तरुपदिश्यते

॥ २० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥ २१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अस्ति चादित्यादिशरीराभिमानिभ्यो जीवेभ्योऽन्य ईश्वरोऽन्तर्यामी आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो मा दित्यो वेद स्या दित्यः शरीरं आदित्यमन्तरो यमय त्येष आत्मान्तर्याम्यमृतः ’ (बृ. उ. ३ । ७ । ९) इति श्रुत्यन्तरे भेदव्यपदेशात् तत्र हि आदित्यादन्तरो यमादित्यो वेद इति वेदितुरादित्याद्विज्ञानात्मनोऽन्योऽन्तर्यामी स्पष्टं निर्दिश्यते एवेहाप्यन्तरादित्ये पुरुषो भवितुमर्हति श्रुतिसामान्यात् तस्मात्परमेश्वर एवेहोपदिश्यत इति सिद्धम्

॥ २१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इद मा मनन्ति अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम् ’ (छा. उ. १ । ९ । १) इति तत्र संशयः किमाकाशशब्देन परं ब्रह्माभिधीयते उत भूताकाशमिति कुतः संशयः उभयत्र प्रयोगदर्शनात् भूतविशेषे तावत्सुप्रसिद्धो लोकवेदयोराकाशशब्दः ब्रह्मण्यपि क्वचित्प्रयुज्यमानो दृश्यते यत्र वाक्यशेषवशादसाधारणगुणश्रवणाद्वा निर्धारितं ब्रह्म भवति यथा यदेष आकाश आनन्दो स्यात् ’ (तै. उ. २ । ७ । १) इति आकाशो वै नाम नामरूपयो र्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म ’ (छा. उ. ८ । १४ । १) इति चैवमादौ अतः संशयः किं पुनरत्र युक्तम् भूताकाशमिति कुतः तद्धि प्रसिद्धतरेण प्रयोगेण शीघ्रं बुद्धिमारोहति चायमाकाशशब्द उभयोः साधारणः शक्यो विज्ञातुम् अनेकार्थत्वप्रसङ्गात् तस्माद्ब्रह्मणि गौण आकाशशब्दो भवितुमर्हति विभुत्वादिभिर्हि बहुभिर्धर्मैः सदृशमाकाशेन ब्रह्म भवति मुख्यसम्भवे गौणोऽर्थो ग्रहणमर्हति सम्भवति चेह मुख्यस्यैवाकाशस्य ग्रहणम् ननु भूताकाशपरिग्रहे वाक्यशेषो नोपपद्यते — ‘ सर्वाणि वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते इत्यादिः नैष दोषः भूताकाशस्यापि वाय्वादिक्रमेण कारणत्वोपपत्तेः विज्ञायते हि तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत आकाशाद्वायुर्वायोरग्निः ’ (तै. उ. २ । १ । १) इत्यादि ज्यायस्त्वपरायणत्वे अपि भूतान्तरापेक्षयोपपद्येते भूताकाशस्यापि तस्मादाकाशशब्देन भूताकाशस्य ग्रहणमित्येवं प्राप्ते ब्रूमः आकाशस्तल्लिङ्गात् ’ । आकाशशब्देनेह ब्रह्मणो ग्रहणं युक्तम् कुतः तल्लिङ्गात् परस्य हि ब्रह्मण इदं लिङ्गम् — ‘ सर्वाणि वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते इति परस्माद्धि ब्रह्मणो भूतानामुत्पत्तिरिति वेदान्तेषु मर्यादा ननु भूताकाशस्यापि वाय्वादिक्रमेण कारणत्वं दर्शितम् सत्यं दर्शितम् तथापि मूलकारणस्य ब्रह्मणोऽपरिग्रहात् आकाशादेवेत्यवधारणं सर्वाणीति भूतविशेषणं नानुकूलं स्यात् तथा आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति इति ब्रह्मलिङ्गम् , ‘ आकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम् इति ज्यायस्त्वपरायणत्वे ज्यायस्त्वं ह्यनापेक्षिकं परमात्मन्येवैकस्मिन्नाम्नातम् ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः ’ (छा. उ. ३ । १४ । ३) इति तथा परायणत्वमपि परमकारणत्वात्परमात्मन्येव उपपन्नतरम् श्रुतिश्च विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् ’ (बृ. उ. ३ । ९ । २८) इति अपि चा न्तवत्त्वदोषेण शालावत्यस्य पक्षं निन्दित्वा अनन्तं किञ्चिद्वक्तुकामेन जैवलिनाकाशः परिगृहीतः तं चा काशमुद्गीथे सम्पाद्योपसंहरति एष परोवरीयानुद्गीथः एषोऽनन्तः ’ (छा. उ. १ । ९ । २) इति तच्चानन्त्यं ब्रह्मलिङ्गम् यत्पुन रु क्तं भूताकाशं प्रसिद्धिबलेन प्रथमतरं प्रतीयत इति अत्र ब्रूमः प्रथमतरं प्रतीतमपि सद्वाक्यशेषगतान्ब्रह्मगुणान्दृष्ट्वा परिगृह्यते दर्शितश्च ब्रह्मण्यप्याकाशशब्दः आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ’ (छा. उ. ८ । १४ । १) इत्यादौ तथाकाशपर्यायवाचिनामपि ब्रह्मणि प्रयोगो दृश्यते ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः ’ (ऋ. सं. १ । १६४ । ३९) सैषा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता ’ (तै. उ. ३ । ६ । १) कं ब्रह्म खं ब्रह्म ’ (छा. उ. ४ । १० । ४) खं पुराणम् ’ (बृ. उ. ५ । १ । १) इति चैवमादौ वा क्यो पक्रमेऽपि वर्तमानस्याकाशशब्दस्य वाक्यशेषवशाद्युक्ता ब्रह्मविषयत्वावधारणा । ‘ अग्निरधीतेऽनुवाकम् इति हि वाक्योपक्रमगतोऽप्यग्निशब्दो माणवकविषयो दृश्यते तस्मा दा काशशब्दं ब्रह्मेति सिद्धम्

॥ २२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अत एव प्राणः ॥ २३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 उद्गीथे — ‘ प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता इत्युपक्रम्य श्रूयते कतमा सा देवतेति ’ (छा. उ. १ । ११ । ४) प्राण इति होवाच सर्वाणि वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता ’ (छा. उ. १ । ११ । ५) इति तत्र संशयनिर्णयौ पूर्ववदेव द्रष्टव्यौ प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः ’ (छा. उ. ६ । ८ । २) प्राणस्य प्राणम् ’ (बृ. उ. ४ । ४ । १८) इति चैवमादौ ब्रह्मविषयः प्राणशब्दो दृश्यते वायुविकारे तु प्रसिद्धतरो लोकवेदयोः अत इह प्राणशब्देन कतरस्योपादानं युक्तमिति भवति संशयः किं पुनरत्र युक्तम् वायुविकारस्य पञ्चवृत्तेः प्राणस्योपादानं युक्तम् तत्र हि प्रसिद्धतरः प्राणशब्द इत्यवोचाम ननु पूर्वव दि हापि तल्लिङ्गाद्ब्रह्मण एव ग्रहणं युक्तम् इहापि वाक्यशेषे भूतानां संवेशनोद्गमनं पारमेश्वरं कर्म प्रतीयते मुख्येऽपि प्राणे भूतसंवेशनोद्गमनस्य दर्शनात् एवं ह्याम्नायते यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हि वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः यदा प्रबुध्यते प्राणादेवाधि पुनर्जायन्ते ’ (श. ब्रा. १० । ३ । ३ । ६) इति प्रत्यक्षं चैतत् स्वापकाले प्राणवृत्तावपरिलुप्यमानायामिन्द्रियवृत्तयः परिलुप्यन्ते प्रबोधकाले प्रादुर्भवन्तीति इन्द्रियसारत्वा च्च भूतानामविरुद्धो मुख्ये प्राणेऽपि भूतसंवेशनोद्गमनवादी वाक्यशेषः अपि चा दित्योऽन्नं चोद्गीथप्रतिहारयोर्देवते प्रस्तावदेवतायाः प्राणस्यानन्तरं निर्दिश्येते तयोर्ब्रह्मत्वमस्ति तत्सामान्याच्च प्राणस्यापि ब्रह्मत्वमित्येवं प्राप्ते सूत्रकार आह अत एव प्राणः इति तल्लिङ्गादिति पूर्वसूत्रे निर्दिष्टम् अत एव तल्लिङ्गात्प्राणशब्दमपि परं ब्रह्म भवितुमर्हति प्राणस्यापि हि ब्रह्मलिङ्गसम्बन्धः श्रूयते सर्वाणि वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते ’ (छा. उ. १ । ११ । ५) इति प्राणनिमित्तौ सर्वेषां भूतानामुत्पत्तिप्रलयावुच्यमानौ प्राणस्य ब्रह्मतां गमयतः ननूक्तं मुख्यप्राणपरिग्रहेऽपि संवेशनोद्गमनदर्शनमविरुद्धम् स्वापप्रबोधयोर्दर्शनादिति अत्रोच्यते स्वापप्रबोधयोरिन्द्रियाणामेव केवलानां प्राणाश्रयं संवेशनोद्गमनं दृश्यते सर्वेषां भूतानाम् इह तु सेन्द्रियाणां सशरीराणां जीवाविष्टानां भूतानाम् , ‘ सर्वाणि वा इमानि भूतानि इति श्रुतेः यदापि भूतश्रुतिर्महाभूतविषया परिगृह्यते तदापि ब्रह्मलिङ्गत्वमविरुद्धम् ननु सहापि विषयैरिन्द्रियाणां स्वापप्रबोधयोः प्राणेऽप्ययं प्राणाच्च प्रभवं शृणुमः यदा सुप्तः स्वप्नं कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति ’ (कौ. उ. ३ । ३) इति तत्रापि तल्लिङ्गात्प्राणशब्दं ब्रह्मैव यत्पुनरुक्तमन्नादित्यसन्निधानात्प्राणस्याब्रह्मत्वमिति तदयुक्तम् वाक्यशेषबलेन प्राणशब्दस्य ब्रह्मविषयतायां प्रतीयमानायां सन्निधानस्याकिञ्चित्करत्वात् यत्पुनः प्राणशब्दस्य पञ्चवृत्तौ प्रसिद्धतरत्वम् तदाकाशशब्दस्येव प्रतिविधेयम् तस्मात्सिद्धं प्रस्तावदेवतायाः प्राणस्य ब्रह्मत्वम् अत्र केचिदुदाहरन्ति — ‘ प्राणस्य प्राणम् ’ ‘ प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः इति तदयुक्तम् शब्दभेदात्प्रकरणाच्च संशयानुपपत्तेः यथा पितुः पितेति प्रयोगे अन्यः पिता षष्ठीनिर्दिष्टात् प्रथमानिर्दिष्टः पितुः पिता इति गम्यते तद्वत् प्राणस्य प्राणम् इति शब्दभेदात्प्रसिद्धात्प्राणात् अन्यः प्राणस्य प्राण इति निश्चीयते हि एव तस्येति भेदनिर्देशार्हो भवति यस्य प्रकरणे यो निर्दिश्यते नामान्तरेणापि एव तत्र प्रकरणी निर्दिष्ट इति गम्यते यथा ज्योतिष्टोमाधिकारे वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत इत्यत्र ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्टोमविषयो भवति तथा परस्य ब्रह्मणः प्रकरणे प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः इति श्रुतः प्राणशब्दो वायुविकारमात्रं कथमवगमयेत् अतः संशयाविषयत्वान्नैतदुदाहरणं युक्तम् प्रस्तावदेवतायां तु प्राणे संशयपूर्वपक्षनिर्णया उपपादिताः

॥ २३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इद मा मनन्ति अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिः ’ (छा. उ. ३ । १३ । ७) इति तत्र संशयः किमिह ज्योतिःशब्देनादित्यादिकं ज्योतिरभिधीयते किं वा पर आत्मा इति अर्थान्तर विषयस्यापि प्राणशब्दस्य तल्लिङ्गाद्ब्रह्मविषयत्वमुक्तम् इह तु तल्लिङ्गमेवास्ति नास्तीति विचार्यते किं तावत्प्राप्तम् आदित्यादिकमेव ज्योतिःशब्देन परिगृह्यत इति कुतः प्रसिद्धेः तमो ज्योतिरिति हीमौ शब्दौ परस्परप्रतिद्वन्द्विविषयौ प्रसिद्धौ चक्षु र्वृत्तेर्निरोधकं शार्वरादिकं तम उच्यते तस्या एवानुग्राहकमादित्यादिकं ज्योतिः तथा दीप्यते इतीयमपि श्रुतिरादित्यादिविषया प्रसिद्धा हि रूपादिहीनं ब्रह्म दीप्यत इति मुख्यां श्रुतिमर्हति द्युमर्यादत्वश्रुतेश्च हि चराचरबीजस्य ब्रह्मणः सर्वात्मकस्य द्यौर्मर्यादा युक्ता कार्यस्य तु ज्योतिषः परिच्छिन्नस्य द्यौर्मर्यादा स्यात् । ‘ परो दिवो ज्योतिः इति ब्राह्मणम् ननु कार्यस्यापि ज्योतिषः सर्वत्र गम्यमानत्वाद्द्युमर्यादावत्त्वमसमञ्जसम् अस्तु तर्ह्यत्रिवृत्कृतं तेजः प्रथमजम् अत्रिवृत्कृतस्य तेजसः प्रयोजनाभावादिति इदमेव प्रयोजनं यदुपास्यत्वमिति चेत् प्रयोजनान्तरप्रयुक्तस्यैवादित्यादेरुपास्यत्वदर्शनात् तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि ’ (छा. उ. ६ । ३ । ३) इति चाविशेषश्रुतेः चा त्रिवृत्कृतस्यापि तेजसो द्युमर्यादत्वं प्रसिद्धम् अस्तु तर्हि त्रिवृत्कृतमेव तत्तेजो ज्योतिःशब्दम् ननूक्तमर्वागपि दिवोऽवगम्यतेऽग्न्यादिकं ज्योतिरिति नैष दोषः सर्वत्रापि गम्यमानस्य ज्योतिषः परो दिवः इत्युपासनार्थः प्रदेशविशेषपरिग्रहो विरुध्यते तु निष्प्रदेशस्य ब्रह्मणः प्रदेशविशेषकल्पना भागिनी । ‘ सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेषु इति चाधारबहुत्वश्रुतिः कार्ये ज्योतिष्युपपद्यतेतराम् इदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिः ’ (छा. उ. ३ । १३ । ७) इति कौक्षेये ज्योतिषि परं ज्योतिरध्यस्यमानं दृश्यते सारूप्य निमित्ताश्चाध्यासा भवन्ति यथा तस्य भूरिति शिर एकं हि शिर एकमेतदक्षरम् ’ (बृ. उ. ५ । ५ । ३) इति कौक्षेयस्य तु ज्योतिषः प्रसिद्धमब्रह्मत्वम् तस्यैषा दृष्टिः ’ (छा. उ. ३ । १३ । ८) तस्यैषा श्रुतिः इति चौष्ण्यघोषविशिष्टत्वस्य श्रवणात् । ‘ तदेत द्दृष्टं श्रुतं चेत्युपासीत इति श्रुतेः चक्षुष्यः श्रुतो भवति एवं वेद ’ (छा. उ. ३ । १३ । ८) इति चाल्पफलश्रवणादब्रह्मत्वम् महते हि फलाय ब्रह्मोपासनमिष्यते चान्यदपि किञ्चित्स्ववाक्ये प्राणाकाशवज्ज्योतिषोऽस्ति ब्रह्मलिङ्गम् पूर्वस्मिन्नपि वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्टमस्ति , ‘ गायत्री वा इदं सर्वं भूतम् इति च्छन्दोनिर्देशात् अथापि कथञ्चित्पूर्वस्मिन्वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्टं स्यात् एवमपि तस्येह प्रत्यभिज्ञानमस्ति तत्र हि त्रिपादस्यामृतं दिवि ’ (छा. उ. ३ । १२ । ६) (छा. उ. ३ । १२ । ६) इति द्यौरधिकरणत्वेन श्रूयते अत्र पुनः परो दिवो ज्योतिः इति द्यौर्मर्यादात्वेन तस्मात्प्राकृतं ज्योतिरिह ग्राह्यमित्येवं प्राप्ते ब्रूमः ज्योतिरिह ब्रह्म ग्राह्यम् कुतः चरणाभिधानात् पा दा भिधानादित्यर्थः पूर्वस्मिन्हि वाक्ये चतुष्पाद्ब्रह्म निर्दिष्टम् तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पूरुषः पादो ऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ’ (छा. उ. ३ । १२ । ६) इत्यनेन मन्त्रेण तत्र यच्चतुष्पदो ब्रह्मणस्त्रिपादमृतं द्युसम्बन्धिरूपं निर्दिष्टम् तदेवेह द्युसम्बन्धान्निर्दिष्टमिति प्रत्यभिज्ञायते तत्परित्यज्य प्राकृतं ज्योतिः कल्पयतः प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये प्रसज्येयाताम् केवलं ज्योतिर्वाक्य एव ब्रह्मानुवृत्तिः परस्यामपि शाण्डिल्यविद्यायामनुवर्तिष्यते ब्रह्म तस्मादिह ज्येतिरिति ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् यत्तूक्तम् — ‘ ज्योतिर्दीप्यते इति चैतौ शब्दौ कार्ये ज्योतिषि प्रसिद्धाविति नायं दोषः प्रकरणा द्ब्र ह्मावगमे सत्यनयोः शब्दयो रविशेषकत्वात् दीप्यमानकार्यज्योतिरुपलक्षिते ब्रह्मण्यपि प्रयोगसम्भवात् येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः ’ (तै. ब्रा. ३ । १२ । ९ । ७) इति मन्त्रवर्णात् यद्वा नायं ज्योतिःशब्दश्चक्षुर्वृत्तेरेवानुग्राहके तेजसि वर्तते अन्यत्रापि प्रयोगदर्शनात् वाचैवायं ज्योतिषास्ते ’ (बृ. उ. ४ । ३ । ५) मनो ज्योतिर्जुषताम् ’ (तै. ब्रा. १ । ६ । ३ । ३) इति तस्माद्यद्यत्कस्यचिदवभासकं तत्तज्ज्योतिःशब्देनाभिधीयते तथा सति ब्रह्मणोऽपि चैतन्यरूपस्य समस्तजगदवभासहेतुत्वादुपपन्नो ज्योतिःशब्दः तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ’ (क. उ. २ । २ । १५) तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् ’ (बृ. उ. ४ । ४ । १६) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च यदप्युक्तं द्युमर्यादत्वं सर्वगतस्य ब्रह्मणो नोपपद्यत इति अत्रोच्यते सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपासनार्थः प्रदेशविशेषपरिग्रहो विरुध्यते ननूक्तं निष्प्रदेशस्य ब्रह्मणः प्रदेशविशेषकल्पना नोपपद्यत इति नायं दोषः निष्प्रदेशस्यापि ब्रह्मण उपाधिविशेषसम्बन्धात्प्रदेशविशेषकल्पनोपपत्तेः तथा हि आदित्ये चक्षुषि हृदये इति प्रदेशविशेषसम्बन्धीनि ब्रह्मणः उपासनानि श्रूयन्ते एतेन विश्वतः पृष्ठेषु इत्याधारबहुत्वमुपपादितम् यदप्येतदुक्तम् औष्ण्यघोषानुमिते कौक्षेये कार्ये ज्योतिष्यध्यस्यमानत्वात्परमपि दिवः कार्यं ज्योतिरेवेति तदप्ययुक्तम् परस्यापि ब्रह्मणो नामादिप्रतीकत्ववत्कौक्षेयज्योतिष्प्रतीकत्वोपपत्तेः । ‘ दृष्टं श्रुतं चेत्युपासीत इति तु प्रतीकद्वारकं दृष्टत्वं श्रुतत्वं भविष्यति यदप्युक्तमल्पफलश्रवणात् ब्रह्मेति तदप्यनुपपन्नम् हि इयते फलाय ब्रह्माश्रयणीयम् इयते इति नियमे हेतुरस्ति यत्र हि निरस्तसर्वविशेषसम्बन्धं परं ब्रह्मात्मत्वेनोपदिश्यते तत्रैकरूपमेव फलं मोक्ष इत्यवगम्यते यत्र तु गुणविशेषसम्बन्धं प्रतीकविशेषसम्बन्धं वा ब्रह्मोपदिश्यते तत्र संसारगोचराण्येवोच्चावचानि फलानि दृश्यन्ते अन्नादो वसुदानो विन्दते वसु एवं वेद ’ (बृ. उ. ४ । ४ । २४) इत्याद्यासु श्रुतिषु यद्यपि स्ववाक्ये किञ्चिज्ज्योतिषो ब्रह्मलिङ्गमस्ति तथापि पूर्वस्मिन्वाक्ये दृश्यमानं ग्रहीतव्यं भवति तदुक्तं सूत्रकारेण ज्योतिश्चरणाभिधानादिति कथं पुन र्वाक्यान्तरगतेन ब्रह्मसन्निधानेन ज्योतिःश्रुतिः स्वविषयात् शक्या प्रच्यावयितुम् नैष दोषः , ‘ अथ यदतः परो दिवो ज्योतिः इति प्रथमतरपठितेन यच्छब्देन सर्वनाम्ना द्युसम्बन्धात्प्रत्यभिज्ञायमाने पूर्ववाक्यनिर्दिष्टे ब्रह्मणि स्वसामर्थ्येन परामृष्टे सत्यर्थाज्ज्योतिःशब्दस्यापि ब्रह्मविषयत्वोपपत्तेः तस्मादिह ज्योतिरिति ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम्

॥ २४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

छन्दोभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोर्पणनिगदात्तथाहि दर्शनम् ॥२५॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अथ यदुक्तं पूर्वस्मिन्नपि वाक्ये ब्रह्माभिहितमस्ति गायत्री वा इदꣳ सर्वं भूतं यदिदं किञ्च ’ (छा. उ. ३ । १२ । १) इति गायत्र्याख्यस्य च्छन्दसोऽभिहितत्वादिति तत्परिहर्तव्यम् कथं पुनश्छन्दोभिधानान्न ब्रह्माभिहितमिति शक्यते वक्तुम् यावता तावानस्य महिमा इत्येतस्यामृचि चतुष्पाद्ब्रह्म दर्शितम् नैत स्ति । ‘ गायत्री वा इदꣳ सर्वम् इति गायत्रीमुपक्रम्य तामेव भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्प्राणप्रभेदैर्व्याख्याय सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनूक्तं ’ (छा. उ. ३ । १२ । ५) तावानस्य महिमा ’ (छा. उ. ३ । १२ । ६) इति तस्यामेव व्याख्यातरूपायां गायत्र्यामुदाहृतो मन्त्रः कथमकस्माद्ब्रह्म चतुष्पादभिदध्यात् योऽपि तत्र यद्वै तद्ब्रह्म ’ (छा. उ. ३ । १२ । ७) इति ब्रह्मशब्दः सोऽपि च्छन्दसः प्रकृतत्वाच्छन्दोविषय एव एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद ’ (छा. उ. ३ । ११ । ३) इत्यत्र हि वेदोपनिषदमिति व्याचक्षते तस्माच्छन्दोभिधानान्न ब्रह्मणः प्रकृतत्वमिति चेत् नैष दोषः तथा चेतोर्पणनिगदात् तथा गायत्र्याख्यच्छन्दोद्वारेण तदनुगते ब्रह्मणि चेतसोऽर्पणं चित्तसमाधानम् अनेन ब्राह्मणवाक्येन निगद्यते — ‘ गायत्री वा इदꣳ सर्वम् इति ह्यक्षर सन्निवेशमात्राया गायत्र्याः सर्वात्मकत्वं सम्भवति तस्माद्यद्गायत्र्याख्यविकारेऽनुगतं जगत्कारणं ब्रह्म तदिह सर्वमित्युच्यते यथा सर्वं खल्विदं ब्रह्म ’ (छा. उ. ३ । १४ । १) इति कार्यं कारणादव्यतिरिक्तमिति वक्ष्यामः तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ’ (ब्र. सू. २ । १ । १४) इत्यत्र तथान्य त्रा पि विकारद्वारेण ब्रह्मण उपासनं दृश्यते एतं ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्त एतमग्नावध्वर्यव एतं महाव्रते च्छन्दोगाः ’ (ऐ. आ. ३ । २ । ३ । १२) इति तस्मादस्ति च्छन्दोभिधानेऽपि पूर्वस्मिन्वाक्ये चतुष्पाद्ब्रह्म निर्दिष्टम् तदेव ज्योतिर्वाक्येऽपि परामृश्यत उपासनान्तरविधानाय अपर आह साक्षादेव गायत्रीशब्देन ब्रह्म प्रतिपाद्यते संख्यासामान्यात् यथा गायत्री चतुष्पदा षडक्षरैः पादैः तथा ब्रह्म चतुष्पात् तथान्यत्रापि च्छन्दोभिधायी शब्दोऽर्थान्तरे संख्यासामान्यात्प्रयुज्यमानो दृश्यते तद्यथा — ‘ ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतम् इत्युपक्रम्याह सैषा विराडन्नादी इति अस्मिन्पक्षे ब्रह्मैवाभिहितमिति च्छन्दोभिधानम् सर्वथा प्य स्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये प्रकृतं ब्रह्म

॥ २५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इत श्चै वमभ्युपगन्तव्यमस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये प्रकृतं ब्रह्मेति यतो भूतादीन्पादान् व्यपदिशति श्रुतिः भूतपृथिवी शरीरहृदयानि हि निर्दिश्याह सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री ’ (छा. उ. ३ । १२ । ५) इति हि ब्रह्मानाश्रयणे केवलस्य च्छन्दसो भूतादयः पादा उपपद्यन्ते अपि ब्रह्मानाश्रयणे नेयमृक् सम्बध्येत — ‘ तावानस्य महिमा इति अनया हि ऋचा स्वरसेन ब्रह्मैवाभिधीयते पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ’ (छा. उ. ३ । १२ । ६) इति सर्वात्मत्वोपपत्तेः पुरुष सूक्तेऽपीयमृक् ब्रह्मपरतयैव समाम्नायते स्मृतिश्च ब्रह्मण एवंरूपतां दर्शयति विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ’ (भ. गी. १० । ४२) इति यद्वै तद्ब्रह्म ’ (छा. उ. ३ । १२ । ७) इति निर्देश एवं सति मुख्यार्थ उपपद्यते ते वा एते पञ्च ब्रह्म पुरुषाः ’ (छा. उ. ३ । १३ । ६) इति हृदयसुषिषु ब्रह्मपुरुषश्रुतिर्ब्रह्मसम्बन्धितायां विवक्षितायां सम्भवति तस्मादस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये ब्रह्म प्रकृतम् तदेव ब्रह्म ज्योतिर्वाक्ये द्युसम्बन्धात्प्रत्यभिज्ञायमानं परामृश्यत इति स्थितम्

॥ २६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥ २७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यदप्येतदुक्तम् पूर्वत्र त्रिपादस्यामृतं दिवि इति सप्तम्या द्यौः आधारत्वेनोपदिष्टा इह पुनः अथ यदतः परो दिवः इति पञ्चम्या मर्यादात्वेन तस्मादुपदेशभेदान्न तस्येह प्रत्यभिज्ञानमस्तीति तत्परिहर्तव्यम् त्रो च्यते नायं दोषः उभयस्मिन्नप्यविरोधात् उभयस्मिन्नपि सप्तम्यन्ते पञ्चम्यन्ते चोपदेशे प्रत्यभिज्ञानं विरुध्यते यथा लोके वृक्षाग्र सम्बद्धोऽपि श्येन उभयथोपदिश्यमानो दृश्यते वृक्षाग्रे श्येनो वृक्षाग्रात्परतः श्येन इति एवं दिव्येव सद्ब्रह्म दिवः परमित्युपदिश्यते अपर आह यथा लोके वृक्षाग्रेणासम्बद्धोऽपि श्येन उभयथोपदिश्यमानो दृश्यते वृक्षाग्रे श्येनो वृक्षाग्रात्परतः श्येन इति एवं दिवः परमपि सद्ब्रह्म दिवीत्युपदिश्यते तस्मादस्ति पूर्वनिर्दिष्टस्य ब्रह्मण इह प्रत्यभिज्ञानम् अतः परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दमिति सिद्धम्

॥ २७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

प्राणस्तथानुगमात् ॥ २८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अस्ति कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदीन्द्रप्रतर्दनाख्यायिका प्रतर्दनो वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन पौरुषेण ’ (कौ. उ. ३ । १) इत्यारभ्याम्नाता तस्यां श्रूयते होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मा मा युरमृतमित्युपास्स्व ’ (कौ. उ. ३ । २) इति तथोत्तरत्रापि अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति ’ (कौ. उ. ३ । ३) इति तथा वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् इति अन्ते एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः ’ (कौ. उ. ३ । ९) इत्यादि तत्र संशयः किमिह प्राणशब्देन वायुमात्रमभिधीयते उत देवतात्मा उत जीवः अथवा परं ब्रह्मेति ननु अत एव प्राणः इत्यत्र वर्णितं प्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वम् इहापि ब्रह्मलिङ्गमस्ति — ‘ आनन्दोऽजरोऽमृतः इत्यादि कथमिह पुनः संशयः सम्भवति — अनेकलिङ्ग दर्शनादिति ब्रूमः केवलमिह ब्रह्मलिङ्गमेवोपलभ्यते सन्ति हीतरलिङ्गान्यपि मामेव विजानीहि ’ (कौ. उ. ३ । १) इतीन्द्रस्य वचनं देवतात्मलिङ्गम् । ‘ इदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति इति प्राणलिङ्गम् । ‘ वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् इत्यादि जीवलिङ्गम् अत उपपन्नः संशयः तत्र प्रसिद्धेर्वायुः प्राण इति प्राप्ते उच्यते प्राणशब्दं ब्रह्म विज्ञेयम् कुतः तथानुगमात् तथाहि पौर्वापर्येण पर्यालोच्यमाने वाक्ये पदानां समन्वयो ब्रह्मप्रतिपादनपर उपलभ्यते उपक्रमे तावत् वरं वृणीष्व इतीन्द्रेणोक्तः प्रतर्दनः परमं पुरुषार्थं वरमुपचिक्षेप — ‘ त्वमेव वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे इति तस्मै हिततमत्वेनोपदिश्यमानः प्राणः कथं परमात्मा स्यात् ह्यन्यत्र परमात्मविज्ञानाद्धिततमप्राप्तिरस्ति तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ’ (श्वे. उ. ३ । ८) इत्यादिश्रुतिभ्यः तथा यो मां वेद वै तस्य केनच कर्मणा लोको मीयते स्तेयेन भ्रूणहत्यया ’ (कौ. उ. ३ । १) इत्यादि ब्रह्मपरिग्रहे घटते ब्रह्मविज्ञानेन हि सर्वकर्मक्षयः प्रसिद्धः — ‘ क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे इत्याद्यासु श्रुतिषु प्रज्ञात्मत्वं ब्रह्मपक्ष एवोपपद्यते ह्यचेतनस्य वायोः प्रज्ञात्मत्वं सम्भवति तथोपसंहारेऽपि आनन्दोऽजरोऽमृतः इत्यानन्दत्वादीनि ब्रह्मणोऽन्यत्र सम्यक् सम्भवन्ति । ‘ साधुना कर्मणा भूयान्भवति नो एवासाधुना कर्मणा कनीयानेष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते एष एवासाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीषते इति एष लोकाधिपतिरेष लोकपाल एष लोकेशः ’ (कौ. उ. ३ । ९) इति सर्वमेतत्परस्मिन्ब्रह्मण्याश्रीयमाणेऽनुगन्तुं शक्यते मुख्ये प्राणे तस्मात्प्राणो ब्रह्म

॥ २८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् ॥ २९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यदुक्तं प्राणो ब्रह्मेति तदाक्षिप्यते परं ब्रह्म प्राणशब्दम् कस्मात् वक्तुरात्मोपदेशात् वक्ता हीन्द्रो नाम कश्चिद्विग्रहवान्देवताविशेषः स्वमात्मानं प्रतर्दनायाचचक्षे — ‘ मामेव विजानीहि इत्युपक्रम्य प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा इत्यहंकारवादेन एष वक्तुरात्मत्वेनोपदिश्यमानः प्राणः कथं ब्रह्म स्यात् हि ब्रह्मणो वक्तृत्वं सम्भवति अवागमनाः ’ (बृ. उ. ३ । ८ । ८) इत्यादिश्रुतिभ्यः तथा विग्रह सम्बन्धिभिरेव ब्रह्मण्यसम्भवद्भिर्धर्मैरा त्मानं तुष्टाव — ‘ त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमरुन्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छम् इत्येवमादिभिः प्राणत्वं चे न्द्रस्य बलवत्त्वादुपपद्यते । ‘ प्राणो वै बलम् इति हि विज्ञायते बलस्य चेन्द्रो देवता प्रसिद्धा । ‘ या काचिद्बलकृतिः इन्द्रकर्मैव तत् इति हि वदन्ति प्रज्ञात्मत्वमप्यप्रतिहतज्ञानत्वाद्देवतात्मनः सम्भवति अप्रतिहतज्ञाना देवता इति हि वदन्ति निश्चिते चै वं देवतात्मोपदेशे हिततमत्वादिवचनानि यथासम्भवं तद्विषयाण्येव योजयितव्यानि तस्माद्वक्तुरिन्द्रस्यात्मोपदेशात् प्राणो ब्रह्मेत्याक्षिप्य प्रतिसमाधीयते — ‘ अध्यात्म सम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् इति अध्यात्मसम्बन्धः प्रत्यगात्मसम्बन्धः तस्य भूमा बाहुल्यम् अस्मिन्नध्याये उपलभ्यते । ‘ यावद्ध्यस्मिञ्शरीरे प्राणो वसति तावदायुः इति प्राणस्यैव प्रज्ञात्मनः प्रत्यग्भूतस्यायुष्प्रदानोपसंहारयोः स्वातन्त्र्यं दर्शयति देवताविशेषस्य पराचीनस्य थास्तित्वे प्राणानां निःश्रेयसमित्यध्यात्ममेवेन्द्रियाश्रयं प्राणं दर्शयति तथा प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति ’ (कौ. उ. ३ । ३) इति । ‘ वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् इति चोपक्रम्य तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः इति विषयेन्द्रियव्यवहारारनाभिभूतं प्रत्यगात्मानमेवोपसंहरति । ‘ आत्मेति विद्यात् इति चोपसंहारः प्रत्यगात्मपरिग्रहे साधुः पराचीनपरिग्रहे अय मा त्मा ब्रह्म सर्वानुभूः ’ (बृ. उ. २ । ५ । १९) इति श्रुत्यन्तरम् तस्मादध्यात्मसम्बन्धबाहुल्याद्ब्रह्मोपदेश एवायम् देवतात्मोपदेशः

॥ २९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कथं तर्हि वक्तुरात्मोपदेशः —

शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् ॥ ३० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इन्द्रो नाम देवतात्मा स्वमात्मानं परमात्मत्वेन अहमेव परं ब्रह्म इत्यार्षेण दर्शनेन यथाशास्त्रं पश्यन् उपदिशति स्म — ‘ मामेव विजानीहि इति यथा तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवꣳ सूर्यश्च इति तद्वत् तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत एव तदभवत् ’ (बृ. उ. १ । ४ । १०) इति श्रुतेः यत्पुनरुक्तम् — ‘ मामेव विजानीहि इत्युक्त्वा विग्रहधर्मैरिन्द्रः आत्मानं तुष्टाव त्वाष्ट्रवधादिभिरिति तत्परिहर्तव्यम् अत्रोच्यते त्वाष्ट्रवधादीनां विज्ञेयेन्द्रस्तुत्यर्थत्वेनोपन्यासः — ‘ यस्मादेवंकर्माहम् तस्मान्मां विजानीहि इति कथं तर्हि विज्ञान स्तुत्यर्थत्वेन त्का रणं त्वाष्ट्रवधादीनि साहसान्युपन्यस्य परेण विज्ञानस्तुतिमनुसन्दधाति — ‘ तस्य मे तत्र लोम मीयते यो मां वेद वै तस्य केन कर्मणा लोको मीयते इत्यादिना एतदुक्तं भवति यस्मादीदृशान्यपि क्रूराणि कर्माणि कृतवतो मम ब्रह्मभूतस्य लोमापि हिंस्यते योऽन्योऽपि मां वेद तस्य केनचिदपि कर्मणा लोको हिंस्यत इति विज्ञेयं तु ब्रह्मैव प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा इति वक्ष्यमाणम् तस्माद्ब्रह्मवाक्यमेतत्

॥ ३० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् ॥ ३१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यद्यप्यध्यात्मसम्बन्धभूमदर्शनान्न पराचीनस्य देवतात्मन उपदेशः तथापि ब्रह्मवाक्यं भवितुमर्हति कुतः जीवलिङ्गात् मुख्यप्राणलिङ्गाच्च जीवस्य तावदस्मिन्वाक्ये विस्पष्टं लिङ्गमुपलभ्यते — ‘ वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् इत्यादि अत्र हि वागादिभिः करणैर्व्यापृतस्य कार्यकरणाध्यक्षस्य जीवस्य विज्ञेयत्वमभिधीयते तथा मुख्यप्राणलिङ्गमपि — ‘ अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति इति शरीरधारणं मुख्यप्राणस्य धर्मः प्राणसंवादे वागादीन्प्राणान्प्रकृत्य तान्वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहमापद्यथाहमेवैतत्पञ्चधात्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामि ’ (प्र. उ. २ । ३) इति श्रवणात् ये तु इमं शरीरं परिगृह्य इति पठन्ति तेषाम् इमं जीवमिन्द्रियग्रामं वा परिगृह्य शरीरमुत्थापयतीति व्याख्येयम् प्रज्ञात्मत्वमपि जीवे तावच्चेतनत्वादुपपन्नम् मुख्येऽपि प्राणे प्रज्ञासाधनप्राणान्तराश्रयत्वादुपपन्नमेव जीवमुख्य प्राणपरिग्रहे प्राणप्रज्ञात्मनोः सहवृत्तित्वेनाभेदनिर्देशः स्वरूपेण भेदनिर्देशः इत्युभयथा निर्देश उपपद्यते — ‘ यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा प्राणः ’ ‘ सह ह्येतावस्मिञ्शरीरे वसतः सहोत्क्रामतः इति ब्रह्मपरिग्रहे तु किं कस्माद्भिद्येत तस्मादिह जीवमुख्यप्राणयोरन्यतर उभौ वा प्रतीयेयातां ब्रह्मेति चेत् नैतदेवम् उपासात्रैविध्यात् एवं सति त्रिविधमुपासनं प्रसज्येत जीवोपासनं मुख्यप्राणोपासनं ब्रह्मोपासनं चेति चैतदेकस्मिन्वाक्येऽभ्युपगन्तुं युक्तम् उपक्रमोपसंहाराभ्यां हि वाक्यैकत्वमवगम्यते । ‘ मामेव विजानीहि इत्युपक्रम्य , ‘ प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्स्व इत्युक्त्वा अन्ते एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः इत्येकरूपावुपक्रमोपसंहारौ दृश्येते तत्रार्थैकत्वं युक्तमाश्रयितुम् ब्रह्मलिङ्ग न्यपरत्वेन परिणेतुं शक्यम् दशानां भूतमात्राणां प्रज्ञामात्राणां ब्रह्मणोऽन्यत्र अर्पणानुपपत्तेः आश्रितत्वाच्च अन्यत्रापि ब्रह्मलिङ्गवशात्प्राणशब्दस्य ब्रह्मणि वृत्तेः इहापि हिततमोपन्यासादिब्रह्मलिङ्गयोगात् ब्रह्मोपदेश एवायमिति गम्यते यत्तु मुख्यप्राणलिङ्गं दर्शितम् — ‘ इदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति इति तदसत् प्राणव्यापारस्यापि परमात्मायत्तत्वात्परमात्मन्युपचरितुं शक्यत्वात् प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ’ (क. उ. २ । २ । ५) इति श्रुतेः यदपि वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् इत्यादि जीवलिङ्गं दर्शितम् तदपि ब्रह्मपक्षं निवारयति हि जीवो नामात्यन्तभिन्नो ब्रह्मणः , ‘ तत्त्वमसि ’ ‘ अहं ब्रह्मास्मि इत्यादिश्रुतिभ्यः बुद्ध्याद्युपाधिकृतं तु विशेषमाश्रित्य ब्रह्मैव सन् जीवः कर्ता भोक्ता चेत्युच्यते तस्योपाधिकृतविशेषपरित्यागेन स्वरूपं ब्रह्म दर्शयितुम् वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् इत्यादिना प्रत्यगात्माभिमुखीकरणार्थ उपदेशो विरुध्यते यद्वा चा नभ्युदितं येन वागभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ’ (के. उ. १ । ५) इत्यादि श्रुत्यन्तरं वचनादिक्रियाव्यापृतस्यैवात्मनो ब्रह्मत्वं दर्शयति यत्पुनरेतदुक्तम् — ‘ सह ह्येतावस्मिञ्शरीरे वसतः सहोत्क्रामतः इति प्राणप्रज्ञात्मनोर्भेददर्शनं ब्रह्मवादे नोपपद्यत इति नैष दोषः ज्ञानक्रियाशक्तिद्वयाश्रययोर्बुद्धिप्राणयोः प्रत्यगात्मोपाधिभूतयोर्भेदनिर्देशोपपत्तेः उपाधिद्वयोपहितस्य तु प्रत्यगात्मनः स्वरूपेणाभेद इत्यतः प्राण एव प्रज्ञात्मा इत्येकीकरणमविरुद्धम् अथवा नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् इत्यस्यायमन्योऽर्थः ब्रह्मवाक्येऽपि जीवमुख्यप्राणलिङ्गं विरुध्यते कथम् उपासात्रैविध्यात् त्रिविधमिह ब्रह्मण उपासनं विवक्षितम् प्राणधर्मेण प्रज्ञाधर्मेण स्वधर्मेण तत्र आयुरमृतमित्युपास्स्वायुः प्राणः इति इदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति इति तस्मादेतदेवोक्थमुपासीत इति प्राणधर्मः । ‘ अथ यथास्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकीभवन्ति तद्व्याख्यास्यामः इत्युपक्रम्य वागे वा स्या एकमङ्गमदूदुहत्तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति इत्यादिः प्रज्ञाधर्मः । ‘ ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतम् यद्धि भूतमात्रा स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युः यद्धि प्रज्ञामात्रा स्युर्न भूतमात्राः स्युः ह्य न्यतरतो रूपं किञ्चन सिध्येत् नो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः एष प्राण एव प्रज्ञात्मा इत्यादिर्ब्रह्मधर्मः तस्मा द्ब्र ह्मण एवैतदुपाधिद्वयधर्मेण स्वधर्मेण चैकमुपासनं त्रिविधं विवक्षितम् अन्यत्रापि मनोमयः प्राणशरीरः ’ (छा. उ. ३ । १४ । २) इत्यादावुपाधिधर्मेण ब्रह्मण उपासनमाश्रितम् इहापि तद्युज्यते वाक्यस्योपक्रमोपसंहाराभ्यामेकार्थत्वावगमात् प्राणप्रज्ञाब्रह्मलिङ्गावगमाच्च तस्मा द्ब्र ह्मवाक्यमेवैतदिति सिद्धम्

॥ ३१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः प्रथमे पादे जन्माद्यस्य यतः इत्याकाशादेः समस्तस्य जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्मेत्युक्तम् तस्य समस्तजगत्कारणस्य ब्रह्मणो व्यापित्वं नित्यत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं सर्वात्मत्वमित्येवंजातीयका धर्मा उक्ता एव भवन्ति अर्थान्तर प्रसिद्धानां केषाञ्चिच्छब्दानां ब्रह्मविषयत्वहेतुप्रतिपादनेन कानिचिद्वाक्यानि स्पष्टब्रह्मलिङ्गानि सन्दिह्यमानानि ब्रह्मपरतया निर्णीतानि पुनरप्यन्यानि वाक्यान्यस्पष्टब्रह्मलिङ्गानि सन्दिह्यन्ते किं परं ब्रह्म प्रतिपादयन्ति आहोस्विदर्थान्तरं किञ्चिदिति तन्निर्णयाय द्वितीयतृतीयौ पादावारभ्येते

सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ १ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इद मा म्नायते सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथा क्रतुरस्मिँल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति क्रतुं कुर्वीत ’ (छा. उ. ३ । १४ । १) मनो मयः प्राणशरीरः ’ (छा. उ. ३ । १४ । २) इत्यादि तत्र संशयः किमिह मनोमयत्वादिभिर्धर्मैः शारीर आत्मोपास्यत्वेनोपदिश्यते आहोस्वित्परं ब्रह्मेति किं तावत्प्राप्तम् शारीर इति कुतः तस्य हि कार्यकरणाधिपतेः प्रसिद्धो मनआदिभिः सम्बन्धः परस्य ब्रह्मणः अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः ’ (मु. उ. २ । १ । २) इत्यादिश्रुतिभ्यः ननु सर्वं खल्विदं ब्रह्म इति स्वशब्देनैव ब्रह्मोपात्तम् कथमिह शारीर आत्मोपास्यत्वेनाशङ्क्यते नैष दोषः नेदं वाक्यं ब्रह्मोपासनाविधिपरम् किं तर्हि शमविधिपरम् यत्कारणम् सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत इत्याह एतदुक्तं भवति यस्मात्सर्वमिदं विकारजातं ब्रह्मैव तज्जत्वात् तल्लत्वात् तदनत्वाच्च सर्वस्यैकात्मत्वे रागादयः सम्भवन्ति तस्मात् शान्त उपासीतेति शम विधिपरत्वे सत्यनेन वाक्येन ब्रह्मोपासनं नियन्तुं शक्यते उपासनं तु क्रतुं कुर्वीत इत्यनेन विधीयते क्रतुः सङ्कल्पो ध्यानमित्यर्थः तस्य विषयत्वेन श्रूयते — ‘ मनोमयः प्राणशरीरः इति जीवलिङ्गम् अतो ब्रूमः जीवविषयमेतदुपासनमिति । ‘ सर्वकर्मा सर्वकामः इत्याद्यपि श्रूयमाणं पर्यायेण जीवविषयमुपपद्यते । ‘ एष आत्मान्तर्हृदयेऽणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वा इति हृदयायतनत्वमणीयस्त्वं चा राग्रमात्रस्य जीवस्यावकल्पते नापरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणः ननु ज्यायान्पृथिव्याः इत्याद्यपि परिच्छिन्नेऽवकल्पत इति अत्र ब्रूमः तावदणीयस्त्वं ज्यायस्त्वं चोभयमेकस्मिन्समाश्रयितुं शक्यम् विरोधात् अन्यतराश्रयणे प्रथमश्रुतत्वादणीयस्त्वं युक्तमाश्रयितुम् ज्यायस्त्वं तु ब्रह्मभावापेक्षया भविष्यतीति निश्चिते जीवविषयत्वे यदन्ते ब्रह्मसङ्कीर्तनम् एतद्ब्रह्म ’ (छा. उ. ३ । १४ । ४) इति तदपि प्रकृतपरामर्शार्थत्वाज्जीवविषयमेव तस्मान्मनोमयत्वादिभिर्धर्मैर्जीव उपास्य इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः परमेव ब्रह्मेह मनोमयत्वादिभिर्धर्मैरुपास्यम् कुतः सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् यत्सर्वेषु वेदान्तेषु प्रसिद्धं ब्रह्मशब्दस्यालम्बनं जगत्कारणम् इह सर्वं खल्विदं ब्रह्म इति वाक्योपक्रमे श्रुतम् तदेव मनोमयत्वादिधर्मैर्विशिष्टमुपदिश्यत इति युक्तम् एवं सति प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये भविष्यतः ननु वाक्योपक्रमे शमविधिविवक्षया ब्रह्म निर्दिष्टं स्वविवक्षयेत्युक्तम् अत्रोच्यते यद्यपि शमविधिविवक्षया ब्रह्म निर्दिष्टम् तथापि मनोमयत्वादिषूपदिश्यमानेषु तदेव ब्रह्म सन्निहितं भवति जीवस्तु सन्निहितः स्वशब्देनोपात्त इति वैषम्यम्

॥ १ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॥ २ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 वक्तुमिष्टा विवक्षिताः यद्यप्यपौरुषेये वेदे वक्तुरभावात् नेच्छार्थः सम्भवति तथाप्युपादानेन फलेनोपचर्यते लोके हि यच्छब्दाभिहितमुपादेयं भवति तद्विवक्षितमित्युच्यते यदनुपादेयं तदविवक्षितमिति तद्वद्वेदेऽप्युपादेयत्वेनाभिहितं विवक्षितं भवति इतरदविवक्षितम् उपादानानुपादाने तु वेदवाक्यतात्पर्यातात्पर्याभ्यामवगम्येते तदिह ये विवक्षिता गुणा उपासनायामुपादेयत्वेनोपदिष्टाः सत्यसङ्कल्पप्रभृतयः ते परस्मिन्ब्रह्मण्युपपद्यन्ते सत्यसङ्कल्पत्वं हि सृष्टिस्थितिसंहारेष्वप्रतिबद्धशक्तित्वात्परमात्मन एवावकल्पते परमात्मगुणत्वेन आत्मापहतपाप्मा ’ (छा. उ. ८ । ७ । १) इत्यत्र सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः इति श्रुतम् , ‘ आकाशात्मा इति आकाशवदात्मा अस्येत्यर्थः सर्वगतत्वादिभिर्धर्मैः सम्भवत्याकाशेन साम्यं ब्रह्मणः । ‘ ज्यायान्पृथिव्याः इत्यादिना चैतदेव दर्शयति यदापि आकाश आत्मा यस्येति व्याख्यायते तदापि सम्भवति सर्वजगत्कारणस्य सर्वात्मनो ब्रह्मण आकाशात्मत्वम् अत एव सर्वकर्मा इत्यादि एवमिहोपास्यतया विवक्षिता गुणा ब्रह्मण्युपपद्यन्ते यत्तूक्तम् — ‘ मनोमयः प्राणशरीरः इति जीवलिङ्गम् तद्ब्रह्मण्युपपद्यत इति तदपि ब्रह्मण्युपपद्यत इति ब्रूमः सर्वात्मत्वाद्धि ब्रह्मणो जीवसम्बन्धीनि मनोमयत्वादीनि ब्रह्मसम्बन्धीनि भवन्ति तथा ब्रह्मविषये श्रुतिस्मृती भवतः त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ’ (श्वे. उ. ४ । ३) इति सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ’ (भ. गी. १३ । १३) इति । ‘ अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः इति श्रुतिः शुद्धब्रह्मविषया इयं तु श्रुतिः मनोमयः प्राणशरीरः इति सगुणब्रह्मविषयेति विशेषः अतो विवक्षितगुणोपपत्तेः परमेव ब्रह्म इहोपास्यत्वेनोपदिष्टमिति गम्यते

॥ २ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ ३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 पूर्वेण सूत्रेण ब्रह्मणि विवक्षितानां गुणानामुपपत्तिरुक्ता अनेन शारीरे तेषामनुपपत्तिरुच्यते तुशब्दोऽवधारणार्थः ब्रह्मैवोक्तेन न्यायेन मनोमयत्वादिगुणम् तु शारीरो जीवो मनोमयत्वादिगुणः यत्कारणम् — ‘ सत्यसङ्कल्पः ’ ‘ आकाशात्मा ’ ‘ अवाकी ’ ‘ अनादरः ’ ‘ ज्यायान्पृथिव्याः इति चैवंजातीयका गुणा शारीरे आञ्जस्येनोपपद्यन्ते शारीर इति शरीरे भव इत्यर्थः नन्वीश्वरोऽपि शरीरे भवति सत्यम् शरीरे भवति तु शरीर एव भवति ; ‘ ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात् आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः ’ (शत. ब्रा. १० । ६ । ३ । २) इति व्यापित्वश्रवणात् जीवस्तु शरीर एव भवति तस्य भोगाधिष्ठानाच्छरीरादन्यत्र वृत्त्यभावात्

॥ ३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॥ ४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च शारीरो मनोमयत्वादिगुणः यस्मात्कर्मकर्तृव्यपदेशो भवति एतमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मि ’ (छा. उ. ३ । १४ । ४) इति एतमिति प्रकृतं मनोमयत्वादिगुणमुपास्यमात्मानं कर्मत्वेन प्राप्यत्वेन व्यपदिशति अभिसम्भवितास्मीति शारीरमुपासकं कर्तृत्वेन प्रापकत्वेन अभिसम्भवितास्मीति प्राप्तास्मीत्यर्थः सत्यां गतावेकस्य कर्मकर्तृव्यपदेशो युक्तः तथोपा स्यो पासकभावोऽपि भेदाधिष्ठान एव तस्मादपि शारीरो मनोमयत्वादिविशिष्टः

॥ ४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

शब्दविशेषात् ॥ ५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च शारीरादन्यो मनोमयत्वादिगुणः यस्माच्छब्दविशेषो भवति समानप्रकरणे श्रुत्यन्तरे यथा व्रीहिर्वा यवो वा श्यामाको वा श्यामाकतण्डुलो वैवमयमन्तरात्मन्पुरुषो हिरण्मयः ’ (श. ब्रा. १० । ६ । ३ । २) इति शारीरस्यात्मनो यः शब्दोऽभिधायकः सप्तम्यन्तः अन्तरात्मन्निति तस्माद्विशिष्टोऽन्यः प्रथमान्तः पुरुषशब्दो मनोमयत्वादिविशिष्टस्यात्मनोऽभिधायकः तस्मात्तयोर्भेदोऽधिगम्यते

॥ ५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

स्मृतेश्च ॥ ६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 स्मृतिश्च शारीरपरमात्मनोर्भेदं दर्शयति ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ’ (भ. गी. १८ । ६१) इत्याद्या अत्राह कः पुनरयं शारीरो नाम परमात्मनोऽन्यः यः प्रतिषिध्यते — ‘ अनुपपत्तेस्तु शारीरः इत्यादिना श्रुतिस्तु नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता ’ (बृ. उ. ३ । ७ । २३) इत्येवंजातीयका परमात्मनोऽन्यमात्मानं वारयति तथा स्मृतिरपि क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ’ (भ. गी. १३ । २) इत्येवंजातीयकेति अत्रोच्यते सत्य मे वैतत् पर एवात्मा देहेन्द्रियमनोबुद्ध्युपाधिभिः परिच्छिद्यमानो बालैः शारीर इत्युपचर्यते यथा घटकरकाद्युपाधिवशादपरिच्छिन्नमपि नभः परिच्छिन्नवदवभासते तद्वत् तदपेक्षया कर्मत्वकर्तृत्वादिभेदव्यवहारो विरुध्यते प्राक् तत्त्वमसि इत्यात्मैकत्वोपदेशग्रहणात् गृहीते त्वात्मैकत्वे बन्धमोक्षादिसर्वव्यवहारपरिसमाप्तिरेव स्यात्

॥ ६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अर्भकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॥ ७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अर्भकमल्पम् ओको नीडम् , ‘ एष आत्मान्तर्हृदये इति परिच्छिन्नायतनत्वात् स्वशब्देन अणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वा इत्यणीयस्त्वव्यपदेशात् शारीर एवाराग्रमात्रो जीव इहोपदिश्यते सर्वगतः परमात्मा इति यदुक्तं तत्परिहर्तव्यम् अत्रोच्यते नायं दोषः ताव त्परिच्छिन्नदेशस्य सर्वगतत्वव्यपदेशः कथम प्युपपद्यते सर्वगतस्य तु सर्वदेशेषु विद्यमानत्वात्परिच्छिन्नदेशव्यपदेशोऽपि कयाचिदपेक्षया सम्भवति यथा सम स्तवसुधाधिपतिरपि हि सन् अयोध्याधिपतिरिति व्यपदिश्यते कया पुनरपेक्षया सर्वगतः सन्नीश्वरोऽर्भकौका अणीयांश्च व्यपदिश्यत इति निचाय्यत्वादेवमिति ब्रूमः एवम् अणीयस्त्वादिगुणगणोपेत ईश्वरः तत्र हृदयपुण्डरीके निचाय्यो द्रष्टव्य उपदिश्यते यथा सालग्रामे हरिः तत्रास्य बुद्धिविज्ञानं ग्राहकम् सर्वगतोऽपीश्वरस्तत्रोपास्यमानः प्रसीदति व्योमवच्चैतद्द्रष्टव्यम् यथा सर्वगतमपि सद्व्योम सूचीपाशाद्यपेक्षयार्भकौकोऽणीयश्च व्यपदिश्यते एवं ब्रह्मापि तदेवं निचाय्यत्वापेक्षं ब्रह्मणोऽर्भकौकस्त्वमणीयस्त्वं पारमार्थिकम् तत्र यदाशङ्क्यते हृदयायतनत्वाद्ब्रह्मणो हृदयानां प्रतिशरीरं भिन्नत्वाद्भिन्नायतनानां शुकादीनामनेकत्वसावयवत्वानित्यत्वादिदोषदर्शनाद्ब्रह्मणोऽपि तत्प्रसङ्ग इति तदपि परिहृतं भवति

॥ ७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॥ ८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 व्योमव त्सर्वगतस्य ब्रह्मणः सर्वप्राणिहृदयसम्बन्धात् चिद्रूपतया शारीरादविशिष्टत्वात् सुखदुःखादिसम्भोगोऽप्यविशिष्टः प्रसज्येत एकत्वाच्च हि परस्मादात्मनोऽन्यः कश्चिदात्मा संसारी विद्यते नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता ’ (बृ. उ. ३ । ७ । २३) इत्यादिश्रुतिभ्यः तस्मात्परस्यैव ब्रह्मणः सम्भोगप्राप्तिरिति चेत् वैशेष्यात् तावत्सर्वप्राणिहृदयसम्बन्धात् शारीरवद्ब्रह्मणः सम्भोगप्रसङ्गः वैशेष्यात् विशेषो हि भवति शारीरपरमेश्वरयोः एकः कर्ता भोक्ता धर्माधर्मादिसाधनः सुखदुःखादिमांश्च एकस्तद्विपरीतोऽपहतपाप्मत्वादिगुणः एतस्मादनयोर्विशेषादेकस्य भोगः नेतरस्य यदि सन्निधानमात्रेण वस्तुशक्तिमनाश्रित्य कार्यसम्बन्धोऽभ्युपगम्येत आकाशादीनामपि दाहादिप्रसङ्गः सर्वग ता नेकात्मवादिनामपि समावेतौ चोद्यपरिहारौ यदप्येकत्वाद्ब्रह्मण आत्मान्तराभावाच्छारीरस्य भोगेन ब्रह्मणो भोगप्रसङ्ग इति अत्र वदामः इदं तावद्देवानांप्रियः प्रष्टव्यः कथमयं त्वयात्मान्तराभावोऽध्यवसित इति । ‘ तत्त्वमसि ’ ‘ अहं ब्रह्मास्मि ’ ‘ नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता इत्यादिशास्त्रेभ्य इति चेत् यथाशास्त्रं तर्हि शास्त्रीयोऽर्थः प्रतिपत्तव्यः तत्रार्धजरतीयं लभ्यम् शास्त्रं तत्त्वमसि इत्यपहतपाप्मत्वादिविशेषणं ब्रह्म शारीरस्यात्मत्वेनोपदिशच्छारीरस्यैव तावदुपभोक्तृत्वं वारयति कुतस्तदुपभोगेन ब्रह्मण उपभोगप्रसङ्गः अथागृहीतं शारीरस्य ब्रह्मणैकत्वम् तदा मिथ्याज्ञाननिमित्तः शारीरस्योपभोगः तेन परमार्थरूपस्य ब्रह्मणः संस्पर्शः हि बालैस्तलमलिनतादिभिर्व्योम्नि विकल्प्यमाने तलमलिनतादिविशिष्टमेव परमार्थतो व्योम भवति तदाह वैशेष्यादिति नैकत्वेऽपि शारीरस्योपभोगेन ब्रह्मण उपभोगप्रसङ्गः वैशेष्यात् विशेषो हि भवति मिथ्याज्ञानसम्यग्ज्ञानयोः मिथ्याज्ञानकल्पित उपभोगः सम्यग्ज्ञानदृष्टमेकत्वम् मिथ्याज्ञानकल्पितेनोपभोगेन सम्यग्ज्ञानदृष्टं वस्तु संस्पृश्यते तस्मान्नोपभोगगन्धोऽपि शक्य ईश्वरस्य कल्पयितुम्

॥ ८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ ९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कठवल्लीषु पठ्यते यस्य ब्रह्म क्षत्रं चोभे भवत ओदनः मृत्युर्यस्योपसेचनं इत्था वेद यत्र सः ’ (क. उ. १ । २ । २५) इति अत्र कश्चिदोदनोपसेचनसूचितोऽत्ता प्रतीयते तत्र किमग्निरत्ता स्यात् उत जीवः अथवा परमात्मा इति संशयः विशे षा नवधारणात् त्रयाणां चाग्निजीवपरमात्मनामस्मिन्ग्रन्थे प्रश्नोपन्यासोपलब्धेः किं ताव त्प्राप्तम् अग्निरत्तेति कुतः अग्निरन्नादः ’ (बृ. उ. १ । ४ । ६) इति श्रुतिप्रसिद्धिभ्याम् जीवो वा अत्ता स्यात् तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति ’ (मु. उ. ३ । १ । १) इति दर्शनात् परमात्मा , ‘ अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति इति दर्शनादित्येवं प्राप्ते ब्रूमः अत्तात्र परमात्मा भवितुमर्हति कुतः चराचरग्रहणात् चराचरं हि स्थावरजङ्गमं मृत्यूपसेचनमिहाद्यत्वेन प्रतीयते तादृशस्य चाद्यस्य परमात्मनोऽन्यः कार्त्स्न्येनात्ता सम्भवति परमात्मा तु विकारजातं संहरन्सर्वमत्तीत्युपपद्यते नन्विह चराचरग्रहणं नोपलभ्यते कथं सिद्धवच्चराचरग्रहणं हेतुत्वेनोपादीयते नैष दोषः मृत्यूपसेचनत्वेनेहाद्यत्वेन सर्वस्य प्राणिनिकायस्य प्रतीयमानत्वात् ब्रह्मक्षत्रयोश्च प्राधान्यात्प्रदर्शनार्थत्वोपपत्तेः यत्तु परमात्मनोऽपि नात्तृत्वं सम्भवति अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति इति दर्शनादिति अत्रोच्यते कर्मफलभोगस्य प्रतिषेधकमेतद्दर्शनम् तस्य सन्निहितत्वात् विकारसंहारस्य प्रतिषेधकम् सर्ववेदान्तेषु सृष्टिस्थितिसंहारकारणत्वेन ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वात् तस्मात्परमात्मैवेहात्ता भवितुमर्हति

॥ ९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

प्रकरणाच्च ॥ १० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च परमात्मैवेहात्ता भवितुमर्हति यत्कारणं प्रकरणमिदं परमात्मनः जायते म्रियते वा विपश्चित् ’ (क. उ. १ । २ । १८) इत्यादि प्रकृतग्रहणं न्याय्यम् । ‘ इत्था वेद यत्र सः इति दुर्विज्ञानत्वं परमात्मलिङ्गम्

॥ १० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥ ११ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कठवल्लीष्वेव पठ्यते ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये त्रिणाचिकेताः ’ (क. उ. १ । ३ । १) इति तत्र संशयः किमिह बुद्धिजीवौ निर्दिष्टौ उत जीवपरमात्मानाविति यदि बुद्धिजीवौ ततो बुद्धिप्रधानात्कार्यकरणसङ्घाताद्विलक्षणो जीवः प्रतिपादितो भवति तदपीह प्रतिपादयितव्यम् येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः ’ (क. उ. १ । १ । २०) इति पृष्टत्वात् अथ जीवपरमात्मानौ ततो जीवाद्विलक्षणः परमात्मा प्रतिपादितो भवति तदपीह प्रतिपादयितव्यम् अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ’ (क. उ. १ । २ । १४) इति पृष्टत्वात् अत्रा हा क्षेप्ता उभावप्येतौ पक्षौ सम्भवतः कस्मात् ऋतपानं कर्मफलोपभोगः , ‘ सुकृतस्य लोके इति लिङ्गात् तच्च चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्य सम्भवति नाचेतनाया बुद्धेः । ‘ पिबन्तौ इति च द्विवचनेन द्वयोः पानं दर्शयति श्रुतिः अतो बुद्धिक्षेत्रज्ञपक्षस्तावन्न सम्भवति अत एव क्षेत्रज्ञपरमात्मपक्षोऽपि सम्भवति चेतनेऽपि परमात्मनि ऋतपानासम्भवात् अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति ’ (मु. उ. ३ । १ । १) इति मन्त्रवर्णादिति अत्रोच्यते नैष दोषः छत्रिणो गच्छन्तीत्येकेनापि च्छत्रिणा बहूनामच्छत्रिणां छत्रित्वोपचारदर्शनात् एवमेकेनापि पिबता द्वौ पिबन्तावुच्येयाताम् यद्वा जीवस्तावत्पिबति ईश्वरस्तु पाययति पाययन्नपि पिबतीत्युच्यते पाचयितर्यपि पक्तृत्वप्रसिद्धिदर्शनात् बुद्धि क्षेत्रज्ञपरिग्रहोऽपि सम्भवति करणे कर्तृत्वोपचारात् । ‘ एधांसि पचन्ति इति प्रयोगदर्शनात् चा ध्यात्माधिकारेऽन्यौ कौचिद्द्वावृतं पिबन्तौ सम्भवतः तस्माद्बुद्धिजीवौ स्यातां जीवपरमात्मानौ वेति संशयः किं ताव त्प्राप्तम् बुद्धिक्षेत्रज्ञाविति कुतः ‘ गुहां प्रविष्टौ इति विशेषणात् यदि शरीरं गुहा यदि वा हृदयम् उभयथापि बुद्धिक्षेत्रज्ञौ गुहां प्रविष्टावुपपद्येते सति सम्भवे सर्वगतस्य ब्रह्मणो विशिष्टदेशत्वं युक्तं कल्पयितुम् । ‘ सुकृतस्य लोके इति कर्मगोचरानतिक्रमं दर्शयति परमात्मा तु सुकृतस्य वा दुष्कृतस्य वा गोचरे वर्तते कर्मणा वर्धते नो कनीयान् ’ (बृ. उ. ४ । ४ । २३) इति श्रुतेः । ‘ छायातपौ इति चेतनाचेतनयोर्निर्देश उपपद्यते छायातपवत्परस्परविलक्षणत्वात् तस्माद्बुद्धिक्षेत्रज्ञाविहोच्येयातामित्येवं प्राप्ते ब्रूमः विज्ञानात्मपरमात्मानाविहोच्येयाताम् कस्मात् आत्मानौ हि तावुभावपि चेतनौ समानस्वभावौ संख्याश्रवणे समानस्वभावेष्वेव लोके प्रतीतिर्दृश्यते । ‘ अस्य गोर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्यः इत्युक्ते गौरेव द्वितीयोऽन्विष्यते नाश्वः पुरुषो वा तदिह ऋतपानेन लिङ्गेन निश्चिते विज्ञानात्मनि द्वितीयान्वेषणायां समानस्वभावश्चेतनः परमात्मैव प्रतीयते ननूक्तं गुहाहितत्वदर्शनान्न परमात्मा प्रत्येतव्य इति गुहाहितत्वदर्शनादेव परमात्मा प्रत्येतव्य इति वदामः गुहाहितत्वं तु श्रुतिस्मृतिष्वसकृत्परमात्मन एव दृश्यते गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ’ (क. उ. १ । २ । १२) यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ’ (तै. उ. २ । १ । १) आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टम् इत्याद्यासु सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थो देशविशेषोपदेशो विरुध्यत इत्येतदप्युक्तमेव सुकृतलोकवर्तित्वं तु च्छत्रित्ववदेकस्मिन्नपि वर्तमानमुभयोरविरुद्धम् । ‘ छायातपौ इत्यप्यविरुद्धम् छायातपवत्परस्परविलक्षणत्वात्संसारित्वासंसारित्वयोः अविद्याकृतत्वात्संसारित्वस्य पारमार्थिकत्वाच्चासंसारित्वस्य तस्माद्विज्ञानात्मपरमात्मानौ गुहां प्रविष्टौ गृह्येते

॥ ११ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कुतश्च विज्ञानात्मपरमात्मानौ गृह्येते —

विशेषणाच्च ॥ १२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 विशेषणं विज्ञानात्मपरमात्मनोरेव भवति आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ’ (क. उ. १ । ३ । ३) इत्यादिना परेण ग्रन्थेन रथिरथादिरूपककल्पनया विज्ञानात्मानं रथिनं संसारमोक्षयोर्गन्तारं कल्पयति सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ’ (क. उ. १ । ३ । ९) इति च परमात्मानं गन्तव्यं कल्पयति तथा तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ’ (क. उ. १ । २ । १२) इति पूर्वस्मिन्नपि ग्रन्थे मन्तृमन्तव्यत्वेनैतावेव विशेषितौ प्रकरणं चेदं परमात्मनः । ‘ ब्रह्मविदो वदन्ति इति वक्तृविशेषोपादानं परमात्मपरिग्रहे घटते तस्मादिह जीवपरमात्मानावुच्येयाताम् एष एव न्यायः द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया ’ (मु. उ. ३ । १ । १) इत्येवमादिष्वपि तत्रापि ह्यध्यात्माधिकारान्न प्राकृतौ सुपर्णावुच्येते । ‘ तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति इत्यदनलिङ्गाद्विज्ञानात्मा भवति अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति ’ (मु. उ. ३ । १ । १) इत्यनशनचेतनत्वाभ्यां परमात्मा अनन्तरे मन्त्रे तावेव द्रष्टृद्रष्टव्यभावेन विशिनष्टि समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ’ (मु. उ. ३ । १ । २) इति अपर आह — ‘ द्वा सुपर्णा इति नेयमृगस्याधिकरणस्य सिद्धान्तं भजते पैङ्गिरहस्यब्राह्मणेनान्यथा व्याख्यातत्वात् — ‘ तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वमनश्नन्नन्योऽभिचाकशीतीत्यनश्नन्नन्योऽभिपश्यति ज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ इति सत्त्वशब्दो जीवः क्षेत्रज्ञशब्दः परमात्मेति यदुच्यते तन्न सत्त्वक्षेत्रज्ञशब्दयोरन्तःकरणशारीरपरतया प्रसिद्धत्वात् तत्रैव व्याख्यातत्वात् — ‘ तदेतत्सत्त्वं येन स्वप्नं पश्यति अथ योऽयं शारीर उपद्रष्टा क्षेत्रज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ इति ना प्य स्याधिकरणस्य पूर्वपक्षं भजते ह्यत्र शारीरः क्षेत्रज्ञः कर्तृत्वभोक्तृत्वादिना संसारधर्मेणोपेतो विवक्ष्यते कथं तर्हि सर्वसंसारधर्मातीतो ब्रह्मस्वभावश्चैतन्यमात्रस्वरूपः ; ‘ अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीतीत्यनश्नन्नन्योऽभिपश्यति ज्ञः इति वचनात् , ‘ तत्त्वमसि क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि ’ (भ. गी. १३ । २) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च तावता विद्योपसंहारदर्शनमेवमेवावकल्पते , ‘ तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ वा एवंविदि किञ्चन रज आध्वंसते इत्यादि कथं पुनरस्मिन्पक्षे तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वम् इत्यचेतने सत्त्वे भोक्तृत्ववचनमिति उच्यते नेयं श्रुतिरचेतनस्य सत्त्वस्य भोक्तृत्वं वक्ष्यामीति प्रवृत्ता किं तर्हि चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्याभोक्तृत्वं ब्रह्मस्वभावतां वक्ष्यामीति तदर्थं सुखादिविक्रियावति सत्त्वे भोक्तृत्वमध्यारोपयति इदं हि कर्तृत्वं भोक्तृत्वं सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरितरेतरस्वभावाविवेककृतं कल्प्यते परमार्थतस्तु नान्यतरस्यापि सम्भवति अचेतनत्वात्सत्त्वस्य अविक्रियत्वाच्च क्षेत्रज्ञस्य अविद्याप्रत्युपस्थापितस्वभावत्वाच्च सत्त्वस्य सुतरां सम्भवति तथा श्रुतिः यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येत् ’ (बृ. उ. ४ । ५ । १५) इत्यादिना स्वप्नदृष्टहस्त्यादिव्यवहारवदविद्याविषय एव कर्तृत्वादिव्यवहारं दर्शयति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् ’ (बृ. उ. ४ । ५ । १५) इत्यादिना विवेकिनः कर्तृत्वादिव्यवहाराभवं दर्शयति

॥ १२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अन्तर उपपत्तेः ॥ १३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति ’ (छा. उ. ४ । १५ । १) इत्यादि श्रूयते तत्र संशयः किमयं प्रतिबिम्बात्माक्ष्यधिकरणो निर्दिश्यते अथ विज्ञानात्मा उत देवतात्मेन्द्रियस्याधिष्ठाता अथवेश्वर इति किं तावत्प्राप्तम् छायात्मा पुरुषप्रतिरूप इति कुतः तस्य दृश्यमानत्वप्रसिद्धेः , ‘ एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते इति प्रसिद्धव दु पदेशात् विज्ञानात्मनो वायं निर्देश इति युक्तम् हि चक्षुषा रूपं पश्यंश्चक्षुषि सन्निहितो भवति आत्मशब्दश्चास्मिन्पक्षेऽनुकूलो भवति आदित्यपुरुषो वा चक्षुषोऽनुग्राहकः प्रतीयते रश्मिभिरेषोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः ’ (बृ. उ. ५ । ५ । २) इति श्रुतेः अमृतत्वादीनां देवतात्मन्यपि कथञ्चित्सम्भवात् नेश्वरः स्थानविशेषनिर्देशात् इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः परमेश्वर वा क्षिण्यभ्यन्तरः पुरुष इहोपदिष्ट इति कस्मात् उपपत्तेः उपपद्यते हि परमेश्वरे गुणजातमिहोपदिश्यमानम् आत्मत्वं तावन्मुख्यया वृत्त्या परमेश्वरे उपपद्यते , ‘ आत्मा तत्त्वमसि इति श्रुतेः अमृतत्वाभयत्वे तस्मिन्नसकृच्छ्रुतौ श्रूयेते तथा परमेश्वरानुरूपमेतदक्षिस्थानम् यथा हि परमेश्वरः सर्वदोषैरलिप्तः अपहतपाप्मत्वादिश्रवणात् तथाक्षिस्थानं सर्वलेपरहितमुपदिष्टम् तद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति इति श्रुतेः संयद्वामत्वादिगुणोपदेशश्च तस्मिन्नवकल्पते एतं संयद्वाम इत्याचक्षते एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति’ , (छा. उ. ४ । १५ । २) एष एव वामनी रे हि सर्वाणि वामानि नयति ।’ (छा. उ. ४ । १५ । ३) एष एव भामनी रे हि सर्वेषु लोकेषु भाति ’ (छा. उ. ४ । १५ । ४) इति अत उपपत्तेरन्तरः परमेश्वरः

॥ १३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥ १४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कथं पुनराकाशवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणोऽक्ष्यल्पं स्थानमुपपद्यत इति अत्रोच्यते भवेदेषानवकॢप्तिः यद्येतदेवैकं स्थानमस्य निर्दिष्टं भवेत् सन्ति ह्यन्यान्यपि पृथिव्यादीनि स्थानान्यस्य निर्दिष्टानि यः पृथिव्यां तिष्ठन् ’ (बृ. उ. ३ । ७ । ३) इत्यादिना तेषु हि चक्षुरपि निर्दिष्टम् यश्चक्षुषि तिष्ठन् इति स्थानादिव्यपदेशादित्यादिग्रहणेनैतद्दर्शयति केवलं स्थानमेवैकमनुचितं ब्रह्मणो निर्दिश्यमानं दृश्यते किं तर्हि नाम रूपमित्येवंजातीयकमप्यनामरूपस्य ब्रह्मणोऽनुचितं निर्दिश्यमानं दृश्यते तस्योदिति नाम ’ (छा. उ. १ । ६ । ७) हिरण्यश्मश्रुः इत्यादि निर्गुणमपि सद्ब्रह्म नामरूपगतैर्गुणैः सगुणमुपासनार्थं तत्र तत्रोपदिश्यत इत्येतदप्युक्तमेव सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थं स्थानविशेषो विरुध्यते सालग्राम इव विष्णोरित्येतदप्युक्तमेव

॥ १४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अपि नैवात्र विवदितव्यम् किं ब्रह्मास्मिन्वाक्येऽभिधीयते वेति सुखविशिष्टाभिधानादेव ब्रह्मत्वं सिद्धम् सुखविशिष्टं हि ब्रह्म यद्वाक्योपक्रमे प्रक्रान्तम् प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म ’ (छा. उ. ४ । १० । ४) इति तदेवेहाभिहितम् प्रकृतपरिग्रहस्य न्याय्यत्वात् आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता ’ (छा. उ. ४ । १४ । १) इति गतिमात्राभिधानप्रतिज्ञानात् कथं पुनर्वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्म विज्ञायत इति उच्यते प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म ’ (छा. उ. ४ । १० । ४) इत्येतदग्नीनां वचनं श्रुत्वोपकोसल उवाच — ‘ विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं तु खं विजानामि इति तत्रेदं प्रतिवचनम् — ‘ यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कम् इति तत्र खं शब्दो भूताकाशे निरूढो लोके यदि तस्य विशेषणत्वेन कंशब्दः सुखवाची नोपादीयेत तथा सति केवले भूताकाशे ब्रह्मशब्दो नामादिष्विव प्रतीकाभिप्रायेण प्रयुक्त इति प्रतीतिः स्यात् तथा कंशब्दस्य विषयेन्द्रियसम्पर्कजनिते सामये सुखे प्रसिद्धत्वात् यदि तस्य खंशब्दो विशेषणत्वेन नोपादीयेत लौकिकं सुखं ब्रह्मेति प्रतीतिः स्यात् इतरेतर विशेषितौ तु कंखंशब्दौ सुखात्मकं ब्रह्म गमयतः तत्र द्वितीये ब्रह्मशब्देऽनुपादीयमाने कं खं ब्रह्म इत्येवोच्यमाने कंशब्दस्य विशेषणत्वेनैवोपयुक्तत्वात्सुखस्य गुणस्याध्येयत्वं स्यात् तन्मा भूत् इत्युभयोः कंखंशब्दयोर्ब्रह्मशब्दशिरस्त्वम् — ‘ कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति इष्टं हि सुखस्यापि गुणस्य गुणिवद्ध्येयत्वम् तदेवं वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्मोपदिष्टम् प्रत्येकं गार्हपत्यादयोऽग्नयः स्वं स्वं महिमानमुपदिश्य एषा सोम्य तेऽस्मद्विद्यात्मविद्या इत्युपसंहरन्तः पूर्वत्र ब्रह्म निर्दिष्टमिति ज्ञापयन्ति । ‘ आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता इति गतिमात्राभिधानप्रतिज्ञानमर्थान्तरविवक्षां वारयति यथा पुष्करपलाश आपो श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म श्लिष्यते ’ (छा. उ. ४ । १४ । ३) इति चाक्षिस्थानं पुरुषं विजानतः पापेनानुपघातं ब्रुवन्नक्षिस्थानस्य पुरुषस्य ब्रह्मत्वं दर्शयति तस्मात्प्रकृतस्यैव ब्रह्मणोऽक्षिस्थानतां संयद्वामत्वादिगुणतां चोक्त्वा अर्चिरादिकां तद्विदो गतिं वक्ष्यामीत्युपक्रमते एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाच ’ (छा. उ. ४ । १५ । १) इति

॥ १५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ॥ १६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इत श्चा क्षिस्थानः पुरुषः परमेश्वरः यस्माच्छ्रुतोपनिषत्कस्य श्रुतरहस्यविज्ञानस्य ब्रह्मविदो या गतिर्देवयानाख्या प्रसिद्धा श्रुतौ थो त्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्ते ’ (प्र. उ. १ । १०) इति स्मृतावपि अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ’ (भ. गी. ८ । २४) इति सैवेहाक्षिपुरुषविदोऽभिधीयमाना दृश्यते । ‘ अथ यदु चैवास्मिञ्छव्यं कुर्वन्ति यदि नार्चिषमेवाभिसम्भवन्ति इत्युपक्रम्य आदित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते ’ (छा. उ. ४ । १५ । ५) इति तदिह ब्रह्मविद्विषयया प्रसिद्धया गत्या अक्षिस्थानस्य ब्रह्मत्वं निश्चीयते

॥ १६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः ॥ १७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यत्पुनरुक्तं छायात्मा विज्ञानात्मा देवतात्मा वा स्यादक्षिस्थान इति अत्रोच्यते च्छायात्मादिरितर इह ग्रहणमर्हति कस्मात् अनवस्थितेः तावच्छायात्मनश्चक्षुषि नित्यमवस्थानं सम्भवति यदैव हि कश्चित्पुरुष श्चक्षुरासीदति तदा चक्षुषि पुरुषच्छाया दृश्यते अपगते तस्मिन्न दृश्यते । ‘ एषो ऽक्षिणि पुरुषः इति श्रुतिः सन्निधानात्स्वचक्षुषि दृश्यमानं पुरुषमुपास्यत्वेनोपदिशति चो पासनाकाले च्छायाकरं कञ्चित्पुरुषं चक्षुःसमीपे सन्निधाप्योपास्त इति युक्तं कल्पयितुम् स्यै शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति ’ (छा. उ. ८ । ९ । १) इति श्रुतिश्छायात्मनोऽप्यनवस्थितत्वं दर्शयति असम्भवाच्च तस्मिन्नमृतत्वादीनां गुणानां च्छायात्मनि प्रतीतिः तथा विज्ञानात्मनोऽपि साधारणे कृत्स्नशरीरेन्द्रियसम्बन्धे सति चक्षुष्येवावस्थितत्वं शक्यं वक्तुम् ब्रह्मणस्तु सर्वव्यापिनोऽपि दृष्ट उपलब्ध्यर्थो हृदयादिदेशविशेषसम्बन्धः समानश्च विज्ञानात्मन्यप्यमृतत्वादीनां गुणानामसम्भवः यद्यपि विज्ञानात्मा परमात्मनोऽनन्य एव तथाप्यविद्याकामकर्मकृतं तस्मिन्मर्त्यत्वमध्यारोपितं भयं चेत्यमृतत्वाभयत्वे नोपपद्येते संयद्वामत्वादयश्चैतस्मिन्ननैश्वर्यादनुपपन्ना एव देवतात्मनस्तु रश्मिभिरेषोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः इति श्रुतेः यद्यपि चक्षुष्यवस्थानं स्यात् तथाप्यात्मत्वं तावन्न सम्भवति पराग्रूपत्वात् अमृतत्वादयोऽपि सम्भवन्ति उत्पत्तिप्रलयश्रवणात् अमरत्वमपि देवानां चिरकालावस्थानापेक्षम् ऐश्वर्यमपि परमेश्वरायत्तम् स्वाभाविकम् भीषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः भीषास्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ’ (तै. उ. २ । ८ । १) इति मन्त्रवर्णात् तस्मात्परमेश्वर एवायमक्षिस्थानः प्रत्येतव्यः अस्मिं श्च पक्षे दृश्यते इति प्रसिद्धवदुपादानं शास्त्राद्यपेक्षं विद्वद्विषयं प्ररोचनार्थमिति व्याख्येयम्

॥ १७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ १८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इमं लोकं परं लोकं सर्वाणि भूतानि योऽन्तरो यमयति ’ (बृ. उ. ३ । ७ । १) इत्युपक्रम्य श्रूयते यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष आत्मान्तर्याम्यमृतः ’ (बृ. उ. ३ । ७ । ३) इत्यादि त्रा धिदैवतमधिलोकमधिवेदमधियज्ञमधिभूतमध्यात्मं कश्चिदन्तरवस्थितो यमयिता अन्तर्यामीति श्रूयते किमधिदैवाद्यभिमानी देवतात्मा कश्चित् किं वा प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्यः कश्चिद्योगी किं वा परमात्मा किं वार्थान्तरं किञ्चित् इत्यपूर्वसंज्ञादर्शनात्संशयः किं तावन्नः प्रतिभाति संज्ञाया अप्रसिद्धत्वात्संज्ञिनाप्यप्रसिद्धेनार्थान्तरेण केनचिद्भवितव्यमिति अथवा नानिरूपितरूपमर्थान्तरं शक्यमस्त्यभ्युपगन्तुम् अन्तर्यामिशब्दश्चान्तर्यमनयोगेन प्रवृत्तो नात्यन्तमप्रसिद्धः तस्मात्पृथिव्याद्यभिमानी कश्चिद्देवोऽन्तर्यामी स्यात् तथा श्रूयते पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिः ’ (बृ. उ. ३ । ९ । १०) इत्यादि कार्यकरणवत्त्वात्पृथिव्यादीनन्तस्तिष्ठन्यमयतीति युक्तं देवतात्मनो यमयितृत्वम् योगिनो वा कस्यचित्सिद्धस्य सर्वानुप्रवेशेन यमयितृत्वं स्यात् तु परमात्मा प्रतीयेत अकार्यकरणत्वात् त्येवं प्राप्ते इदमुच्यते योऽन्तर्याम्यधिदैवादिषु श्रूयते परमात्मैव स्यात् नान्य इति कुतः तद्धर्मव्यपदेशात् तस्य हि परमात्मनो धर्मा इह निर्दिश्यमाना दृश्यन्ते पृथिव्यादि तावदधिदैवादिभेदभिन्नं समस्तं विकारजातमन्तस्तिष्ठन्यमयतीति परमात्मनो यमयितृत्वं धर्म उपपद्यते सर्वविकारकारणत्वे सति सर्वशक्त्युपपत्तेः । ‘ एष आत्मान्तर्याम्यमृतः इति चात्मत्वामृतत्वे मुख्ये परमात्मन उपपद्येते । ‘ यं पृथिवी वेद इति पृथिवीदेवताया अविज्ञेयमन्तर्यामिणं ब्रुवन्देवतात्मनोऽन्यमन्तर्यामिणं दर्शयति पृथिवी देवता ह्यहमस्मि पृथिवीत्यात्मानं विजानीयात् तथा अदृष्टोऽश्रुतः इत्यादिव्यपदेशो रूपादिविहीनत्वात्परमात्मन उपपद्यत इति यत्त्वकार्यकरणस्य परमात्मनो यमयितृत्वं नोपपद्यत इति नैष दोषः यान्नियच्छति तत्कार्यकरणैरेव तस्य कार्यकरणवत्त्वोपपत्तेः तस्या प्य न्यो नियन्तेत्यनवस्थादोषश्च सम्भवति भेदाभावात् भेदे हि सत्यनवस्थादोषोपपत्तिः तस्मात्परमात्मैवान्तर्यामी

॥ १८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् ॥ १९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 स्यादेतत् अदृष्टत्वादयो धर्माः साङ्ख्यस्मृतिकल्पितस्य प्रधानस्याप्युपपद्यन्ते रूपादिहीनतया तस्य तैरभ्युपगमात् अप्रतर्क्य विज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ’ (मनु. १ । ५) इति हि स्मरन्ति तस्यापि नियन्तृत्वं सर्वविकारकारणत्वादुपपद्यते तस्मात्प्रधानमन्तर्यामिशब्दं स्यात् ईक्षतेर्नाशब्दम् ’ (ब्र. सू. १ । १ । ५) इत्यत्र निराकृतमपि सत् प्रधानमिहादृष्टत्वादिव्यपदेशसम्भवेन पुनराशङ्क्यते अत उत्तरमुच्यते स्मार्तं प्रधानमन्तर्यामिशब्दं भवितुमर्हति कस्मात् अतद्धर्माभिलापात् यद्यप्यदृष्टत्वादिव्यपदेशः प्रधानस्य सम्भवति तथापि द्रष्टृत्वादिव्यपदेशः सम्भवति प्रधानस्याचेतनत्वेन तैरभ्युपगमात् अदृष्टो द्रष्टाश्रुतः श्रोतामतो मन्ताविज्ञातो विज्ञाता ’ (बृ. उ. ३ । ७ । २३) इति हि वाक्यशेष इह भवति आत्मत्वमपि प्रधानस्योपपद्यते

॥ १९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यदि प्रधान मा त्मत्वद्रष्टृत्वाद्यसम्भवान्नान्तर्याम्यभ्युपगम्यते शारीरस्तर्ह्यन्तर्यामी भवतु शारीरो हि चेतनत्वाद्द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता भवति आत्मा प्रत्यक्त्वात् अमृतश्च धर्माधर्मफलोपभोगोपपत्तेः अदृष्टत्वादयश्च धर्माः शारीरे प्रसिद्धाः दर्शनादिक्रियायाः कर्तरि प्रवृत्तिविरोधात् दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः ’ (बृ. उ. ३ । ४ । २) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च तस्य कार्यकरणसङ्घातमन्तर्यमयितुं शीलम् भोक्तृत्वात् तस्माच्छारीरोऽन्तर्यामीत्यत उत्तरं पठति

शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ २० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 नेति पूर्वसूत्रादनुवर्तते शारीरश्च नान्तर्यामी स्यात् कस्मात् यद्यपि द्रष्टृत्वादयो धर्मास्तस्य सम्भवन्ति तथापि घटाकाशवदुपाधिपरिच्छिन्नत्वान्न कार्त्स्न्येन पृथिव्यादिष्वन्तरवस्थातुं नियन्तुं शक्नोति अपि चोभयेऽपि हि शाखिनः काण्वा माध्यन्दिनाश्चान्तर्यामिणो भेदेनैनं शारीरं पृथिव्यादिवदधिष्ठानत्वेन नियम्यत्वेन चाधीयते यो विज्ञाने तिष्ठन् ’ (बृ. उ. ३ । ७ । २२) इति काण्वाः । ‘ आत्मनि तिष्ठन् इति माध्यन्दिनाः । ‘ आत्मनि तिष्ठन् इत्यस्मिंस्तावत् पाठे भवत्यात्मशब्दः शारीरस्य वाचकः । ‘ यो विज्ञाने तिष्ठन् इत्यस्मिन्नपि पाठे विज्ञानशब्देन शारीर उच्यते विज्ञानमयो हि शारीर इति तस्माच्छारीरादन्य ईश्वरोऽन्तर्यामीति सिद्धम् कथं पुनरेकस्मिन्देहे द्वौ द्रष्टारावुपपद्येते यश्चायमीश्वरोऽन्तर्यामी यश्चायमितरः शारीरः का पुन रि हानुपपत्तिः ‘ नान्यो ऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादिश्रुतिवचनं विरुध्येत अत्र हि प्रकृतादन्तर्यामिणोऽन्यं द्रष्टारं श्रोतारं मन्तारं विज्ञातारं चात्मानं प्रतिषेधति नियन्त्रन्तर प्रतिषेधार्थमेतद्वचनमिति चेत् नियन्त्रन्तराप्रसङ्गा दविशेष श्रवणाच्च अत्रोच्यते अविद्याप्रत्युपस्थापितकार्यकरणोपाधिनिमित्तोऽयं शारीरान्तर्यामिणोर्भेदव्यपदेशः पारमार्थिकः एको हि प्रत्यगात्मा भवति द्वौ प्रत्यगात्मानौ सम्भवतः एकस्यैव तु भेदव्यवहार उपाधिकृतः यथा घटाकाशो महाकाश इति ततश्च ज्ञातृज्ञेयादिभेदश्रुतयः प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि संसारानुभवो विधिप्रतिषेधशास्त्रं चेति सर्वमेतदुपपद्यते तथा श्रुतिः — ‘ यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति इत्यविद्याविषये सर्वं व्यवहारं दर्शयति । ‘ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् इति विद्याविषये सर्वं व्यवहारं वारयति

॥ २० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॥ २१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ’(मु. उ. १ । १ । ५) यत्त द्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः ’ (मु. उ. १ । १ । ६) इति श्रूयते तत्र संशयः किमयमदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः प्रधानं स्यात् उत शारीरः आहोस्वित्परमेश्वर इति तत्र प्रधानमचेतनं भूतयोनिरिति युक्तम् अचेतनानामेव तस्य दृष्टान्तत्वेनोपादानात् यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्सम्भवतीह विश्वम् ’ (मु. उ. १ । १ । ७) इति ननूर्णनाभिः पुरुषश्च चेतनाविह दृष्टान्तत्वेनोपात्तौ नेति ब्रूमः हि केवलस्य चेतनस्य तत्र सूत्रयोनित्वं केशलोमयोनित्वं चास्ति चेतनाधिष्ठितं ह्यचेतनमूर्णनाभिशरीरं सूत्रस्य योनिः पुरुषशरीरं केशलोम्नामिति प्रसिद्धम् अपि पूर्वत्रादृष्टत्वाद्यभिलापसम्भवेऽपि द्रष्टृत्वाद्यभिलापासम्भवान्न प्रधानमभ्युपगतम् इह त्वदृश्यत्वादयो धर्माः प्रधाने सम्भवन्ति चात्र विरुध्यमानो धर्मः कश्चिदभिलप्यते ननु यः सर्वज्ञः सर्ववित् ’ (मु. उ. १ । १ । ९) इत्ययं वाक्यशेषोऽचेतने प्रधाने सम्भवति कथं प्रधानं भूतयोनिः प्रतिज्ञायत इति अत्रोच्यते — ‘ यया तदक्षरमधिगम्यते ’ ‘ यत्तदद्रेश्यम् इत्यक्षरशब्देनादृश्यत्वादिगुणकं भूतयोनिं श्रावयित्वा पुनरन्ते श्रावयिष्यति अक्षरात्परतः परः ’ (मु. उ. २ । १ । २) इति तत्र यः परोऽक्षराच्छ्रुतः सर्वज्ञः सर्ववित्सम्भविष्यति प्रधानमेव त्वक्षरशब्दनिर्दिष्टं भूतयोनिः यदा तु योनिशब्दो निमित्तवाची तदा शारीरोऽपि भूतयोनिः स्यात् धर्माधर्माभ्यां भूतजातस्योपार्जनादिति एवं प्राप्ते अभिधीयते योऽयमदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः परमेश्वर एव स्यात् नान्य इति कथमेतदवगम्यते धर्मोक्तेः परमेश्वरस्य हि धर्म इहोच्यमानो दृश्यते — ‘ यः सर्वज्ञः सर्ववित् इति हि प्रधानस्याचेतनस्य शारीरस्य वोपाधिपरिच्छिन्नदृष्टेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं वा सम्भवति न्व क्षरशब्दनिर्दिष्टाद्भूतयोनेः परस्यैव तत्सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं भूतयोनिविषयमित्युक्तम् अत्रोच्यते नैवं सम्भवति यत्कारणम् अक्षरात्सम्भवतीह विश्वम् इति प्रकृतं भूतयोनिमिह जायमानप्रकृतित्वेन निर्दिश्य अनन्तरमपि जायमानप्रकृतित्वेनैव सर्वज्ञं निर्दिशति — ‘ यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं जायते इति तस्मान्निर्देशसाम्येन प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्प्रकृतस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं धर्म उच्यत इति गम्यते । ‘ अक्षरात्परतः परः इत्यत्रापि प्रकृताद्भूतयोनेरक्षरात्परः कश्चिदभिधीयते कथमेतदवगम्यते ये ना क्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ’ (मु. उ. १ । २ । १३) इति प्रकृतस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेरदृश्यत्वादिगुणकस्य वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञातत्वात् कथं तर्हि अक्षरात्परतः परः इति व्यपदिश्यत इति उत्तरसूत्रे तद्वक्ष्यामः अपि चा त्र द्वे विद्ये वेदितव्ये उक्ते — ‘ परा चैवापरा इति तत्रापरामृग्वेदादिलक्षणां विद्यामुक्त्वा ब्रवीति अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते इत्यादि तत्र परस्या विद्याया विषयत्वेनाक्षरं श्रुतम् यदि पुनः परमेश्वरादन्यददृश्यत्वादिगुणकमक्षरं परिकल्प्येत नेयं परा विद्या स्यात् परापरविभागो ह्य यं विद्ययोः अभ्युदयनिःश्रेयसफलतया परिकल्प्यते प्रधानविद्या निःश्रेयसफला केनचिदभ्युपगम्यते तिस्रश्च विद्याः प्रतिज्ञायेरन् त्वत्पक्षेऽक्षराद्भूतयोनेः परस्य परमात्मनः प्रतिपाद्यमानत्वात् द्वे एव तु विद्ये वेदितव्ये इह निर्दिष्टे कस्मि न्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति ’ (मु. उ. १ । १ । ३) इति चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणं सर्वात्मके ब्रह्मणि विवक्ष्यमाणेऽवकल्पते नाचेतनमात्रैकायतने प्रधाने भोग्यव्यतिरिक्ते वा भोक्तरि अपि ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ’ (मु. उ. १ । १ । १) इति ब्रह्मविद्यां प्राधान्येनोपक्रम्य परापरविभागेन परां विद्यामक्षराधिगमनीं दर्शयन् तस्या ब्रह्मविद्यात्वं दर्शयति सा ब्रह्मविद्यासमाख्या तदधिगम्यस्य अक्षरस्याब्रह्मत्वे बाधिता स्यात् अपरा ऋग्वेदादिलक्षणा कर्मविद्या ब्रह्मविद्योपक्रमे उपन्यस्यते ब्रह्मविद्याप्रशंसायै प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ’ (मु. उ. १ । २ । ७) इत्येवमादिनिन्दावचनात् निन्दित्वा चापरां विद्यां ततो विरक्तस्य परविद्याधिकारं दर्शयति परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन तद्विज्ञानार्थं गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ’ (मु. उ. १ । २ । १२) इति यत्तूक्तम् अचेतनानां पृथिव्यादीनां दृष्टान्तत्वेनोपादानाद्दार्ष्टान्तिकेनाप्यचेतनेनैव भूतयोनिना भवितव्यमिति तदयुक्तम् हि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरत्यन्तसाम्येन भवितव्यमिति नियमोऽस्ति अपि स्थूलाः पृथिव्यादयो दृष्टान्तत्वेनोपात्ता इति स्थूल एव दार्ष्टान्तिको भूतयोनिरभ्युपगम्यते तस्माददृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः परमेश्वर एव

॥ २१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ २२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च परमेश्वर एव भूतयोनिः नेतरौ शारीरः प्रधानं वा कस्मात् विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम् विशिनष्टि हि प्रकृतं भूतयोनिं शारीराद्विलक्षणत्वेन दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः ’ (मु. उ. २ । १ । २) इति ह्येतद्दिव्यत्वादिविशेषणम् अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपपरिच्छेदाभिमानिनः तद्धर्मान्स्वात्मनि कल्पयतः शारीरस्योपपद्यते तस्मात्साक्षादौपनिषदः पुरुष इहोच्यते तथा प्रधानादपि प्रकृतं भूतयोनिं भेदेन व्यपदिशति — ‘ अक्षरात्परतः परः इति अक्षरमव्याकृतं नामरूपबीजशक्तिरूपं भूतसूक्ष्ममीश्वराश्रयं तस्यैवोपाधिभूतम् सर्वस्माद्विकारात्परो यो ऽविकारः तस्मात्परतः परः इति भेदेन व्यपदिशन् परमात्मानमिह विवक्षितं दर्शयति नात्र प्रधानं नाम किञ्चित्स्वतन्त्रं तत्त्वमभ्युपगम्य तस्माद्भेदव्यपदेश उच्यते किं तर्हि यदि प्रधानमपि कल्प्यमानं श्रुत्यविरोधेनाव्याकृतादिशब्दवाच्यं भूतसूक्ष्मं परिकल्प्येत परिकल्प्यताम् तस्माद्भेदव्यपदेशात् परमेश्वरो भूतयोनिरित्येतदिह प्रतिपाद्यते

॥ २२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कुतश्च परमेश्वरो भूतयोनिः —

रूपोपन्यासाच्च ॥ २३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अपि अक्षरात्परतः परः इत्यस्यानन्तरम् एतस्माज्जायते प्राणः इति प्राणप्रभृतीनां पृथिवीपर्यन्तानां तत्त्वानां सर्गमुक्त्वा तस्यैव भूतयोनेः सर्वविकारात्मकं रूपमुपन्यस्यमानं पश्यामः अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ’ (मु. उ. २ । १ । ४) इति तच्च परमेश्वरस्यैवोचितम् सर्वविकारकारणत्वात् शारीरस्य तनुमहिम्नः नापि प्रधानस्य अयं रूपोपन्यासः सम्भवति सर्वभूतान्तरात्मत्वासम्भवात् तस्मात्परमेश्वर एव भूतयोनिः नेतराविति गम्यते कथं पुनर्भूतयोनेरयं रूपोपन्यास इति गम्यते प्रकरणात् , ‘ एषः इति प्रकृतानुकर्षणात् भूतयोनिं हि प्रकृत्य एतस्माज्जायते प्राणः ’ ‘ एष सर्वभूतान्तरात्मा इति वचनं भूतयोनिविषयमेव भवति यथा उपाध्यायं प्रकृत्य एतस्मादधीष्व एष वेदवेदाङ्गपारगः इति वचनमुपाध्यायविषयं भवति तद्वत् कथं पुनरदृश्यत्वादिगुणकस्य भूतयोनेर्विग्रहवद्रूपं सम्भवति सर्वात्मत्वविवक्षयेदमुच्यते तु विग्रहवत्त्वविवक्षया इत्यदोषः , ‘ अहमन्नम् अहमन्नादः ’ (तै. उ. ३ । १० । ६) इत्यादिवत् अन्ये पुन र्मन्यन्ते नायं भूतयोनेः रूपोपन्यासः जायमानत्वेनोपन्यासात् । ‘ एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी इति हि पूर्वत्र प्राणादि पृथिव्यन्तं तत्त्वजातं जायमानत्वेन निरदिक्षत् उत्तरत्रापि तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः इत्येवमादि अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च इत्येवमन्तं जायमानत्वेनैव निर्देक्ष्यति इहैव कथमकस्मादन्तराले भूतयोनेः रूपमुपन्यसेत् सर्वात्मत्वमपि सृष्टिं परिसमाप्योपदेक्ष्यति पुरुष एवेदं विश्वं कर्म ’ (मु. उ. २ । १ । १०) इत्यादिना श्रुति स्मृत्योश्च त्रैलोक्यशरीरस्य प्रजापतेर्जन्मादि निर्दिश्यमानमुपलभामहे हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ’ (ऋ. सं. १० । १२१ । १) इति समवर्ततेति अजायतेत्यर्थः तथा , ‘ वै शरीरी प्रथमः वै पुरुष उच्यते आदिकर्ता भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत इति विकार पुरुषस्यापि सर्वभूतान्तरात्मत्वं सम्भवति प्राणात्मना सर्वभूतानामध्यात्ममवस्थानात् अस्मिन्पक्षे पुरुष एवेदं विश्वं कर्म इत्यादिसर्वरूपोपन्यासः परमेश्वरप्रतिपत्तिहेतुरिति व्याख्येयम्

॥ २३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ २४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 को आत्मा किं ब्रह्म ’ (छा. उ. ५ । ११ । १) इति आत्मान मे वेमं वैश्वानरं सम्प्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहि ’ (छा. उ. ५ । ११ । ६) इति चोपक्रम्य द्युसूर्यवाय्वाकाशवारिपृथिवीनां सुतेजस्त्वादिगुणयोगमेकैकोपासननिन्दया वैश्वानरं प्रत्येषां मूर्धादिभावमुपदिश्याम्नायते यस्त्वेत मे वं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति ;’ (छा. उ. ५ । १८ । १) तस्य वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा सन्देहो बहुलो वस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादा वुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः ’ (छा. उ. ५ । १८ । २) इत्यादि तत्र संशयः किं वैश्वानरशब्देन जाठरोऽग्निरुपदिश्यते उत भूताग्निः अथ तदभिमानिनी देवता अथवा शारीरः आहोस्वित्परमेश्वरः इति किं पुनरत्र संशयकारणम् वैश्वानर इति जाठरभूताग्निदेवतानां साधारणशब्दप्रयोगात् आत्मेति शारीरपरमेश्वरयोः तत्र कस्योपादानं न्याय्यं कस्य वा हानमिति भवति संशयः किं ताव त्प्राप्तम् जाठरोऽग्निरिति कुतः तत्र हि विशेषेण क्वचित्प्रयोगो दृश्यते अयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते ’ (बृ. उ. ५ । ९ । १) इत्यादौ अग्निमात्रं वा स्यात् सामान्येनापि प्रयोगदर्शनात् विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमह्नामकृण्वन् ’ (ऋ. सं. १० । ८८ । १२) इत्यादौ अग्निशरीरा वा देवता स्यात् तस्यामपि प्रयोगदर्शनात् वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीः ’ (ऋ. सं. १ । ९८ । १) इत्येवमाद्यायाः श्रुतेर्देवतायामैश्वर्याद्युपेतायां सम्भवात् था त्मशब्दसामानाधिकरण्यादुपक्रमे को आत्मा किं ब्रह्म इति केवलात्मशब्दप्रयोगादात्मशब्दवशेन वैश्वानरशब्दः परिणेय इत्युच्यते तथापि शारीर आत्मा स्यात् तस्य भोक्तृत्वेन वैश्वानरसन्निकर्षात् प्रादेशमात्रमिति विशेषणस्य तस्मिन्नुपाधिपरिच्छिन्ने सम्भवात् तस्मान्नेश्वरो वैश्वानर इत्येवं प्राप्ते ततः इद मुच्यते वैश्वानरः परमात्मा भवितुमर्हति कुतः साधारणशब्दविशेषात् साधारणशब्दयोर्विशेषः साधारणशब्दविशेषः यद्यप्येतावुभावप्यात्मवैश्वानरशब्दौ साधारणशब्दौ वैश्वानरशब्दस्तु त्रयस्य साधारणः आत्मशब्दश्च द्वयस्य तथापि विशेषो दृश्यते येन परमेश्वरपरत्वं तयोरभ्युपगम्यते — ‘ तस्य वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाः इत्यादिः अत्र हि परमेश्वर एव द्युमूर्धत्वादिविशिष्टोऽवस्थान्तरगतः प्रत्यगात्मत्वेनोपन्यस्त आध्यानायेति गम्यते कारणत्वात् कारणस्य हि सर्वाभिः कार्यगताभिरवस्थाभिरवस्थावत्त्वात् द्युलोकाद्यवयवत्वमुपपद्यते । ‘ सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति इति सर्वलोकाद्याश्रयं फलं श्रूयमाणं परमकारणपरिग्रहे सम्भवति एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते ’ (छा. उ. ५ । २४ । ३) इति तद्विदः सर्वपाप्मप्रदाहश्रवणम् , ‘ को आत्मा किं ब्रह्म इति चात्मब्रह्मशब्दाभ्यामुपक्रमः ; — इत्येवमेतानि लिङ्गानि परमेश्वरमेव गमयन्ति तस्मात्परमेश्वर एव वैश्वानरः

॥ २४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च परमेश्वर एव वैश्वानरः यस्मात्परमेश्वरस्यैव अग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा इतीदृशं त्रैलोक्यात्मकं रूपं स्मर्यते — ‘ यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः इति एतत्स्मर्यमाणं रूपं मूलभूतां श्रुतिमनुमापयदस्य वैश्वानरशब्दस्य परमेश्वरपरत्वे अनुमानं लिङ्गं गमकं स्यादित्यर्थः इतिशब्दो हेत्वर्थे यस्मादिदं गमकम् तस्मादपि वैश्वानरः परमात्मैवेत्यर्थः यद्यपि स्तुति रि यम् — ‘ तस्मै लोकात्मने नमः इति तथापि स्तुतित्वमपि नासति मूलभूते वेदवाक्ये सम्यक् ईदृशेन रूपेण सम्भवति । ‘ द्यां मूर्धानं यस्य विप्रा वदन्ति खं वै नाभिं चन्द्रसूर्यौ नेत्रे दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता इत्येवंजातीयका स्मृतिरिहोदाहर्तव्या

॥ २५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च नेति चेन्न तथादृष्ट्युपदेशादसम्भवात्पुरुषमपि चैनमधीयते ॥ २६॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अत्राह परमेश्वरो वैश्वानरो भवितुमर्हति कुतः शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च शब्दस्तावत् वैश्वानरशब्दो परमेश्वरे सम्भवति अर्थान्तरे रूढत्वात् तथाग्निशब्दः एषोऽग्निर्वैश्वानरः इति आदिशब्दात् हृदयं गार्हपत्यः ’ (छा. उ. ५ । १८ । २) इत्याद्यग्नित्रेताप्रकल्पनम् तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम् ’ (छा. उ. ५ । १९ । १) इत्यादिना प्राणाहुत्यधिकरणतासङ्कीर्तनम् एतेभ्यो हेतुभ्यो जाठरो वैश्वानरः प्रत्येतव्यः था न्तःप्रतिष्ठानमपि श्रूयते — ‘ पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद इति तच्च जाठरे सम्भवति यदप्युक्तम् मूर्धैव सुतेजाः इत्यादेर्विशेषात्कारणात्परमात्मा वैश्वानर इति अत्र ब्रूमः कुतो ह्येष निर्णयः यदुभयथापि विशेषप्रतिभाने सति परमेश्वरविषय एव विशेष आश्रयणीयो जाठरविषय इति अथवा भूताग्नेरन्तर्बहिश्चावतिष्ठमानस्यैष निर्देशो भविष्यति तस्यापि हि द्युलोकादिसम्बन्धो मन्त्रवर्णा दवगम्यते यो भानुना पृथिवीं द्यामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम् ’ (ऋ. सं. १० । ८८ । ४) इत्यादौ अथवा तच्छरीराया देवताया ऐश्वर्ययोगात् द्युलोकाद्यवयवत्वं भविष्यति तस्मान्न परमेश्वरो वैश्वानर इति अत्रोच्यते तथादृष्ट्युपदेशादिति शब्दादिभ्यः कारणेभ्यः परमेश्वरस्य प्रत्याख्यानं युक्तम् कुतः तथा जाठरापरित्यागेन दृष्ट्युपदेशात् परमेश्वरदृष्टिर्हि जाठरे वैश्वानरे इहोपदिश्यते मनो ब्रह्मेत्युपासीत ’ (छा. उ. ३ । १८ । १) इत्यादिवत् अथवा जाठर वैश्वानरोपाधिः परमेश्वर इह द्रष्टव्यत्वेनोपदिश्यते मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः ’ (छा. उ. ३ । १४ । २) इत्यादिवत् यदि चे परमेश्वरो विवक्ष्येत केवल एव जाठरोऽग्निर्विवक्ष्येत ततः मूर्धैव सुतेजाः इत्यादेर्विशेषस्यासम्भव एव स्यात् यथा तु देवताभूताग्निव्यपाश्रयेणाप्ययं विशेष उपपादयितुं शक्यते तथोत्तरसूत्रे वक्ष्यामः यदि केवल एव जाठरो विवक्ष्येत पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं तस्य स्यात् तु पुरुषत्वम् पुरुषमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः एषोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषः यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद ’ (श. ब्रा. १० । ६ । १ । ११) इति परमेश्वरस्य तु सर्वात्मत्वात्पुरुषत्वं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं चोभयमुपपद्यते ये तु पुरुषविधमपि चैनमधीयते इति सूत्रावयवं पठन्ति तेषामेषोऽर्थः केवलजाठरपरिग्रहे पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं स्यात् तु पुरुषविधत्वम् पुरुषविधमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः — ‘ पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद इति पुरुषविधत्वं प्रकरणात् यदधिदैवतं द्युमूर्धत्वादि पृथिवीप्रतिष्ठितत्वान्तम् यच्चाध्यात्मं प्रसिद्धं मूर्धत्वादि चुबुकप्रतिष्ठितत्वान्तम् तत्परिगृह्यते

॥ २६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अत एव न देवता भूतं च ॥ २७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यत्पुन रु क्तम् भूताग्नेरपि मन्त्रवर्णे द्युलोकादिसम्बन्धदर्शनात् मूर्धैव सुतेजाः इत्याद्यवयवकल्पनं तस्यैव भविष्यतीति तच्छरीराया देवताया वा ऐश्वर्ययोगादिति तत्परिहर्तव्यम् अत्रोच्यते अत एवोक्तेभ्यो हेतुभ्यो देवता वैश्वानरः तथा भूताग्निरपि वैश्वानरः हि भूताग्ने रौष्ण्यप्रकाशमात्रात्मकस्य द्युमूर्धत्वादिकल्पनोपपद्यते विकारस्य विकारान्तरात्मत्वासम्भवात् तथा देवतायाः सत्यप्यैश्वर्ययोगे द्युमूर्धत्वादिकल्पना सम्भवति अकारणत्वात् परमेश्वराधीनैश्वर्यत्वाच्च आत्मशब्दासम्भवश्च सर्वेष्वेषु पक्षेषु स्थित एव

॥ २७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ २८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 पूर्वं जाठराग्निप्रतीको जाठराग्न्युपाधिको वा परमेश्वर उपास्य इत्युक्तम् अन्तःप्रतिष्ठितत्वाद्यनुरोधेन इदानीं तु विनैव प्रतीकोपाधिकल्पनाभ्यां साक्षादपि परमेश्वरोपासनपरिग्रहे कश्चिद्विरोध इति जैमिनिराचार्यो मन्यते ननु जाठराग्न्यपरिग्रहेऽन्तःप्रतिष्ठितत्ववचनं शब्दादीनि कारणानि विरुध्येरन्निति अत्रोच्यते अन्तःप्रतिष्ठितत्ववचनं तावन्न विरुध्यते हीह पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद इति जाठराग्न्यभिप्रायेणेदमुच्यते तस्याप्रकृतत्वादसंशब्दितत्वाच्च कथं तर्हि यत्प्रकृतं मूर्धादिचुबुकान्तेषु पुरुषावयवेषु पुरुषविधत्वं कल्पितम् तदभिप्रायेणेदमुच्यते — ‘ पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद इति यथा वृक्षे शाखां प्रतिष्ठितां पश्यतीति तद्वत् अथवा यः प्रकृतः परमात्मा अध्यात्ममधिदैवतं पुरुषविधत्वोपाधिः तस्य यत्केवलं साक्षिरूपम् तदभिप्रायेणेदमुच्यते — ‘ पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद इति निश्चिते पूर्वापरालोचनवशेन परमात्मपरिग्रहे तद्विषय एव वैश्वानरशब्दः केनचिद्योगेन वर्तिष्यते विश्वश्चायं नरश्चेति विश्वेषां वायं नरः विश्वे वा नरा अस्येति विश्वानरः परमात्मा सर्वात्मत्वात् विश्वानर एव वैश्वानरः तद्धितोऽनन्यार्थः राक्षसवायसादिवत् अग्निशब्दोऽप्यग्रणीत्वादियोगाश्रयणेन परमात्मविषय एव भविष्यति गार्हप त्या दिकल्पनं प्राणाहुत्यधिकरणत्वं परमात्मनोऽपि सर्वात्मत्वादुपपद्यते

॥ २८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कथं पुनः परमेश्वरपरिग्रहे प्रादेशमात्रश्रुतिरुपपद्यत इति तां व्याख्यातु मारभते

अभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्यः ॥ २९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अतिमात्रस्यापि परमेश्वरस्य प्रादेशमात्रत्वमभिव्यक्तिनिमित्तं स्यात् अभिव्यज्यते किल प्रादेशमात्रपरिमाणः परमेश्वर उपासकानां कृते प्रदेशविशेषेषु वा हृदयादिषूपलब्धिस्थानेषु विशेषेणाभिव्यज्यते अतः परमेश्वरेऽपि प्रादेशमात्रश्रुतिरभिव्यक्तेरुपपद्यत इत्याश्मरथ्य आचार्यो मन्यते

॥ २९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अनुस्मृतेर्बादरिः ॥ ३० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 प्रादेशमात्रहृदयप्रतिष्ठेन वायं मनसानुस्मर्यते तेन प्रादेशमात्रः इत्युच्यते यथा प्रस्थमिता यवाः प्रस्था इत्युच्यन्ते तद्वत् यद्यपि यवेषु स्वगतमेव परिमाणं प्रस्थसम्बन्धाद्व्यज्यते चेह परमेश्वरगतं किञ्चित्परिमाणमस्ति यद्धृदयसम्बन्धाद्व्यज्येत तथापि प्रयुक्तायाः प्रादेशमात्रश्रुतेः सम्भवति यथाकथञ्चि नुस्मरणमालम्बनमित्युच्यते प्रादेश मात्रत्वेन वायमप्रादेशमात्रोऽप्यनुस्मरणीयः प्रादेशमात्रश्रुत्यर्थवत्तायै एवमनुस्मृतिनिमित्ता परमेश्वरे प्रादेशमात्रश्रुतिरिति बादरिराचार्यो मन्यते

॥ ३० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥ ३१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 सम्पत्तिनिमित्ता वा स्यात्प्रादेशमात्रश्रुतिः कुतः तथाहि समानप्रकरणं वाजसनेयिब्राह्मणं द्युप्रभृतीन्पृथिवीपर्यन्तांस्त्रैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्यावयवानध्यात्ममूर्धप्रभृतिषु चुबुकपर्यन्तेषु देहावयवेषु सम्पादयत्प्रादेशमात्रसम्पत्तिं परमेश्वरस्य दर्शयति — ‘ प्रादेशमात्रमिव वै देवाः सुविदिता अभिसम्पन्नास्तथा नु एतान्वक्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रमेवाभिसम्पादयिष्यामीति होवाच मूर्धानमुपदिशन्नुवाचैष वा अतिष्ठा वैश्वानर इति चक्षुषी उपदिशन्नुवाचैष वै सुतेजा वैश्वानर इति नासिके उपदिशन्नुवाचैष वै पृथग्वर्त्मात्मा वैश्वानर इति मुख्यमाकाशमुपदिशन्नुवाचैष वै बहुलो वैश्वानर इति मुख्या अप उपदिशन्नुवाचैष वै रयिर्वैश्वानर इति चुबुकमुपदिशन्नुवाचैष वै प्रतिष्ठा वैश्वानरः इति चुबुकमित्यधरं मुखफलकमुच्यते यद्यपि वाजसनेयके द्यौरतिष्ठात्वगुणा समाम्नायते आदित्यश्च सुतेजस्त्वगुणः छान्दोग्ये पुनः द्यौः सुतेजस्त्वगुणा समाम्नायते आदित्यश्च विश्वरूपत्वगुणः तथापि नैतावता विशेषेण किञ्चिद्धीयते प्रादेशमात्रश्रुतेरविशेषात् सर्वशाखाप्रत्ययत्वाच्च सम्पत्तिनिमित्तां प्रादेशमात्रश्रुतिं युक्ततरां जैमिनिराचार्यो मन्यते

॥ ३१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 आमनन्ति चैनं परमेश्वरमस्मिन्मूर्धचुबुकान्तराले जाबालाः — ‘ एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति सोऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति वरणायां नास्यां मध्ये प्रतिष्ठित इति का वै वरणा का नासीति ’ । तत्र चेमामेव नासिकाम् सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि वारयतीति सा वरणा सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि नाशयतीति सा नासी इति वरणानासीति निरुच्य पुनरप्यामनन्ति कतमच्चास्य स्थानं भवतीति भ्रुवोर्घ्राणस्य यः सन्धिः एष द्युलोकस्य परस्य सन्धिर्भवति ’ (जा. उ. २) इति तस्मादुपपन्ना परमेश्वरे प्रादेशमात्रश्रुतिः अभिविमानश्रुतिः प्रत्यगात्मत्वाभिप्राया प्रत्यगात्मतया सर्वैः प्राणिभिरभिविमीयत इत्यभिविमानः अभिगतो वायं प्रत्यगात्मत्वात् विमानश्च मानवियोगात् इत्यभिविमानः अभिविमिमीते वा सर्वं जगत् कारणत्वादित्यभिविमानः तस्मात्परमेश्वरो वैश्वानर इति सिद्धम्

॥ ३२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः

द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥ १ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इदं श्रूयते यस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः ’ (मु. उ. २ । २ । ५) इति अत्र यदेतद्द्युप्रभृतीनामोतत्ववचनादायतनं किञ्चिदवगम्यते तत्किं परं ब्रह्म स्यात् आहोस्विदर्थान्तरमिति सन्दिह्यते तत्रार्थान्तरं किमप्यायतनं स्यादिति प्राप्तम् कस्मात् ‘ अमृत स्यैष सेतुः इति श्रवणात् पारवा न्हि लोके सेतुः प्रख्यातः परस्य ब्रह्मणः पारवत्त्वं शक्यमभ्युपगन्तुम् अनन्तमपारम् ’ (बृ. उ. २ । ४ । १२) इति श्रवणात् अर्थान्तरे चायतने परिगृह्यमाणे स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानं परिग्रहीतव्यम् तस्य कारणत्वादायतनत्वोपपत्तेः श्रुतिप्रसिद्धो वा वायुः स्यात् वायुर्वाव गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं लोकः परश्च लोकः सर्वाणि भूतानि सन्दृब्धानि भवन्ति ’ (बृ. उ. ३ । ७ । २) इति वायोरपि विधारणत्वश्रवणात् शारीरो वा स्यात् ; — तस्यापि भोक्तृत्वात् भोग्यं प्रपञ्चं प्रत्यायतनत्वोपपत्तेः इत्येवं प्राप्ते इदमाह द्युभ्वाद्यायतनमिति द्यौश्च भूश्च द्युभुवौ द्युभुवौ आदी यस्य तदिदं द्युभ्वादि यदेतदस्मिन्वाक्ये द्यौः पृथिव्यन्तरिक्षं मनः प्राणा इत्येवमात्मकं जगत् ओतत्वेन निर्दिष्टम् तस्यायतनं परं ब्रह्म भवितुमर्हति कुतः स्वशब्दात् आत्मशब्दादित्यर्थः आत्मशब्दो हीह भवति — ‘ तमेवैकं जानथ आत्मानम् इति आत्मशब्दश्च परमात्मपरिग्रहे सम्यगवकल्पते नार्थान्तरपरिग्रहे क्वचिच्च स्वशब्देनैव ब्रह्मण आयतनत्वं श्रूयते सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ’ (छा. उ. ६ । ८ । ४) इति स्वशब्देनैव चेह पुरस्तादुपरिष्टाच्च ब्रह्म सङ्कीर्त्यते — ‘ पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् इति ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण ’ (मु. उ. २ । २ । १२) इति तत्र त्वायतनायतनवद्भावश्रवणात् सर्वं ब्रह्मेति सामानाधिकरण्यात् यथानेकात्मको वृक्षः शाखा स्कन्धो मूलं चेति एवं नानारसो विचित्र आत्मेत्याशङ्का सम्भवति तां निवर्तयितुं सावधारणमाह — ‘ तमेवैकं जानथ आत्मानम् इति एतदुक्तं भवति कार्यप्रपञ्चविशिष्टो विचित्र आत्मा विज्ञेयः किं तर्हि अविद्याकृतं कार्यप्रपञ्चं विद्यया प्रविलापयन्तः तमेवैकमायतनभूतमात्मानं जानथ एकरसमिति यथा यस्मिन्नास्ते देवदत्तस्तदानय इत्युक्ते आसनमेवानयति देवदत्तम् तद्वदायतनभूतस्यैवैकरसस्यात्मनो विज्ञेयत्वमुपदिश्यते विकारानृ ताभिसन्धस्य चापवादः श्रूयते मृत्योः मृत्युमाप्नोति इह नानेव पश्यति ’ (क. उ. २ । १ । १०) इति । ‘ सर्वं ब्रह्म इति तु सामानाधिकरण्यं प्रपञ्चप्रविलापनार्थम् अनेकरसताप्रतिपादनार्थम् यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव ’ (बृ. उ. ४ । ५ । १३) इत्येकरसताश्रवणात् तस्माद्द्युभ्वाद्यायतनं परं ब्रह्म यत्तूक्तम् सेतुश्रुतेः सेतोश्च पारवत्त्वोपपत्तेः ब्रह्मणोऽर्थान्तरेण द्युभ्वाद्यायतनेन भवितव्यमिति अत्रोच्यते विधारणत्वमात्रमत्र सेतुश्रुत्या विवक्ष्यते पारवत्त्वादि हि मृद्दारुमयो लोके सेतुर्दृष्ट इत्यत्रापि मृद्दारुमय एव सेतुरभ्युपगम्यते सेतुशब्दार्थोऽपि विधारणत्वमात्रमेव पारवत्त्वादि षिञो बन्धनकर्मणः सेतुशब्दव्युत्पत्तेः अपर आह — ‘ तमेवैकं जानथ आत्मानम् इति यदेतत्सङ्कीर्तितमात्मज्ञानम् यच्चैतत् अन्या वाचो विमुञ्चथ इति वाग्विमोचनम् तत् अत्र अमृतत्वसाधनत्वात् , ‘ अमृतस्यैष सेतुः इति सेतुश्रुत्या सङ्कीर्त्यते तु द्युभ्वाद्यायतनम् तत्र यदुक्तम् सेतुश्रुतेर्ब्रह्मणोऽर्थान्तरेण द्युभ्वाद्यायतनेन भाव्यमिति एतदयुक्तम्

॥ १ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥ २ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च परमेव ब्रह्म द्युभ्वाद्यायतनम् यस्मान्मुक्तोपसृप्यतास्य व्यपदिश्यमाना दृश्यते मुक्तैरुपसृप्यं मुक्तोपसृप्यम् देहादि ष्वनात्मसु अहमस्मीत्यात्मबुद्धिरविद्या ततस्तत्पूजनादौ रागः तत्परिभवादौ द्वेषः तदुच्छेददर्शनाद्भयं मोहश्च इत्येवमयमनन्तभेदोऽनर्थव्रातः सन्ततः सर्वेषां नः प्रत्यक्षः तद्विपर्यये णाविद्यारागद्वेषादिदोषमुक्तैरुपसृप्यं गम्यमेतदिति द्युभ्वाद्यायतनं प्रकृत्य व्यपदेशो भवति कथम् भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ’ (मु. उ. २ । २ । ९) इत्युक्त्वा ब्रवीति तथा विद्वा न्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ’ (मु. उ. ३ । २ । ८) इति ब्रह्मणश्च मुक्तोपसृप्यत्वं प्रसिद्धं शास्त्रे यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ’ (बृ. उ. ४ । ४ । ७) इत्येवमादौ प्रधानादीनां तु क्वचिन्मुक्तोपसृप्यत्वमस्ति प्रसिद्धम् अपि तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः इति वाग्विमोकपूर्वकं विज्ञेयत्वमिह द्युभ्वाद्यायतनस्योच्यते तच्च श्रुत्यन्तरे ब्रह्मणो दृष्टम् तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ना नुध्यायाद्बहूञ्शब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत् ’ (बृ. उ. ४ । ४ । २१) इति तस्मादपि द्युभ्वाद्यायतनं परं ब्रह्म

॥ २ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यथा ब्रह्मणः प्रतिपादको वैशेषिको हेतुरुक्तः नैवमर्थान्तरस्य वैशेषिको हेतुः प्रतिपादकोऽस्तीत्याह नानुमानं साङ्ख्यस्मृतिपरिकल्पितं प्रधानम् इह द्युभ्वाद्यायतनत्वेन प्रतिपत्तव्यम् कस्मात् अतच्छब्दात् तस्याचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः शब्दः तच्छब्दः तच्छब्दः अतच्छब्दः ह्यत्राचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः कश्चिच्छब्दोऽस्ति येनाचेतनं प्रधानं कारणत्वेनायतनत्वेन वावगम्येत तद्विपरीतस्य चेतनस्य प्रतिपादकशब्दोऽत्रास्ति यः सर्वज्ञः सर्ववित् ’ (मु. उ. १ । १ । ९) इत्यादिः अत एव वायुरपीह द्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रीयते

॥ ३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

प्राणभृच्च ॥ ४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यद्यपि प्राणभृतो विज्ञानात्मन आत्मत्वं चेतनत्वं सम्भवति तथाप्युपाधिपरिच्छिन्नज्ञानस्य सर्वज्ञत्वाद्यसम्भवे सति अस्मादेवातच्छब्दात् प्राणभृदपि द्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः चोपाधिपरिच्छिन्नस्याविभोः प्राणभृतो द्युभ्वाद्यायतनत्वमपि सम्यक्संभवति पृथ ग्योगकरणमुत्तरार्थम्

॥ ४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कुतश्च प्राणभृत् द्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः —

भेदव्यपदेशात् ॥ ५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 भेदव्यपदेशश्चेह भवति — ‘ तमेवैकं जानथ आत्मानम् इति ज्ञेयज्ञातृभावेन तत्र प्राणभृत् तावन्मुमुक्षुत्वाज्ज्ञाता परिशेषादात्मशब्दवाच्यं ब्रह्म ज्ञेयं द्युभ्वाद्यायतनमिति गम्यते प्राणभृत्

॥ ५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कुतश्च प्राणभृत् द्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः —

प्रकरणात् ॥ ६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 प्रकरणं चेदं परमात्मनः कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति ’ (मु. उ. १ । १ । ३) इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणात् परमात्मनि हि सर्वात्मके विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं स्यात् केवले प्राणभृति

॥ ६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कुतश्च प्राणभृत् द्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः —

स्थित्यदनाभ्यां च ॥ ७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 द्युभ्वाद्यायतनं प्रकृत्य द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया ’ (मु. उ. ३ । १ । १) इत्यत्र स्थित्यदने निर्दिश्येते । ‘ तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति इति कर्मफलाशनम् । ‘ अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति इत्यौदासीन्येनावस्थानम् ताभ्यां स्थित्यदनाभ्यामीश्वरक्षेत्रज्ञौ तत्र गृह्येते यदि ईश्वरो द्युभ्वाद्यायतनत्वेन विवक्षितः ततस्तस्य प्रकृतस्येश्वरस्य क्षेत्रज्ञात्पृथग्वचनमवकल्पते अन्यथा ह्यप्रकृतवचनमाकस्मिकमसम्बद्धं स्यात् ननु तवापि क्षेत्रज्ञस्येश्वरात्पृथग्वचनमाकस्मिकमेव प्रसज्येत तस्याविवक्षितत्वात् क्षेत्रज्ञो हि कर्तृत्वेन भोक्तृत्वेन प्रतिशरीरं बुद्ध्याद्युपाधिसम्बद्धः लोकत एव प्रसिद्धः नासौ श्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यते ईश्वरस्तु लोकतोऽप्रसिद्धत्वाच्छ्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यत इति तस्याकस्मिकं वचनं युक्तम् । ‘ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि इत्यत्राप्येतद्दर्शितम् — ‘ द्वा सुपर्णा इत्यस्यामृचि ईश्वरक्षेत्रज्ञावुच्येते इति यदापि पैङ्ग्युपनिषत्कृतेन व्याख्यानेनास्यामृचि सत्त्वक्षेत्रज्ञावुच्येते तदापि विरोधः कश्चित् कथम् प्राणभृद्धीह घटादिच्छिद्रवत् सत्त्वाद्युपाध्यभिमानित्वेन प्रतिशरीरं गृह्यमाणो द्युभ्वाद्यायतनं भवतीति निषिध्यते यस्तु सर्वशरीरेषूपाधिभिर्विनोपलक्ष्यते पर एव भवति यथा घटादिच्छिद्राणि घटादिभिरुपाधिभिर्विनोपलक्ष्यमाणानि महाकाश एव भवन्ति तद्वत् प्राणभृतः परस्मादन्यत्वानुपपत्तेः प्रतिषेधो नोपपद्यते तस्मात्सत्त्वाद्युपाध्यभिमानिन एव द्युभ्वाद्यायतनत्वप्रतिषेधः तस्मात्परमेव ब्रह्म द्युभ्वाद्यायतनम् तदेतत् अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः इत्यनेनैव सिद्धम् तस्यैव हि भूतयोनिवाक्यस्य मध्ये इदं पठितम् — ‘ यस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षम् इति प्रपञ्चार्थं तु पुनरुपन्यस्तम्

॥ ७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ॥ ८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इदं समामनन्ति भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति ।’ (छा. उ. ७ । २३ । १) यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति भू माथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन् यद्विजानाति तदल्पम् ’ (छा. उ. ७ । २४ । १) इत्यादि तत्र संशयः किं प्राणो भूमा स्यात् आहोस्वित्परमात्मेति कुतः संशयः भूमेति तावद्बहुत्वमभिधीयते बहोर्लोपो भू बहोः ’ (पा. सू. ६ । ४ । १५८) इति भूमशब्दस्य भावप्रत्ययान्ततास्मरणात् किमात्मकं पुनस्तद्बहुत्वमिति विशेषाकाङ्क्षायाम् प्राणो वा आशाया भूयान् ’ (छा. उ. ७ । १५ । १) इति सन्निधानात् प्राणो भू मेति प्रतिभाति तथा श्रुतं ह्येव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्शोकस्य पारं तारयतु ’ (छा. उ. ७ । १ । ३) इति प्रकरणोत्थानात्परमात्मा भूमेत्यपि प्रतिभाति तत्र कस्योपादानं न्याय्यम् कस्य वा हानमिति भवति संशयः किं तावत्प्राप्तम् प्राणो भूमेति कस्मात् भूयः प्रश्नप्रतिवचनपरम्पराऽदर्शनात् यथा हि अस्ति भगवो नाम्नो भूयः इति , ‘ वाग्वाव नाम्नो भूयसी इति तथा अस्ति भगवो वाचो भूयः इति , ‘ मनो वाव वाचो भूयः इति नामादिभ्यो हि प्राणात् भूयः प्रश्नप्रतिवचनप्रवाहः प्रवृत्तः नैवं प्राणात्परं भूयः प्रश्नप्रतिवचनं दृश्यते — ‘ अस्ति भगवः प्राणाद्भूयः इति , ‘ अदो वाव प्राणाद्भूयः इति प्राणमेव तु नामादिभ्य आशान्तेभ्यो भूयांसम् — ‘ प्राणो वा आशाया भूयान् इत्यादिना सप्रपञ्चमुक्त्वा प्राणदर्शिनश्चातिवादित्वम् अतिवाद्यसीत्यतिवाद्यस्मीति ब्रूयान्नापह्नुवीत इत्यभ्यनुज्ञाय , ‘ एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति इति प्राणव्रतमतिवादित्वमनुकृष्य अपरित्यज्यैव प्राणं सत्यादिपरम्परया भूमानमवतारयन् प्राणमेव भूमानं मन्यत इति गम्यते कथं पुनः प्राणे भूमनि व्याख्यायमाने यत्र नान्यत्पश्यति इत्येतद्भूम्नो लक्षणपरं वचनं व्याख्यायेतेति उच्यते सुषुप्त्यवस्थायां प्राणग्रस्तेषु करणेषु दर्शनादिव्यवहारनिवृत्तिदर्शनात्सम्भवति प्राणस्यापि यत्र नान्यत्पश्यतीति एतल्लक्षणम् तथा श्रुतिः — ‘ शृणोति पश्यति इत्यादिना सर्वकरणव्यापारप्रत्यस्तमयरूपां सुषुप्त्यवस्थामुक्त्वा प्राणाग्नय एवैतस्मिन्पुरे जाग्रति ’ (प्र. उ. ४ । ३) इति तस्यामेवावस्थायां पञ्चवृत्तेः प्राणस्य जागरणं ब्रुवती प्राणप्रधानां सुषुप्त्यवस्थां दर्शयति यच्चैतद्भूम्नः सुखत्वं श्रुतम् यो वै भूमा तत्सुखम् ’ (छा. उ. ७ । २३ । १) इति तदप्यविरुद्धम् अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथै तस्मिञ्शरीरे सुखं भवति ’ (प्र. उ. ४ । ६) इति सुषुप्त्यवस्थायामेव सुखश्रवणात् यच्च यो वै भूमा तदमृतम् ’ (छा. उ. ७ । २४ । १) इति तदपि प्राणस्याविरुद्धम् प्राणो वा अमृतम् ’ (बृ. उ. १ । ६ । ३) इति श्रुतेः कथं पुनः प्राणं भूमानं मन्यमानस्य तरति शोकमात्मवित् इत्यात्मविविदिषया प्रकरणस्योत्थानमुपपद्यते प्राण वेहात्मा विवक्षित इति ब्रूमः तथाहि प्राणो पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणः ’ (छा. उ. ७ । १५ । १) इति प्राणमेव सर्वात्मानं करोति , ‘ यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन्प्राणे सर्वं समर्पितम् इति सर्वात्म त्वारनाभिनिदर्शनाभ्यां सम्भवति वैपुल्यात्मिका भूमरूपता प्राणस्य तस्मात्प्राणो भूमेत्येवं प्राप्तम् तत इदमुच्यते परमात्मैवेह भूमा भवितुमर्हति प्राणः कस्मात् सम्प्रसादादध्युपदेशात् सम्प्रसाद इति सुषुप्तं स्थानमुच्यते सम्यक्प्रसीदत्यस्मिन्निति निर्वचनात् बृह दारण्यके स्वप्नजागरितस्थानाभ्यां सह पाठात् तस्यां सम्प्रसादावस्थायां प्राणो जागर्तीति प्राणोऽत्र सम्प्रसादोऽभिप्रेयते प्राणादूर्ध्वं भूम्न उपदिश्यमानत्वादित्यर्थः प्राण एव चे द्भूमा स्यात् एव तस्मादूर्ध्वमुपदिश्येतेत्यश्लिष्टमेवैतत्स्यात् हि नामैव नाम्नो भूयः इति नाम्न ऊर्ध्वमुपदिष्टम् किं तर्हि नाम्नोऽन्यदर्थान्तरमुपदिष्टं वागाख्यम् वाग्वाव नाम्नो भूयसी इति तथा वागादिभ्योऽपि प्राणादर्थान्तरमेव तत्र तत्रोर्ध्वमुपदिष्टम् तद्वत्प्राणादूर्ध्वमुपदिश्यमानो भूमा प्राणादर्थान्तरभूतो भवितुमर्हति नन्विह नास्ति प्रश्नः — ‘ अस्ति भगवः प्राणाद्भूयः इति नापि प्रतिवचनमस्ति प्राणाद्वाव भूयोऽस्ति इति कथं प्राणादधि भूमोपदिश्यत इत्युच्यते प्राणविषयमेव चातिवादित्वमुत्तरत्रानुकृष्यमाणं पश्यामः — ‘ एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति इति तस्मान्नास्ति प्राणादध्युपदेश इति अत्रोच्यते तावत्प्राणविषयस्यैवातिवादित्वस्यैतदनुकर्षणमिति शक्यं वक्तुम् विशेषवादात् यः सत्येनातिवदति इति ननु विशेषवादोऽप्ययं प्राणविषय एव भविष्यति कथम् यथा एषोऽग्निहोत्री यः सत्यं वदति इत्युक्ते सत्यवदनेनाग्निहोत्रित्वम् केन तर्हि अग्निहोत्रेणैव सत्यवदनं त्वग्निहोत्रिणो विशेष उच्यते तथा एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति इत्युक्ते सत्यवदनेनातिवादित्वम् केन तर्हि प्रकृतेन प्राणविज्ञानेनैव सत्यवदनं तु प्राणविदो विशेषो विवक्ष्यत इति नेति ब्रूमः श्रुत्यर्थपरित्यागप्रसङ्गात् श्रुत्या ह्य त्र सत्यवदनेनातिवादित्वं प्रतीयते — ‘ यः सत्येनातिवदति सोऽतिवदति इति ना त्र प्राणविज्ञानस्य सङ्कीर्तनमस्ति प्रकरणात्तु प्राणविज्ञानं सम्बध्येत तत्र प्रकरणानुरोधेन श्रुतिः परित्यक्ता स्यात् प्रकृत व्यावृत्त्यर्थश्च तुशब्दो सङ्गच्छेत — ‘ एष तु वा अतिवदति इति सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यम् ’ (छा. उ. ७ । १६ । १) इति प्रयत्नान्तरकरणमर्थान्तरविवक्षां सूचयति तस्मा द्यथैकवेदप्रशंसायां प्रकृतायाम् , ‘ एष तु महाब्राह्मणः यश्चतुरो वेदानधीते इत्येकवेदेभ्योऽर्थान्तरभूतश्चतुर्वेदः प्रशस्यते तादृगेतद्द्रष्टव्यम् प्रश्नप्रतिवचनरूपयैवार्थान्तरविवक्षया भवितव्यमिति नियमोऽस्ति प्रकृतसम्बन्धासम्भवकारितत्वादर्थान्तरविवक्षायाः तत्र प्राणान्तमनुशासनं श्रुत्वा तूष्णींभूतं नारदं स्वयमेव सनत्कुमारो व्युत्पादयति यत्प्राणविज्ञानेन विकारानृतविषयेणातिवादित्वमनतिवादित्वमेव तत् — ‘ एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति इति तत्र सत्य मिति परं ब्रह्मोच्यते परमार्थरूपत्वात् सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ’ (तै. उ. २ । १ । १) इति श्रुत्यन्तरात् तथा व्युत्पादिताय नारदाय सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानि इत्येवं प्रवृत्ताय विज्ञानादिसाधनपरम्परया भूमानमुपदिशति तत्र त्प्राणादधि सत्यं वक्तव्यं प्रतिज्ञातम् तदेवेह भूमेत्युच्यत इति गम्यते तस्मादस्ति प्राणादधि भूम्न उपदेश इति अतः प्राणादन्यः परमात्मा भूमा भवितुमर्हति एवं चे हात्मविविदिषया प्रकरणस्योत्थानमुपपन्नं भविष्यति प्राण एवेहात्मा विवक्षित इत्येतदपि नोपपद्यते हि प्राणस्य मुख्यया वृत्त्यात्मत्वमस्ति चान्यत्र परमात्मज्ञानाच्छोकविनिवृत्तिरस्ति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ’ (श्वे. उ. ६ । १५) इति श्रुत्यन्तरात् तं मा भगवाञ्शोकस्य पारं तारयतु ’ (छा. उ. ७ । १ । ३) इति चोपक्रम्योपसंहरति तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमारः ’ (छा. उ. ७ । २६ । २) इति तम इति शोकादिकारणमविद्योच्यते प्राणान्ते चानुशासने प्राणस्यान्यायत्ततोच्येत आत्मतः प्राणः ’ (छा. उ. ७ । २६ । १) इति ब्राह्मणम् प्रकरणान्ते परमात्मविवक्षा भविष्यति भूमा तु प्राण एवेति चेत् भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि ’ (छा. उ. ७ । २४ । १) इत्यादिना भूम्न एव प्रकरणसमाप्तेरनुकर्षणात् वैपुल्यात्मिका भूमरूपता सर्वकारणत्वात्परमात्मनः सुतरामुपपद्यते

॥ ८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

धर्मोपपत्तेश्च ॥ ९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अपि ये भूम्नि श्रूयन्ते धर्माः ते परमात्मन्युपपद्यन्ते । ‘ यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति भूमा इति दर्शनादिव्यवहाराभावं भूमनि अवगमयति परमात्मनि चायं दर्शनादिव्यवहाराभावोऽवगतः यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् ’ (बृ. उ. ४ । ५ । १५) इत्यादिश्रुत्यन्तरात् योऽप्यसौ सुषुप्तावस्थायां दर्शनादिव्यवहाराभाव उक्तः सोऽप्यात्मन एवासङ्गत्वविवक्षयोक्तः प्राणस्वभावविवक्षया परमात्मप्रकरणात् यदपि तस्यामवस्थायां सुखमुक्तम् तदप्यात्मन एव सुखरूपत्वविवक्षयोक्तम् यत आह एषोऽस्य परम आनन्द एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ’ (बृ. उ. ४ । ३ । ३२) इति इहापि यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखम् इति सामयसुखनिराकरणेन ब्रह्मैव सुखं भूमानं दर्शयति । ‘ यो वै भूमा तदमृतम् इत्यमृतत्वमपीह श्रूयमाणं परमकारणं गमयति विकाराणाममृतत्वस्यापेक्षिकत्वात् अतोऽन्यदार्तम् ’ (बृ. उ. ३ । ४ । २) इति श्रुत्यन्तरात् तथा सत्यत्वं स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वं सर्वगतत्वं सर्वात्मत्वमिति चैते धर्माः श्रूयमाणाः परमात्मन्येवोपपद्यन्ते नान्यत्र तस्माद्भूमा परमात्मेति सिद्धम्

॥ ९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति ।’ (बृ. उ. ३ । ८ । ७) होवाचैतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनणु ’ (बृ. उ. ३ । ८ । ८) इत्यादि श्रूयते तत्र संशयः किमक्षरशब्देन वर्ण उच्यते किं वा परमेश्वर इति तत्राक्षरसमाम्नाय इत्यादावक्षरशब्दस्य वर्णे प्रसिद्धत्वात् प्रसिद्ध्यतिक्रमस्य चायुक्तत्वात् ओंकार एवेदं सर्वम् ’ (छा. उ. २ । २३ । ३) इत्यादौ श्रुत्यन्तरे वर्णस्याप्युपास्यत्वेन सर्वात्मकत्वावधारणात् वर्ण एवाक्षरशब्द त्येवं प्राप्ते उच्यते पर एवात्माक्षरशब्दवाच्यः कस्मात् अम्बरान्तधृतेः पृथिव्यादेराकाशान्तस्य विकारजातस्य धारणात् तत्र हि पृथिव्यादेः समस्तविकारजातस्य कालत्रयविभक्तस्य आकाश एव तदोतं प्रोतं इत्याकाशे प्रतिष्ठितत्वमुक्त्वा कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्च ’ (बृ. उ. ३ । ८ । ७) इत्यनेन प्रश्नेनेदमक्षरमवतारितम् तथा चोपसंहृतम् — ‘ एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च इति चेयमम्बरान्तधृतिर्ब्रह्मणोऽन्यत्र सम्भवति यदपि ओंकार एवेदं सर्वम् इति तदपि ब्रह्मप्रतिपत्तिसाधनत्वात्स्तुत्यर्थं द्रष्टव्यम् तस्मान्न क्षरति अश्नुते चेति नित्यत्वव्यापित्वाभ्यामक्षरं परमेव ब्रह्म

॥ १० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 स्यादेतत् कार्यस्य चेत्कारणाधीनत्वमम्बरान्तधृतिरभ्युपगम्यते प्रधानकारणवादिनोऽपीयमुपपद्यते कथमम्बरान्तधृतेर्ब्रह्मत्वप्रतिपत्तिरिति अत उत्तरं पठति

सा च प्रशासनात् ॥ ११ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 सा अम्बरान्तधृतिः परमेश्वरस्यैव कर्म कस्मात् प्रशासनात् प्रशासनं हीह श्रूयते एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः ’ (बृ. उ. ३ । ८ । ९) इत्यादि प्रशासनं पारमेश्वरं कर्म अचेतनस्य प्रशासनं सम्भवति ह्यचेतनानां घटादिकारणानां मृदादीनां घटादिविषयं प्रशासनमस्ति

॥ ११ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॥ १२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अन्यभावव्यावृत्तेश्च कारणाद्ब्रह्मैवाक्षरशब्दवाच्यम् तस्यैवाम्बरान्तधृतिः कर्म नान्यस्य कस्यचित् किमिदम् अन्यभावव्यावृत्तेरिति अन्यस्य भावोऽन्यभावः तस्माद्व्यावृत्तिः अन्यभावव्यावृत्तिरिति एत दुक्तं भवति यदन्यद्ब्रह्मणोऽक्षरशब्दवाच्यमिहाशङ्क्यते तद्भावात् इदमम्बरान्तविधारणमक्षरं व्यावर्तयति श्रुतिः तद्वा एतदक्षरं गार्गि अदृष्टं द्रष्टृ अश्रुतं श्रोतृ अमतं मन्तृ अविज्ञातं विज्ञातृ ’ (बृ. उ. ३ । ८ । ११) इति तत्रादृष्टत्वादिव्यपदेशः प्रधानस्यापि सम्भवति द्रष्टृत्वादिव्यपदेशस्तु सम्भवति अचेतनत्वात् तथा नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ नान्यदतोऽस्ति मन्तृ नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ इत्यात्मभेदप्रतिषेधात् शारीरस्याप्युपाधिमतोऽक्षरशब्दवाच्यत्वम् अचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनः ’ (बृ. उ. ३ । ८ । ८) इति चोपाधिमत्ताप्रतिषेधात् हि निरुपाधिकः शारीरो नाम भवति तस्मात्परमेव ब्रह्माक्षरमिति निश्चयः

॥ १२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ॥ १३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 एत द्वै सत्यकाम परं चापरं ब्रह्म यदोंकारस्तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति ’ (प्र. उ. ५ । २) इति प्रकृत्य श्रूयते यः पुन रेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत ’ (प्र. उ. ५ । ५) इति किम स्मिन्वाक्ये परं ब्रह्माभिध्यातव्यमुपदिश्यते आहोस्विदपरमिति एतेनैवायतनेन परमपरं वैकतरमन्वेतीति प्रकृतत्वात्संशयः तत्रापर मिदं ब्रह्मेति प्राप्तम् कस्मात् ‘ तेजसि सूर्ये सम्पन्नः ’ ‘ सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम् इति तद्विदो देशपरिच्छिन्नस्य फलस्योच्यमानत्वात् हि परब्रह्मविद्देशपरिच्छिन्नं फलमश्नुवीतेति युक्तम् सर्वगतत्वात्परस्य ब्रह्मणः न्वपरब्रह्मपरिग्रहे परं पुरुषम् इति विशेषणं नोपपद्यते नैष दोषः पिण्डापेक्षया प्राणस्य परत्वोपपत्तेः इत्येवं प्राप्ते अभिधीयते परमेव ब्रह्म इह अभिध्यातव्यमुपदिश्यते कस्मात् ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् ईक्षतिर्दर्शनम् दर्शनव्याप्यमीक्षतिकर्म ईक्षतिकर्मत्वेनास्याभिध्यातव्यस्य पुरुषस्य वाक्यशेषे व्यपदेशो भवति — ‘ एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते इति तत्र अभिध्यायते रतथाभूतमपि वस्तु कर्म भवति मनोरथकल्पितस्याप्यभिध्यायतिकर्मत्वात् ईक्षतेस्तु तथाभूतमेव वस्तु लोके कर्म दृष्टम् इत्यतः परमात्मैवायं सम्यग्दर्शनविषयभूत ईक्षतिकर्मत्वेन व्यपदिष्ट इति गम्यते एव चेह परपुरुषशब्दाभ्यामभिध्यातव्यः प्रत्यभिज्ञायते न्वभिध्याने परः पुरुष उक्तः ईक्षणे तु परात्परः कथमितर इतरत्र प्रत्यभिज्ञायत इति त्रोच्यते परपुरुषशब्दौ तावदुभयत्र साधारणौ चात्र जीवघनशब्देन प्रकृतोऽभिध्यातव्यः परः पुरुषः परामृश्यते येन तस्मात् परात्परोऽयमीक्षितव्यः पुरुषोऽन्यः स्यात् कस्तर्हि जीवघन इति उच्यते घनो मूर्तिः जीवलक्षणो घनः जीवघनः सैन्धवखिल्यवत् यः परमात्मनो जीवरूपः खिल्यभाव उपाधिकृतः परश्च विषयेन्द्रियेभ्यः सोऽत्र जीवघन इति अपर आह — ‘ सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम् इत्यतीतानन्तरवाक्यनिर्दिष्टो यो ब्रह्मलोकः परश्च लोकान्तरेभ्यः सोऽत्र जीवघन इत्युच्यते जीवानां हि सर्वेषां करणपरिवृतानां सर्वकरणात्मनि हिरण्यगर्भे ब्रह्मलोकनिवासिनि सङ्घातोपपत्तेर्भवति ब्रह्मलोको जीवघनः तस्मात्परो यः परमात्मा ईक्षणकर्मभूतः एवाभिध्यानेऽपि कर्मभूत इति गम्यते । ‘ परं पुरुषम् इति विशेषणं परमात्मपरिग्रह एवावकल्पते परो हि पुरुषः परमात्मैव भवति यस्मात्परं किञ्चिदन्यन्नास्ति ; ‘ पुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः इति श्रुत्यन्तरात् । ‘ परं चापरं ब्रह्म यदोंकारः इति विभज्य अनन्तरमोंकारेण परं पुरुषमभिध्यातव्यं ब्रुवन् परमेव ब्रह्म परं पुरुषं गमयति । ‘ यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं वै पाप्मना विनिर्मुक्तः इति पाप्मविनिर्मोकफलवचनं परमात्मानमिहाभिध्यातव्यं सूचयति अथ यदुक्तं परमात्माभिध्यायिनो देशपरिच्छिन्नं फलं युज्यत इति अत्रोच्यते त्रिमात्रेणोंकारेणालम्बनेन परमात्मानमभिध्यायतः फलं ब्रह्मलोकप्राप्तिः क्रमेण सम्यग्दर्शनोत्पत्तिः , — इति क्रममुक्त्यभिप्रायमेतद्भविष्यतीत्यदोषः

॥ १३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

दहर उत्तरेभ्यः ॥ १४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम् ’ (छा. उ. ८ । १ । १) इत्यादि वाक्यं समाम्नायते तत्र योऽयं दहरे हृदयपुण्डरीके दहर आकाशः श्रुतः किं भूताकाशः अथवा विज्ञानात्मा अथवा परमात्मेति संशय्यते कुतः संशयः आकाशब्रह्मपुरशब्दाभ्याम् आकाशशब्दो ह्ययं भूताकाशे परस्मिंश्च प्रयुज्यमानो दृश्यते तत्र किं भूताकाश एव दहरः स्यात् किं वा पर इति संशयः तथा ब्रह्मपुरमिति किं जीवोऽत्र ब्रह्मनामा तस्येदं पुरं शरीरं ब्रह्मपुरम् अथवा परस्यैव ब्रह्मणः पुरं ब्रह्मपुरमिति तत्र जीवस्य परस्य वान्यतरस्य पुरस्वामिनो दहराकाशत्वे संशयः तत्राकाश शब्दस्य भूताकाशे रूढत्वाद्भूताकाश एव दहरशब्द इति प्राप्तम् तस्य दहरायतनापेक्षया दहरत्वम् । ‘ यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः इति बाह्याभ्यन्तरभावकृतभेदस्योपमानोपमेयभावः द्यावापृथिव्यादि तस्मिन्नन्तःसमाहितम् अवकाशात्मनाकाशस्यैकत्वात् अथवा जीवो दहर इति प्राप्तम् ब्रह्मपुरशब्दात् जीवस्य हीदं पुरं सत् शरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते तस्य स्वकर्मणोपार्जितत्वात् भक्त्या तस्य ब्रह्मशब्दवाच्यत्वम् हि परस्य ब्रह्मणः शरीरेण स्वस्वामिभावः सम्बन्धोऽस्ति तत्र पुरस्वामिनः पुरैकदेशेऽवस्थानं दृष्टम् यथा राज्ञः मन उपाधिकश्च जीवः मनश्च प्रायेण हृदये प्रतिष्ठितम् इत्यतो जीवस्यैवेदं हृदयेऽन्तरवस्थानं स्यात् दहरत्वमपि तस्यैव आराग्रोपमितत्वात् अवकल्पते आका शोपमितत्वादि ब्रह्माभेदविवक्षया भविष्यति चात्र दहरस्याकाशस्यान्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं श्रूयते ; ‘ तस्मिन्यदन्तः इति परविशेषणत्वेनोपादानादिति अत उत्तरं ब्रूमः परमेश्वर एवात्र दहराकाशो भवितुमर्हति भूताकाशो जीवो वा कस्मात् उत्तरेभ्यः वाक्यशेषगतेभ्यो हेतुभ्यः तथाहि अन्वेष्टव्यतयाभिहितस्य दहरस्याकाशस्य तं चेद्ब्रूयुः इत्युपक्रम्य किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यम् इत्येवमाक्षेपपूर्वकं प्रतिसमाधानवचनं भवति ब्रूयाद्यावान्वा ’ (छा. उ. ८ । १ । २) अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते ’ (छा. उ. ८ । १ । ३) इत्यादि तत्र पुण्डरीकदहरत्वेन प्राप्तदहरत्वस्याकाशस्य प्रसिद्धाकाशौपम्येन दहरत्वं निवर्तयन् भूताकाशत्वं दहरस्याकाशस्य निवर्तयतीति गम्यते यद्य प्याकाशशब्दो भूताकाशे रूढः तथापि तेनैव तस्योपमा नोपपद्यत इति भूताकाशशङ्का निवर्तिता भवति न्वेकस्याप्याकाशस्य बाह्याभ्यन्तरत्वकल्पितेन भेदेनोपमानोपमेयभावः सम्भवतीत्युक्तम् नैवं सम्भवति अगतिका हीयं गतिः यत्काल्पनिकभेदाश्रयणम् अपि कल्पयित्वापि भेदमुपमानोपमेयभावं वर्णयतः परिच्छिन्नत्वादभ्यन्तराकाशस्य बाह्याकाशपरिमाणत्वमुपपद्येत ननु परमेश्वरस्यापि ज्यायानाकाशात् ’ (श. ब्रा. १० । ६ । ३ । २) इति श्रुत्यन्तरात् नैवाकाशपरिमाणत्वमुपपद्यते नैष दोषः पुण्डरीकवेष्टनप्राप्तदहरत्वनिवृत्तिपरत्वाद्वाक्यस्य तावत्त्वप्रतिपादनपरत्वम् उभय प्रतिपादने हि वाक्यं भिद्येत कल्पितभेदे पुण्डरीकवेष्टित आकाशैकदेशे द्यावापृथिव्यादीनामन्तः समाधानमुपपद्यते । ‘ एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः इति चात्मत्वापहतपाप्मत्वादयश्च गुणा भूताकाशे सम्भवन्ति यद्यप्यात्मशब्दो जीवे सम्भवति तथापीतरेभ्यः कारणेभ्यो जीवाशङ्कापि निवर्तिता भवति ह्युपाधिपरिच्छिन्नस्याराग्रोपमितस्य जीवस्य पुण्डरीकवेष्टनकृतं दहरत्वं शक्यं निवर्तयितुम् ब्रह्माभेदविवक्षया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येतेति चेत् यदात्मतया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येत तस्यैव ब्रह्मणः साक्षात्सर्वगतत्वादि विवक्ष्यतामिति युक्तम् यदप्युक्तम् — ‘ ब्रह्मपुरम् इति जीवेन पुरस्योपलक्षितत्वाद्राज्ञ इव जीवस्यैवेदं पुरस्वामिनः पुरैकदेशवर्तित्वमस्त्विति अत्र ब्रूमः परस्यैवेदं ब्रह्मणः पुरं सत् शरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते ब्रह्मशब्दस्य तस्मिन्मुख्यत्वात् तस्याप्यस्ति पुरेणानेन सम्बन्धः उपलब्ध्यधिष्ठानत्वात् एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते ’ (प्र. उ. ५ । ५) वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयः ’ (बृ. उ. २ । ५ । १८) इत्यादिश्रुतिभ्यः अथवा जीवपुर एवास्मिन् ब्रह्म सन्निहितमुपलक्ष्यते यथा सालग्रामे विष्णुः सन्निहित इति तद्वत् तद्य थेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते ’ (छा. उ. ८ । १ । ६) इति कर्मणामन्तवत्फलत्वमुक्त्वा , ‘ अथ इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति इति प्रकृतदहराकाशविज्ञानस्यानन्तफलत्वं वदन् परमात्मत्वमस्य सूचयति यद प्येतदुक्तम् दहरस्याकाशस्यान्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं श्रुतं परविशेषणत्वेनोपादानादिति अत्र ब्रूमः यद्याकाशो नान्वेष्टव्यत्वेनोक्तः स्यात् यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः इत्याद्याकाशस्वरूपप्रदर्शनं नोपपद्येत न्वेतदप्यन्तर्वर्तिवस्तुसद्भावप्रदर्शनायैव प्रदर्श्यते , ‘ तं चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यम् इत्याक्षिप्य परिहारावसरे आकाशौपम्योपक्रमेण द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाहितत्वदर्शनात् नैतदेवम् एवं हि सति यदन्तःसमाहितं द्यावापृथिव्यादि तदन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं चोक्तं स्यात् तत्र वाक्यशेषो नोपपद्येत । ‘ अस्मिन्कामाः समाहिताः ’ ‘ एष आत्मापहतपाप्मा इति हि प्रकृतं द्यावापृथिव्यादिसमाधानाधारमाकाशमाकृष्य अथ इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामान् इति समुच्चयार्थेन चशब्देनात्मानं कामाधारम् आश्रितांश्च कामान् विज्ञेयान् वाक्यशेषो दर्शयति तस्मा द्वाक्योपक्रमेऽपि दहर एवाकाशो हृदयपुण्डरीकाधिष्ठानः सहान्तःस्थैः समाहितैः पृथिव्यादिभिः सत्यैश्च कामैर्विज्ञेय उक्त इति गम्यते चोक्तेभ्यो हेतुभ्यः परमेश्वर इति

॥ १४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 दहरः परमेश्वर उत्तरेभ्यो हेतुभ्य इत्युक्तम् एवोत्तरे हेतव इदानीं प्रपञ्च्यन्ते इतश्च परमेश्वर एव दहरः यस्माद्दहरवाक्यशेषे परमेश्वरस्यैव प्रतिपादकौ गतिशब्दौ भवतः इमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं विन्दन्ति ’ (छा. उ. ८ । ३ । २) इति तत्र प्रकृतं दहरं ब्रह्मलोकशब्देनाभिधाय तद्विषया गतिः प्रजाशब्दवाच्यानां जीवानामभिधीयमाना दहरस्य ब्रह्मतां गमयति तथा ह्य हरहर्जीवानां सुषुप्तावस्थायां ब्रह्मविषयं गमनं दृष्टं श्रुत्यन्तरे सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति ’ (छा. उ. ६ । ८ । १) इत्येवमादौ लोकेऽपि किल गाढं सुषुप्तमाचक्षते ब्रह्मीभूतो ब्रह्मतां गतः इति तथा ब्रह्मलोकशब्दोऽपि प्रकृते दहरे प्रयुज्यमानो जीवभूताकाशशङ्कां निवर्तयन्ब्रह्मतामस्य गमयति ननु कमलासनलोकमपि ब्रह्मलोकशब्दो गमयेत् गमयेद्यदि ब्रह्मणो लोक इति षष्ठीसमासवृत्त्या व्युत्पाद्येत सामानाधिकरण्यवृत्त्या तु व्युत्पाद्यमानो ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति परमेव ब्रह्म गमयिष्यति एतदेव चाहरहर्ब्रह्मलोकगमनं दृष्टं ब्रह्मलोकशब्दस्य सामानाधिकरण्यवृत्तिपरिग्रहे लिङ्गम् ह्यहरहरिमाः प्रजाः कार्यब्रह्मलोकं सत्यलोकाख्यं गच्छन्तीति शक्यं कल्पयितुम्

॥ १५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 धृते श्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः कथम् ‘ दहरोऽस्मि न्नन्तराकाशः इति हि प्रकृत्य आकाशौपम्यपूर्वकं तस्मिन्सर्वसमाधानमुक्त्वा तस्मिन्नेव चात्मशब्दं प्रयुज्यापहतपाप्मत्वादिगुणयोगं चोपदिश्य तमेवानतिवृत्तप्रकरणं निर्दिशति अथ आत्मा सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसम्भेदाय ’ (छा. उ. ८ । ४ । १) इति तत्र विधृतिरित्यात्मशब्दसामानाधिकरण्याद्विधारयितोच्यते क्तिचः कर्तरि स्मरणात् यथोदक सन्तानस्य विधारयिता लोके सेतुः क्षेत्रसम्पदामसम्भेदाय एवमयमात्मा एषामध्यात्मादिभेदभिन्नानां लोकानां वर्णाश्रमादीनां विधारयिता सेतुः असम्भेदाय असङ्करायेति एवमिह प्रकृते दहरे विधारणलक्षणं महिमानं दर्शयति अयं महिमा परमेश्वर एव श्रुत्यन्तरादुपलभ्यते — ‘ एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः इत्यादेः थान्यत्रापि निश्चिते परमेश्वरवाक्ये श्रूयते — ‘ एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदाय इति एवं धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः

॥ १६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

प्रसिद्धेश्च ॥ १७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च परमेश्वर एव दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः इत्युच्यते यत्कारणमाकाशशब्दः परमेश्वरे प्रसिद्धः आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ’ (छा. उ. ८ । १४ । १) सर्वाणि वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते ’ (छा. उ. १ । ९ । १) इत्यादिप्रयोगदर्शनात् जीवे तु क्वचिदाकाशशब्दः प्रयुज्यमानो दृश्यते भूताकाशस्तु सत्यामप्याकाशशब्दप्रसिद्धौ उपमानोपमेयभावाद्यसम्भवान्न ग्रहीतव्य इत्युक्तम्

॥ १७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासम्भवात् ॥ १८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यदि वाक्यशेषबलेन दहर इति परमेश्वरः परिगृह्येत अस्ति इतरस्यापि जीवस्य वाक्यशेषे परामर्शः अथ एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाच ’ (छा. उ. ८ । ३ । ४) इति अत्र हि सम्प्रसादशब्दः श्रुत्यन्तरे सुषुप्तावस्थायां दृष्टत्वात्तदवस्थावन्तं जीवं शक्नोत्युपस्थापयितुम् नार्थान्तरम् तथा शरीरव्यपाश्रयस्यैव जीवस्य शरीरात्समुत्थानं सम्भवति थाकाशव्यपाश्रयाणां वाय्वादीनामाकाशात्समुत्थानम् तद्वत् यथा चा दृष्टोऽपि लोके परमेश्वरविषय आकाशशब्दः परमेश्वरधर्मसमभिव्याहारात् आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ’ (छा. उ. ८ । १४ । १) इत्येवमादौ परमेश्वरविषयोऽभ्युपगतः एवं जीवविषयोऽपि भविष्यति तस्मादितरपरामर्शात् दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः इत्यत्र एव जीव उच्यत इति चेत् नैत देवं स्यात् कस्मात् असम्भवात् हि जीवो बुद्ध्याद्युपाधिपरिच्छेदाभिमानी सन् आकाशेनोपमीयेत चोपाधिधर्मानभिमन्यमानस्यापहतपाप्मत्वादयो धर्माः सम्भवन्ति प्रपञ्चितं चैतत्प्रथमसूत्रे अतिरे काशङ्कापरिहाराय अत्र तु पुनरुपन्यस्तम् पठिष्यति चोपरिष्टात् अन्यार्थश्च परामर्शः ’ (ब्र. सू. १ । ३ । २०) इति ॥ १‍८ ॥

उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतरपरामर्शाद्या जीवाशङ्का जाता सा असम्भवान्निराकृता अथेदानीं मृतस्येवामृतसेकात् पुनः समुत्थानं जीवाशङ्कायाः क्रियते उत्तरस्मात्प्राजापत्याद्वाक्यात् तत्र हि आत्मापहतपाप्मा इत्यपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानमन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं प्रतिज्ञाय एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मा ’ (छा. उ. ८ । ७ । ४) इति ब्रुवन् अक्षिस्थं द्रष्टारं जीवमात्मानं निर्दिशति एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि ’ (छा. उ. ८ । ९ । ३) इति तमेव पुनः पुनः परामृश्य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मा ’ (छा. उ. ८ । १० । १) इति तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं विजानात्येष आत्मा ’ (छा. उ. ८ । ११ । १) इति जीवमेवावस्थान्तरगतं व्याचष्टे तस्यैव चापहतपाप्मत्वादि दर्शयति — ‘ एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म इति नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि ’ (छा. उ. ८ । ११ । २) इति सुषुप्तावस्थायां दोषमुपलभ्य , ‘ एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्मात् इति चोपक्रम्य शरीरसम्बन्धनिन्दापूर्वकम् एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते उत्तमः पुरुषः इति जीवमेव शरीरात्समुत्थितमुत्तमं पुरुषं दर्शयति तस्मादस्ति सम्भवो जीवे पारमेश्वराणां धर्माणाम् अतः दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः इति जीव एवोक्त इति चेत्कश्चिद्ब्रूयात् तं प्रति ब्रूयात् — ‘ आविर्भूतस्वरूपस्तु इति तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः नोत्तरस्मादपि वाक्यादिह जीवस्याशङ्का सम्भवतीत्यर्थः कस्मात् यतस्तत्राप्याविर्भूतस्वरूपो जीवो विवक्ष्यते आविर्भूतं स्वरूपमस्येत्याविर्भूतस्वरूपः भूतपूर्व गत्या जीववचनम् एत दुक्तं भवति — ‘ एषोऽक्षिणि इत्यक्षिलक्षितं द्रष्टारं निर्दिश्य उदशराव ब्राह्मणेन एनं शरीरात्मताया व्युत्थाप्य , ‘ एतं त्वेव ते इति पुनः पुनस्तमेव व्याख्येयत्वेनाकृष्य स्वप्नसुषुप्तोपन्यासक्रमेण परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति यदस्य पारमार्थिकं स्वरूपं परं ब्रह्म तद्रूपतयैनं जीवं व्याचष्टे जैवेन रूपेण यत् परं ज्योतिरुपसम्पत्तव्यं श्रुतम् तत्परं ब्रह्म तच्चापहतपाप्मत्वादिधर्मकम् तदेव जीवस्य पारमार्थिकं स्वरूपम् — ‘ तत्त्वमसि इत्यादिशास्त्रेभ्यः नेतरदुपाधिकल्पितम् याव देव हि स्थाणाविव पुरुषबुद्धिं द्वैतलक्षणामविद्यां निवर्तयन्कूटस्थनित्यदृक्स्वरूपमात्मानम् अहं ब्रह्मास्मि इति प्रतिपद्यते तावज्जीवस्य जीवत्वम् यदा तु देहेन्द्रियमनोबुद्धिसङ्घाताद्व्युत्थाप्य श्रुत्या प्रतिबोध्यते नासि त्वं देहेन्द्रियमनोबुद्धिसङ्घातः नासि संसारी किं तर्हि — तद्यत्सत्यं आत्मा चैतन्यमात्रस्वरूपस्तत्त्वमसीति तदा कूटस्थनित्यदृक्स्वरूपमात्मानं प्रतिबुध्य अस्माच्छरीराद्यभिमानात्समुत्तिष्ठन् एव कूटस्थनित्यदृक्स्वरूप आत्मा भवति यो वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति ’ (मु. उ. ३ । २ । ९) इत्यादिश्रुतिभ्यः तदेव चास्य पारमार्थिकं स्वरूपम् येन शरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते कथं पुनः स्वं रूपं स्वेनैव निष्पद्यत इति सम्भवति कूटस्थनित्यस्य सुव र्णादीनां तु द्रव्यान्तरसम्पर्कादभिभूतस्वरूपाणामनभिव्यक्तासाधारणविशेषाणां क्षारप्रक्षेपादिभिः शोध्यमानानां स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् तथा नक्षत्रादीनामहन्यभिभूतप्रकाशानामभिभावकवियोगे रात्रौ स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् तु तथात्मचैतन्यज्योतिषो नित्यस्य केनचिदभिभवः सम्भवति असंसर्गित्वात् व्योम्न इव दृष्ट विरोधाच्च दृष्टिश्रुतिमतिविज्ञातयो हि जीवस्य स्वरूपम् तच्च शरीरादसमुत्थितस्यापि जीवस्य सदा निष्पन्नमेव दृश्यते सर्वो हि जीवः पश्यन् शृण्वन् मन्वानो विजानन्व्यवहरति अन्यथा व्यवहारानुपपत्तेः तच्चेत् शरीरात्समुत्थितस्य निष्पद्येत प्राक्समुत्थानाद्दृष्टो व्यवहारो विरुध्येत अतः किमात्मकमिदं शरीरात्समुत्थानम् किमात्मिका वा स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिरिति त्रोच्यते प्राग्विवेकविज्ञानोत्पत्तेः शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनोपाधिभिरविविक्तमिव जीवस्य दृष्ट्यादिज्योतिःस्वरूपं भवति यथा शुद्धस्य स्फटिकस्य स्वाच्छ्यं शौक्ल्यं स्वरूपं प्राग्विवेकग्रहणाद्रक्तनीलाद्युपाधिभिरविविक्तमिव भवति प्रमाणजनितविवेकग्रहणात्तु पराचीनः स्फटिकः स्वाच्छ्येन शौक्ल्येन स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्युच्यते प्रागपि तथैव सन् तथा देहाद्युपाध्यविविक्तस्यैव सतो जीवस्य श्रुतिकृतं विवेकविज्ञानं शरीरात्समुत्थानम् विवेकविज्ञानफलं स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः केव लात्मस्वरूपावगतिः तथा विवे काविवेकमात्रेणैवात्मनोऽशरीरत्वं सशरीरत्वं मन्त्रवर्णात् अशरीरं शरीरेषु ’ (क. उ. १ । २ । २२) इति शरीरस्थोऽपि कौन्तेय करोति लिप्यते ’ (भ. गी. १३ । ३१) इति सशरीरत्वाशरीरत्वविशेषाभावस्मरणात् तस्मा द्विवेकविज्ञानाभावादनाविर्भूतस्वरूपः सन् विवेकविज्ञानादाविर्भूतस्वरूप इत्युच्यते त्वन्यादृशौ आविर्भावानाविर्भावौ स्वरूपस्य सम्भवतः स्वरूपत्वादेव एवं मिथ्याज्ञानकृत एव जीवपरमेश्वरयोर्भेदः वस्तुकृतः व्योमवदसङ्गत्वाविशेषात् कुत श्चैतदेवं प्रतिपत्तव्यम् यतः एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते इत्युपदिश्य एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म इत्युपदिशति योऽक्षिणि प्रसिद्धो द्रष्टा द्रष्टृत्वेन विभाव्यते सोऽमृताभयलक्षणाद्ब्रह्मणोऽन्यश्चेत्स्यात् ततोऽमृताभयब्रह्मसामानाधिकरण्यं स्यात् नापि प्रतिच्छायात्मायमक्षिलक्षितो निर्दिश्यते प्रजापतेर्मृषावादित्वप्रसङ्गात् तथा द्वितीयेऽपि पर्याये एष स्वप्ने महीयमानश्चरति इति प्रथमपर्यायनिर्दिष्टादक्षिपुरुषाद्द्रष्टुरन्यो निर्दिष्टः , ‘ एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि इत्युपक्रमात् किञ्च अहमद्य स्वप्ने हस्तिनमद्राक्षम् नेदानीं तं पश्यामि इति दृष्टमेव प्रतिबुद्धः प्रत्याचष्टे द्रष्टारं तु तमेव प्रत्यभिजानाति — ‘ एवाहं स्वप्नमद्राक्षम् एवाहं जागरितं पश्यामि इति तथा तृती येऽपि पर्याये — ‘ नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि इति सुषुप्तावस्थायां विशेषविज्ञानाभावमेव दर्शयति विज्ञातारं प्रतिषेधति यत्तु तत्र विनाशमेवापीतो भवति इति तदपि विशेषविज्ञानविनाशाभिप्रायमेव विज्ञातृविनाशाभिप्रायम् हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ’ (बृ. उ. ४ । ३ । ३०) इति श्रुत्यन्तरात् तथा चतुर्थेऽपि पर्याये एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्मात् इत्युपक्रम्य मघवन् मर्त्यं वा इदं शरीरम् इत्यादिना प्रपञ्चेन शरीराद्युपाधिसम्बन्धप्रत्याख्यानेन सम्प्रसादशब्दोदितं जीवम् स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति ब्रह्मस्वरूपापन्नं दर्शयन् परस्माद्ब्रह्मणोऽमृताभयस्वरूपादन्यं जीवं दर्शयति केचित्तु परमात्मविवक्षायाम् एतं त्वेव ते इति जीवाकर्षणमन्याय्यं मन्यमाना एतमेव वाक्योपक्रमसूचितमपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानं ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामीति कल्पयन्ति तेषाम् एतम् इति सन्निहितावलम्बिनी सर्वनामश्रुतिर्विप्रकृष्येत भूयः श्रुतिश्चोपरुध्येत पर्यायान्तराभिहितस्य पर्यायान्तरेऽनभिधीयमानत्वात् । ‘ एतं त्वेव ते इति प्रतिज्ञाय प्राक्चतुर्थात्पर्यायादन्यमन्यं व्याचक्षाणस्य प्रजापतेः प्रतारकत्वं प्रसज्येत तस्मात् यदविद्याप्रत्युपस्थापितमपारमार्थिकं जैवं रूपं कर्तृत्वभोक्तृत्वरागद्वेषादिदोषकलुषितमनेकानर्थयोगि तद्विलयनेन तद्विपरीतमपहतपाप्मत्वादिगुणकं पारमेश्वरं स्वरूपं विद्यया प्रतिपद्यते सर्पादिविलयनेनेव रज्ज्वादीन् अपरे तु वादिनः पारमार्थिकमेव जैवं रूपमिति मन्यन्तेऽस्मदीयाश्च केचित् तेषां सर्वेषामात्मैकत्वसम्यग्दर्शनप्रतिपक्षभूतानां प्रतिषेधायेदं शारीरकमारब्धम् एक एव परमेश्वरः कूटस्थनित्यो विज्ञानधातुरविद्यया मायया मायाविवत् अनेकधा विभाव्यते नान्यो विज्ञानधातुरस्तीति त्त्विदं परमेश्वरवाक्ये जीवमाशङ्क्य प्रतिषेधति सूत्रकारः नासम्भवात् ’ (ब्र. सू. १ । ३ । १८) इत्यादिना तत्रायमभिप्रायः नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावे कूटस्थनित्ये एकस्मिन्नसङ्गे परमात्मनि तद्विपरीतं जैवं रूपं व्योम्नीव तलमलादि परिकल्पितम् तत् आत्मैकत्वप्रतिपादनपरैर्वाक्यैर्न्यायोपेतैर्द्वैतवादप्रतिषेधैश्चापनेष्यामीति परमात्मनो जीवादन्यत्वं द्रढयति जीवस्य तु परस्मादन्यत्वं प्रतिपिपादयिषति किं त्वनुवदत्येवाविद्याकल्पितं लोकप्रसिद्धं जीवभेदम् एवं हि स्वाभाविककर्तृत्वभोक्तृत्वानुवादेन प्रवृत्ताः कर्मविधयो विरुध्यन्त इति मन्यते प्रतिपाद्यं तु शास्त्रार्थमात्मैकत्वमेव दर्शयति शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् ’ (ब्र. सू. १ । १ । ३०) इत्यादिना वर्णित श्चास्माभिः विद्वदविद्वद्भेदेन कर्मविधिविरोधपरिहारः

॥ १९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अथ यो दहरवाक्यशेषे जीवपरामर्शो दर्शितः अथ एष सम्प्रसादः ’ (छा. उ. ८ । ३ । ४) इत्यादिः दहरे परमेश्वरे व्याख्यायमाने जीवोपासनोपदेशः नापि प्रकृतविशेषोपदेशः इत्यनर्थकत्वं प्राप्नोतीत्यत आह अन्यार्थोऽयं जीवपरामर्शो जीवस्वरूपपर्यवसायी किं तर्हि — परमेश्वरस्वरूपपर्यवसायी कथम् सम्प्रसादशब्दोदितो जीवो जागरितव्यवहारे देहेन्द्रियपञ्जराध्यक्षो भूत्वा तद्वासनानिर्मितांश्च स्वप्नान्नाडीचरोऽनुभूय श्रान्तः शरणं प्रेप्सुरुभयरूपादपि शरीराभिमानात्समुत्थाय सुषुप्तावस्थायां परं ज्योतिराकाशशब्दितं परं ब्रह्मोपसम्पद्य विशेषविज्ञानवत्त्वं परित्यज्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते यदस्योपसम्पत्तव्यं परं ज्योतिः येन स्वेन रूपेणायमभिनिष्पद्यते एष आत्मापहतपाप्मत्वादिगुण उपास्यः इत्येवमर्थोऽयं जीवपरामर्शः परमेश्वरवादिनोऽप्युपपद्यते

॥ २० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यदप्युक्तम् — ‘ दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः इत्याकाशस्याल्पत्वं श्रूयमाणं परमेश्वरे नोपपद्यते जीवस्य तु आराग्रोपमितस्याल्पत्वमवकल्पत इति तस्य परिहारो वक्तव्यः उक्तो ह्यस्य परिहारः परमेश्वरस्याप्यापेक्षिकमल्पत्वमवकल्पत इति अर्भकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ’ (ब्र. सू. १ । २ । ७) इत्यत्र एवेह परिहारोऽनुसन्धातव्य इति सूचयति श्रुत्यैव इद मल्पत्वं प्रत्युक्तं प्रसिद्धेनाकाशेनोपमिमानया यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः इति

॥ २१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 तत्र सूर्यो भाति चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतो ऽयमग्निः तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ’ (मु. उ. २ । २ । ११) इति समामनन्ति तत्र यं भान्तमनुभाति सर्वं यस्य भासा सर्वमिदं विभाति किं तेजोधातुः कश्चित् उत प्राज्ञ आत्मेति विचिकित्सायां तेजोधातुरिति तावत्प्राप्तम् कुतः तेजोधातूना मेव सूर्यादीनां भानप्रतिषेधात् तेजःस्वभावकं हि चन्द्रतारकादि तेजःस्वभावक एव सूर्ये भासमाने अहनि भासत इति प्रसिद्धम् तथा सह सूर्येण सर्वमिदं चन्द्रतारकादि यस्मिन्न भासते सोऽपि तेजःस्वभाव एव कश्चिदित्यवगम्यते अनुभान मपि तेजःस्वभावक एवोपपद्यते समानस्वभावकेष्वनुकारदर्शनात् ; ‘ गच्छन्तमनुगच्छति इतिवत् तस्मात्तेजोधातुः कश्चिदित्येवं प्राप्ते ब्रूमः प्राज्ञ एवायमात्मा भवितुमर्हति कस्मात् अनुकृतेः अनुकरणमनुकृतिः यदेतत् तमेव भान्तमनुभाति सर्वम् इत्यनुभानम् तत्प्राज्ञपरिग्रहेऽवकल्पते भारूपः सत्यसङ्कल्पः ’ (छा. उ. ३ । १४ । २) इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति तु तेजोधातुं कञ्चित्सूर्यादयोऽनुभान्तीति प्रसिद्धम् समत्वाच्च तेजोधातूनां सूर्यादीनां तेजोधातुमन्यं प्रत्यपेक्षास्ति यं भान्तमनुभायुः हि प्रदीपः प्रदीपान्तरमनुभाति यदप्युक्तं समानस्वभावकेष्वनुकारो दृश्यत इति नायमेकान्तो नियमः भिन्नस्वभावकेष्वपि ह्यनुकारो दृश्यते यथा सुतप्तोऽयःपिण्डोऽग्न्यनुकृतिरग्निं दहन्तमनुदहति भौमं वा रजो वायुं वहन्तमनुवहतीति । ‘ अनुकृतेः इत्यनुभानमसुसूचत् । ‘ तस्य इति चतुर्थं पादमस्य श्लोकस्य सूचयति । ‘ तस्य भासा सर्वमिदं विभाति इति तद्धेतुकं भानं सूर्यादेरुच्यमानं प्राज्ञमात्मानं गमयति तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् ’ (बृ. उ. ४ । ४ । १६) इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति तेजोन्तरेण सूर्यादितेजो विभातीत्यप्रसिद्धम् विरुद्धं तेजोन्तरेण तेजोन्तरस्य प्रतिघातात् अथवा सूर्यादीनामेव श्लोकपरिपठितानामिदं तद्धेतुकं विभानमुच्यते किं तर्हि ‘ सर्वमिदम् इत्यविशेषश्रुतेः सर्वस्यैवास्य नामरूपक्रियाकारकफलजातस्य या अभिव्यक्तिः सा ब्रह्मज्योतिःसत्तानिमित्ता यथा सूर्यादिज्योतिःसत्तानिमित्ता सर्वस्य रूपजातस्याभिव्यक्तिः तद्वत् । ‘ तत्र सूर्यो भाति इति तत्रशब्दमाहरन्प्रकृतग्रहणं दर्शयति प्रकृतं ब्रह्म यस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतम् ’ (मु. उ. २ । २ । ५) इत्यादिना अनन्तरं हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः इति कथं तज्ज्योतिषां ज्योतिरित्यत इदमुत्थितम् — ‘ तत्र सूर्यो भाति इति यद प्युक्तम् सूर्यादीनां तेजसां भानप्रतिषेधस्तेजोधातावेवान्यस्मिन्नवकल्पते सूर्य इवेतरेषामिति तत्र तु एव तेजोधातुरन्यो सम्भवतीत्युपपादितम् ब्रह्मण्यपि चैषां भानप्रतिषेधोऽवकल्पते यतः यदुपलभ्यते तत्सर्वं ब्रह्मणैव ज्योतिषोपलभ्यते ब्रह्म तु नान्येन ज्योतिषोपलभ्यते स्वयंज्योतिःस्वरूपत्वात् येन सूर्यादयस्तस्मिन्भायुः ब्रह्म हि अन्यद्व्यनक्ति तु ब्रह्मान्येन व्यज्यते आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते ’ (बृ. उ. ४ । ३ । ६) अगृह्यो हि गृह्यते ’ (बृ. उ. ४ । २ । ४) इत्यादिश्रुतिभ्यः

॥ २२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अपि च स्मर्यते ॥ २३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अपि चे दृग्रूपत्वं प्राज्ञस्यैवात्मनः स्मर्यते भगवद्गीतासु तद्भासयते सूर्यो शशाङ्को पावकः यद्गत्वा निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ’ (भ. गी. १५ । ६) इति यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ’ (भ. गी. १५ । १२) इति

॥ २३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

शब्दादेव प्रमितः ॥ २४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अङ्गुष्ठ मात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति इति श्रूयते तथा अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ईशानो भूतभव्यस्य वाद्य श्वः एतद्वै तत् ’ (क. उ. २ । १ । १३) इति तत्र योऽयमङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः श्रूयते किं विज्ञानात्मा किं वा परमात्मेति संशयः तत्र परिमा णोपदेशात्तावद्विज्ञानात्मेति प्राप्तम् ह्यनन्तायामविस्तारस्य परमात्मनोऽङ्गुष्ठपरिमाणमुपपद्यते विज्ञानात्मनस्तूपाधिमत्त्वात्सम्भवति कयाचि त्कल्पनयाङ्गुष्ठमात्रत्वम् स्मृतेश्च अथ सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशं गतम् अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् ’ (म. भा. ३ । २९७ । १७) इति हि परमेश्वरो बलात् यमेन निष्क्रष्टुं शक्यः तेन तत्र संसारी अङ्गुष्ठमात्रो निश्चितः एवेहापीत्येवं प्राप्ते ब्रूमः परमात्मै वायमङ्गुष्ठमात्रपरिमितः पुरुषो भवितुमर्हति कस्मात् शब्दात् — ‘ ईशानो भूतभव्यस्य इति ह्यन्यः परमेश्वराद्भूतभव्यस्य निरङ्कुशमीशिता । ‘ एत द्वै तत् इति प्रकृतं पृष्टमिहानुसन्दधाति एतद्वै तत् यत्पृष्टं ब्रह्मेत्यर्थः पृष्टं चेह ब्रह्म अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ’ (क. उ. १ । २ । १४) इति शब्दादेवेति अभिधानश्रुतेरेव ईशान इति परमेश्वरोऽयं गम्यत इत्यर्थः

॥ २४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कथं पुनः सर्वगतस्य परमात्मनः परिमाणोपदेश इत्यत्र ब्रूमः

हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 सर्वगतस्यापि परमात्मनो हृदयेऽवस्थानमपेक्ष्याङ्गुष्ठमात्रत्वमिदमुच्यते आकाशस्येव वंशपर्वापेक्षमरत्निमात्रत्वम् ह्यञ्जसा अतिमात्रस्य परमात्मनोऽङ्गुष्ठमात्रत्वमुपपद्यते चान्यः परमात्मन इह ग्रहणमर्हति ईशानशब्दादिभ्य इत्युक्तम् ननु प्रतिप्राणिभेदं हृदयानामनवस्थितत्वात्तदपेक्षमप्यङ्गुष्ठमात्रत्वं नोपपद्यत इत्यत उत्तरमुच्यते मनुष्याधिकारत्वादिति शास्त्रं ह्यविशेषप्रवृत्तमपि मनुष्याने वाधिकरोति शक्तत्वात् अर्थित्वात् अपर्युदस्तत्वात् उपनयनादिशास्त्राच्च इति वर्णित मेतदधिकारलक्षणे ’ (जै. सू. ६ । १) मनुष्याणां नियतपरिमाणः कायः औचित्येन नियतपरिमाणमेव चैषामङ्गुष्ठमात्रं हृदयम् अतो मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्य मनुष्यहृदयावस्थानापेक्षमङ्गुष्ठमात्रत्वमुपपन्नं परमात्मनः यद प्युक्तम् परिमाणोपदेशात् स्मृतेश्च संसार्येवायमङ्गुष्ठमात्रः प्रत्येतव्य इति त्प्रत्युच्यते — ‘ आत्मा तत्त्वमसि इत्यादिवत् संसारिण एव सतोऽङ्गुष्ठमात्रस्य ब्रह्मत्वमिदमुपदिश्यत इति द्विरूपा हि वेदान्तवाक्यानां प्रवृत्तिः क्वचित्परमात्मस्वरूपनिरूपणपरा क्वचिद्विज्ञानात्मनः परमात्मैकत्वोपदेशपरा तदत्र विज्ञानात्मनः परमात्मनैकत्वमुपदिश्यते नाङ्गुष्ठमात्रत्वं कस्यचित् एत मेवार्थं परेण स्फुटीकरिष्यति अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण तं विद्याच्छुक्रममृतम् ’ (क. उ. २ । ३ । १७) इति

॥ २५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् ॥ २६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अङ्गुष्ठ मात्रश्रुतिर्मनुष्यहृदयापेक्षया मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्येत्युक्तम् तत्प्रसङ्गेनेदमुच्यते बाढम् मनुष्यानधिकरोति शास्त्रम् तु मनुष्यानेवेति इह ब्रह्मज्ञाने नियमोऽस्ति तेषां मनुष्याणाम् उपरिष्टाद्ये देवादयः तानप्यधिकरोति शास्त्रमिति बादरायण आचार्यो मन्यते कस्मात् सम्भवात् सम्भवति हि तेषामप्यर्थित्वाद्यधिकारकारणम् त्रार्थित्वं ताव न्मोक्षविषयं देवादीनामपि सम्भवति विकारविषयविभूत्यनित्यत्वालोचनादिनिमित्तम् तथा सामर्थ्यमपि तेषां सम्भवति मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमात् तेषां कश्चित्प्रतिषेधोऽस्ति चो पनयनशास्त्रेणैषामधिकारो निवर्त्येत उपनयनस्य वेदाध्ययनार्थत्वात् तेषां स्वयंप्रतिभातवेदत्वात् अपि चै षां विद्याग्रहणार्थं ब्रह्मचर्यादि दर्शयति एकशतं वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास ’ (छा. उ. ८ । ११ । ३) भृगुर्वै वारुणिः वरुणं पितरमुपससार अधीहि भगवो ब्रह्म ’ (तै. उ. ३ । १ । १) इत्यादि यदपि कर्मस्वनधिकारकारणमुक्तम् — ‘ देवानां देवतान्तराभावात् इति ऋषीणाम् आर्षेयान्तराभावात् ’ (जै. सू. ६ । १ । ६,७) इति द्विद्यासु अस्ति हीन्द्रादीनां विद्यास्वधिक्रियमाणानामिन्द्राद्युद्देशेन किञ्चित्कृत्यमस्ति भृग्वादीनां भृग्वादिसगोत्रतया तस्माद्देवादीनामपि विद्यास्वधिकारः केन वार्यते देवाद्यधिकारेऽ प्यङ्गुष्ठमात्रश्रुतिः स्वाङ्गुष्ठापेक्षया विरुध्यते

॥ २६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॥ २७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 स्यादेतत् यदि विग्रहवत्त्वाद्यभ्युपगमेन देवादीनां विद्यास्वधिकारो वर्ण्येत विग्रहवत्त्वात् ऋत्विगादिवदिन्द्रादीनामपि स्वरूपसन्निधानेन कर्माङ्गभावोऽभ्युपगम्येत तदा विरोधः कर्मणि स्यात् हीन्द्रादीनां स्वरूपसन्निधानेन यागेऽङ्गभावो दृश्यते सम्भवति बहुषु यागेषु युगपदेकस्येन्द्रस्य स्वरूपसन्निधानानुपपत्तेरिति चेत् नाय मस्ति विरोधः कस्मात् अनेकप्रतिपत्तेः एकस्यापि देवतात्मनो युगपदनेकस्वरूपप्रतिपत्तिः सम्भवति कथमेतदवगम्यते दर्शनात् तथाहि कति देवाः ’ (बृ. उ. ३ । ९ । १) इत्युपक्रम्य त्रयश्च त्री शता त्रयश्च त्री सहस्रा ’ (बृ. उ. ३ । ९ । १) इति निरुच्य कतमे ते ’ (बृ. उ. ३ । ९ । १) इत्यस्यां पृच्छायाम् महिमान एवैषामेते त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवाः ’ (बृ. उ. ३ । ९ । २) इति निर्ब्रुवती श्रुतिः एकैकस्य देवतात्मनो युगपदनेकरूपतां दर्शयति तथा त्रयस्त्रिंशतोऽपि षडाद्यन्तर्भावक्रमेण कतम एको देव इति प्राणः इति प्राणैकरूपतां देवानां दर्शयन्ती तस्यैव एकस्य प्राणस्य युगपदनेकरूपतां दर्शयति तथा स्मृति रपि — ‘ आत्मनो वै शरीराणि बहूनि भरतर्षभ योगी कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत् प्राप्नुयाद्विषयान्कैश्चित्कैश्चिदुग्रं तपश्चरेत् संक्षिपेच्च पुनस्तानि सूर्यो रश्मिगणानिव इत्येवंजातीयका प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्याणां योगिनामपि युगपदनेकशरीरयोगं दर्शयति किमु वक्तव्यमाजानसिद्धानां देवानाम् अनेकरूपप्रतिपत्तिसम्भवाच्च एकैका देवता बहुभी रूपैरात्मानं प्रविभज्य बहुषु यागेषु युगपदङ्गभावं गच्छति परैश्च दृश्यते अन्तर्धानादिक्रियायोगात् इत्युपपद्यते । ‘ अनेक प्रतिपत्तेर्दर्शनात् इत्यस्यापरा व्याख्या विग्रहवतामपि कर्माङ्गभावचोदनासु अनेका प्रतिपत्तिर्दृश्यते क्वचिदेको ऽपि विग्रहवाननेकत्र युगपदङ्गभावं गच्छति यथा बहुभिर्भोजयद्भिर्नैको ब्राह्मणो युगपद्भोज्यते क्वचि च्चैकोऽपि विग्रहवाननेकत्र युगपदङ्गभावं गच्छति यथा बहुभिर्नमस्कुर्वाणैरेको ब्राह्मणो युगपन्नमस्क्रियते तद्वदिहोद्देशपरित्यागात्मकत्वात् यागस्य विग्रहवतीमप्येकां देवतामुद्दिश्य बहवः स्वं स्वं द्रव्यं युगपत्परित्यक्ष्यन्तीति विग्रहवत्त्वेऽपि देवानां किञ्चित्कर्मणि विरुध्यते

॥ २७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 मा नाम विग्रहवत्त्वे देवादीनामभ्युपगम्यमाने कर्मणि कश्चिद्विरोधः प्रसञ्जि शब्दे तु विरोधः प्रसज्येत कथम् औत्पत्तिकं हि शब्दस्यार्थेन सम्बन्धमाश्रित्य अनपेक्षत्वात् इति वेदस्य प्रामाण्यं स्थापितम् इदानीं तु विग्रहवती देवताभ्युपगम्यमाना यद्यप्यैश्वर्ययोगाद्युगपदनेककर्मसम्बन्धीनि हवींषि भुञ्जीत तथापि विग्रहयोगादस्मदादिवज्जननमरणवती सेति नित्यस्य शब्दस्य नित्येनार्थेन नित्ये सम्बन्धे प्रतीयमाने यद्वैदिके शब्दे प्रामाण्यं स्थितम् तस्य विरोधः स्यादिति चेत् नायम प्यस्ति विरोधः कस्मात् अतः प्रभवात् अत एव हि वैदिकाच्छब्दाद्देवादिकं जगत्प्रभवति ननु जन्माद्यस्य यतः ’ (ब्र. सू. १ । १ । २) इत्यत्र ब्रह्मप्रभवत्वं जगतोऽवधारितम् कथमिह शब्दप्रभवत्वमुच्यते अपि यदि नाम वैदिकाच्छब्दादस्य प्रभवोऽभ्युपगतः कथमेतावता विरोधः शब्दे परिहृतः यावता वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इत्येतेऽर्था अनित्या एव उत्पत्तिमत्त्वात् तदनित्यत्वे तद्वाचिनां वैदिकानां वस्वादिशब्दानामनित्यत्वं केन निवार्यते प्रसिद्धं हि लोके देवदत्तस्य पुत्र उत्पन्ने यज्ञदत्त इति तस्य नाम क्रियत इति तस्माद्विरोध एव शब्द इति चेत् गवादिशब्दार्थसम्बन्धनित्यत्वदर्शनात् हि गवादिव्यक्तीनामुत्पत्तिमत्त्वे तदाकृतीनामप्युत्पत्तिमत्त्वं स्यात् द्रव्यगुणकर्मणां हि व्यक्तय एवोत्पद्यन्ते नाकृतयः आकृतिभिश्च शब्दानां सम्बन्धः व्यक्तिभिः व्यक्तीनामानन्त्या त्सम्बन्धग्रहणानुपपत्तेः व्यक्ति षूत्पद्यमानास्वप्याकृतीनां नित्यत्वात् गवादिशब्देषु कश्चिद्विरोधो दृश्यते तथा देवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमेऽप्याकृतिनित्यत्वात् कश्चिद्वस्वादिशब्देषु विरोध इति द्रष्टव्यम् आकृतिविशेषस्तु देवादीनां मन्त्रार्थवादादिभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमादवगन्तव्यः स्थान विशेषसम्बन्धनिमित्ताश्च इन्द्रादिशब्दाः सेनापत्यादिशब्दवत् ततश्च यो यस्तत्तत्स्थानमधिरोहति इन्द्रादिशब्दैरभिधीयत इति दोषो भवति चे दं शब्दप्रभवत्वं ब्रह्मप्रभवत्ववदुपादानकारणत्वाभिप्रायेणोच्यते कथं तर्हि स्थिते वाचकात्मना नित्ये शब्दे नित्यार्थसम्बन्धिनि शब्दव्यवहारयोग्यार्थव्यक्तिनिष्पत्तिः अतः प्रभवः इत्युच्यते कथं पुन रवगम्यते शब्दात्प्रभवति जगदिति प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् प्रत्यक्षं श्रुतिः प्रामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वात् अनुमानं स्मृतिः प्रामाण्यं प्रति सापेक्षत्वात् ते हि शब्दपूर्वां सृष्टिं दर्शयतः । ‘ एत इति वै प्रजापतिर्देवानसृजतासृग्रमिति मनुष्यानिन्दव इति पितॄंस्तिरःपवित्रमिति ग्रहानाशव इति स्तोत्रं विश्वानीति शस्त्रमभिसौभगेत्यन्याः प्रजाः इति श्रुतिः तथान्यत्रापि मनसा वाचं मिथुनं समभवत् ’ (बृ. उ. १ । २ । ४) इत्यादिना तत्र तत्र शब्दपूर्विका सृष्टिः श्राव्यते स्मृतिरपि अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ।’(म॰भा॰ १२-२३२-२४) आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ’(कू॰पु॰ २-२७) इति उत्सर्गोऽप्ययं वाचः सम्प्रदायप्रवर्तनात्मको द्रष्टव्यः अनादिनिधनाया अन्यादृशस्योत्सर्गस्यासम्भवात् तथा नाम रूपं भूतानां कर्मणां प्रवर्तनम् ।’, ‘ वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे महेश्वरः ’(म॰भा॰ १२-२३२-२६), (वि॰पु॰ १-५-६३) इति सर्वेषां तु नामानि कर्माणि पृथक् पृथक् वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे ’(म॰स्मृ॰ १-२१) इति अपि चिकीर्षितमर्थमनुतिष्ठन् तस्य वाचकं शब्दं पूर्वं स्मृत्वा पश्चात्तमर्थमनुतिष्ठतीति सर्वेषां नः प्रत्यक्षमेतत् तथा प्रजापतेरपि स्रष्टुः सृष्टेः पूर्वं वैदिकाः शब्दा मनसि प्रादुर्बभूवुः पश्चात्तदनुगतानर्थान्ससर्जेति गम्यते तथा श्रुतिः भूरिति व्याहरत् भूमिमसृजत ’ (तै. ब्रा. २ । २ । ४ । २) इत्येवमादिका भूरादिशब्देभ्य एव मनसि प्रादुर्भूतेभ्यो भूरादिलोकान्सृष्टान्दर्शयति किमात्मकं पुनः शब्दमभिप्रेत्येदं शब्दप्रभवत्वमुच्यते स्फोटम् इत्याह वर्ण पक्षे हि तेषामुत्पन्नप्रध्वंसित्वान्नित्येभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इत्यनुपपन्नं स्यात् उत्पन्न प्रध्वंसिनश्च वर्णाः प्रत्युच्चारणमन्यथा चान्यथा प्रतीयमानत्वात् तथा ह्यदृश्यमानोऽपि पुरुषविशेषोऽध्ययनध्वनिश्रवणादेव विशेषतो निर्धार्यते — ‘ देवदत्तोऽयमधीते यज्ञदत्तोऽयमधीते इति चा यं वर्णविषयोऽन्यथात्वप्रत्ययो मिथ्याज्ञानम् बाधकप्रत्ययाभावात् वर्णेभ्यो ऽर्थावगतिर्युक्ता ह्येकैको वर्णोऽर्थं प्रत्याययेत् व्यभिचारात् वर्णसमुदायप्रत्ययोऽस्ति क्रमवत्वाद्वर्णानाम् पूर्व पूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितोऽन्त्यो वर्णोऽर्थं प्रत्याययिष्यतीति यद्युच्येत तन्न सम्बन्धग्रहणापेक्षो हि शब्दः स्वयं प्रतीयमानोऽर्थं प्रत्याययेत् धूमादिवत् पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितस्यान्त्यवर्णस्य प्रतीतिरस्ति अप्रत्यक्षत्वात्संस्काराणाम् कार्य प्रत्यायितैः संस्कारैः सहितोऽन्त्यो वर्णोऽर्थं प्रत्याययिष्यतीति चेत् संस्कारकार्यस्यापि स्मरणस्य क्रमवर्तित्वात् तस्मा त्स्फोट एव शब्दः चै कैकवर्णप्रत्ययाहितसंस्कारबीजेऽन्त्यवर्णप्रत्ययजनितपरिपाके प्रत्ययिन्येकप्रत्ययविषयतया झटिति प्रत्यवभासते चा यमेकप्रत्ययो वर्णविषया स्मृतिः वर्णानामनेकत्वादेकप्रत्ययविषयत्वानुपपत्तेः तस्य प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायमानत्वान्नित्यत्वम् भेद प्रत्ययस्य वर्णविषयत्वात् तस्मान्नित्याच्छब्दात्स्फोटरूपादभिधायकात्क्रियाकारकफललक्षणं जगदभिधेयभूतं प्रभवतीति वर्णा एव तु शब्दः इति भगवानुपवर्षः ननूत्पन्नप्रध्वंसित्वं वर्णानामुक्तम् तन्न एवेति प्रत्यभिज्ञानात् सादृश्या त्प्रत्यभिज्ञानं केशादिष्विवेति चेत् प्रत्यभिज्ञानस्य प्रमाणान्तरेण बाधानुपपत्तेः प्रत्यभिज्ञान माकृतिनिमित्तमिति चेत् व्यक्ति प्रत्यभिज्ञानात् यदि हि प्रत्युच्चारणं गवादिव्यक्तिवदन्या अन्या वर्णव्यक्तयः प्रतीयेरन् तत आकृतिनिमित्तं प्रत्यभिज्ञानं स्यात् त्वेत दस्ति वर्णव्यक्तय एव हि प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायन्ते द्विर्गोशब्द उच्चारितः इति हि प्रतिपत्तिः तु द्वौ गोशब्दाविति ननु वर्णा अप्युच्चारणभेदेन भिन्नाः प्रतीयन्ते देवदत्तयज्ञदत्तयोरध्ययनध्वनिश्रवणादेव भेदप्रतीतेरित्युक्तम् त्राभिधीयते सति वर्णविषये निश्चिते प्रत्यभिज्ञाने संयोगविभागाभिव्यङ्ग्यत्वाद्वर्णानाम् अभिव्यञ्जकवैचित्र्यनिमित्तोऽयं वर्णविषयो विचित्रः प्रत्ययः स्वरूपनिमित्तः अपि वर्णव्यक्तिभेदवादिनापि प्रत्यभिज्ञानसिद्धये वर्णाकृतयः कल्पयितव्याः तासु परोपाधिको भेदप्रत्यय इत्यभ्युपगन्तव्यम् तद्वरं वर्णव्यक्तिष्वेव परोपाधिको भेदप्रत्ययः स्वरूपनिमित्तं प्रत्यभिज्ञानम् इति कल्पनालाघवम् एष एव वर्णविषयस्य भेदप्रत्ययस्य बाधकः प्रत्ययः यत्प्रत्यभिज्ञानम् कथं ह्ये कस्मिन्काले बहूनामुच्चारयतामेक एव सन् गकारो युगपदनेकरूपः स्यात् उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च सानुनासिकश्च निरनुनासिकश्चेति अथवा ध्वनिकृतोऽयं प्रत्ययभेदो वर्णकृत इत्यदोषः कः पुनरयं ध्वनिर्नाम यो दूरादाकर्णयतो वर्णविवेकमप्रतिपद्यमानस्य कर्णपथमवतरति प्रत्यासीदतश्च पटुमृदुत्वादिभेदं वर्णेष्वासञ्जयति न्निबन्धनाश्चोदात्तादयो विशेषाः वर्णस्वरूपनिबन्धनाः वर्णानां प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् एवं सति सालम्बना उदात्तादिप्रत्यया भविष्यन्ति इतरथा हि वर्णानां प्रत्यभिज्ञायमानानां निर्भेदत्वात्संयोगविभागकृता उदात्तादिविशेषाः कल्प्येरन् संयोग विभागानां चाप्रत्यक्षत्वान्न तदाश्रया विशेषाः वर्णेष्वध्यवसातुं शक्यन्त इत्यतो निरालम्बना एव एते उदात्तादिप्रत्ययाः स्युः अपि नैवैतदभिनिवेष्टव्यम् उदात्तादिभेदेन वर्णानां प्रत्यभिज्ञायमानानां भेदो भवेदिति ह्यन्यस्य भेदेनान्यस्याभिद्यमानस्य भेदो भवितुमर्हति हि व्यक्तिभेदेन जातिं भिन्नां मन्यन्ते वर्णेभ्य श्चार्थप्रतीतेः सम्भवात् स्फोटकल्पनानर्थिका कल्पयाम्यहं स्फोटम् प्रत्यक्षमेव त्वेनमवगच्छामि एकैकवर्णग्रहणाहितसंस्कारायां बुद्धौ झटिति प्रत्यवभासनादिति चेत् अस्या अपि बुद्धेर्वर्णविषयत्वात् एकैकवर्णग्रहणोत्तरकाला हीयमेका बुद्धिर्गौरिति समस्तवर्णविषया नार्थान्तरविषया कथमेतदवगम्यते यतोऽस्यामपि बुद्धौ गकारादयो वर्णा अनुवर्तन्ते तु दकारादयः यदि ह्य स्या बुद्धेर्गकारादिभ्योऽर्थान्तरं स्फोटो विषयः स्यात् ततो दकारादय इव गकारादयोऽप्यस्या बुद्धेर्व्यावर्तेरन् तु तथास्ति तस्मा दियमेकबुद्धिर्वर्णविषयैव स्मृतिः नन्वनेकत्वाद्वर्णानां नैकबुद्धिविषयतोपपद्यत इत्युक्तम् तत्प्रति ब्रूमः सम्भव त्यनेकस्याप्येकबुद्धिविषयत्वम् पङ्क्तिः वनं सेना दश शतं सहस्रमित्यादिदर्शनात् या तु गौरित्येकोऽयं शब्द इति बुद्धिः सा बहुष्वेव वर्णेष्वेकार्थावच्छेदनिबन्धना औपचारिकी वनसेनादिबुद्धिवदेव अत्राह यदि वर्णा एव सामस्त्येन एकबुद्धिविषयतामापद्यमानाः पदं स्युः ततो जारा राजा कपिः पिक इत्यादिषु पदविशेषप्रतिपत्तिर्न स्यात् एव हि वर्णा इतरत्र चेतरत्र प्रत्यवभासन्त इति अत्र वदामः सत्यपि समस्तवर्णप्रत्यवमर्शे यथा क्रमानुरोधिन्य एव पिपीलिकाः पङ्क्तिबुद्धिमारोहन्ति एवं क्रमानुरोधिन एव हि वर्णाः पदबुद्धिमारोक्ष्यन्ति तत्र वर्णानामविशेषेऽपि क्रमविशेषकृता पदविशेषप्रतिपत्तिर्न विरुध्यते वृद्ध व्यवहारे चेमे वर्णाः क्रमाद्यनुगृहीता गृहीतार्थविशेषसम्बन्धाः सन्तः स्वव्यवहारेऽप्येकैक वर्ण ग्रहणानन्तरं समस्तप्रत्यवमर्शिन्यां बुद्धौ तादृशा एव प्रत्यवभासमानास्तं तमर्थमव्यभिचारेण प्रत्याययिष्यन्तीति वर्णवादिनो लघीयसी कल्पना स्फोटवादिनस्तु दृष्टहानिः अदृष्टकल्पना वर्णाश्चेमे क्रमेण गृह्यमाणाः स्फोटं व्यञ्जयन्ति स्फोटोऽर्थं व्यनक्तीति गरीयसी कल्पना स्यात् अथापि नाम प्रत्युच्चारणमन्येऽन्ये वर्णाः स्युः तथापि प्रत्यभिज्ञालम्बनभावेन वर्णसामान्यानामवश्याभ्युपगन्तव्यत्वात् या वर्णेष्वर्थप्रतिपादनप्रक्रिया रचिता सा सामान्येषु सञ्चारयितव्या ततश्च नित्येभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इत्यविरुद्धम्

॥ २८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 स्वतन्त्रस्य कर्तु रस्मरणादिभिः स्थिते वेदस्य नित्यत्वे देवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमेन तस्य विरोधमाशङ्क्य अतः प्रभवात् इति परिहृत्य इदानीं तदेव वेदनित्यत्वं स्थितं द्रढयति अत एव नित्यत्वमिति अत एव नियताकृतेर्देवादेर्जगतो वेदशब्दप्रभवत्वात् वेदशब्दनित्यत्वमपि प्रत्येतव्यम् तथा मन्त्रवर्णः यज्ञेन वाचः पदवीयमायन् तामन्वविन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम् ’ (ऋ. सं. १० । ७ । ३) इति स्थितामेव वाचमनुविन्नां दर्शयति वेदव्यासश्चैवमेव स्मरति — ‘ युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा इति

॥ २९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात्स्मृतेश्च ॥ ३० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अथापि स्यात् यदि पश्वादिव्यक्तिवद्देवादिव्यक्तयोऽपि सन्तत्यैवोत्पद्येरन् निरुध्येरंश्च ततोऽभिधानाभिधेयाभिधातृव्यवहाराविच्छेदात्सम्बन्धनित्यत्वेन विरोधः शब्दे परिह्रियेत यदा तु खलु सकलं त्रैलोक्यं परित्यक्तनामरूपं निर्लेपं प्रलीयते प्रभवति चाभिनवमिति श्रुतिस्मृतिवादा वदन्ति तदा कथमविरोध इति तत्रेद मभिधीयते समाननामरूपत्वादिति तदापि संसारस्यानादित्वं तावदभ्युपगन्तव्यम् प्रतिपादयिष्यति चाचार्यः संसारस्यानादित्वम् उपपद्यते चाप्युपलभ्यते ’ (ब्र. सू. २ । १ । ३६) इति अनादौ संसारे यथा स्वाप प्रबोधयोः प्रलयप्रभवश्रवणेऽपि पूर्वप्रबोधवदुत्तरप्रबोधेऽपि व्यवहारान्न कश्चिद्विरोधः एवं कल्पान्तरप्रभवप्रलययोरपीति द्रष्टव्यम् स्वापप्रबोधयोश्च प्रलयप्रभवौ श्रूयेते यदा सुप्तः स्वप्नं कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यानैः सहाप्येति यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ’ (कौ. उ. ३ । ३) इति स्या देतत् स्वापे पुरुषान्तरव्यवहाराविच्छेदात्स्वयं सुप्तप्रबुद्धस्य पूर्वप्रबोधव्यवहारानुसन्धानसम्भवादविरुद्धम् महाप्रलये तु सर्वव्यवहारोच्छेदाज्जन्मान्तरव्यवहारवच्च कल्पान्तरव्यवहारस्यानुसन्धातुमशक्यत्वाद्वैषम्यमिति नैष दोषः सत्यपि सर्वव्यवहारोच्छेदिनि महाप्रलये परमेश्वरानुग्रहादीश्वराणां हिरण्यगर्भादीनां कल्पान्तरव्यवहारानुसन्धानोपपत्तेः यद्यपि प्राकृताः प्राणिनो जन्मान्तरव्यवहारमनुसन्दधाना दृश्यन्त इति तथापि प्राकृतवदीश्वराणां भवितव्यम् यथा हि प्राणित्वाविशेषेऽपि मनुष्यादिस्तम्बपर्यन्तेषु ज्ञानैश्वर्यादिप्रतिबन्धः परेण परेण भूयान् भवन् दृश्यते तथा मनुष्यादिष्वेव हिरण्यगर्भपर्यन्तेषु ज्ञानैश्वर्याद्यभिव्यक्तिरपि परेण परेण भूयसी भवतीत्येतच्छ्रुतिस्मृतिवादेष्वसकृदनुश्रूयमाणं शक्यं नास्तीति वदितुम् तत श्चातीतकल्पानुष्ठितप्रकृष्टज्ञानकर्मणामीश्वराणां हिरण्यगर्भादीनां वर्तमानकल्पादौ प्रादुर्भवतां परमेश्वरानुगृहीतानां सुप्तप्रतिबुद्धवत्कल्पान्तरव्यवहारानुसन्धानोपपत्तिः तथा श्रुतिः यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै तꣳ देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्ये ’ (श्वे. उ. ६ । १८) इति स्मरन्ति शौनकादयः मधुच्छन्दःप्रभृतिभिऋषिभिर्दाशतय्यो दृष्टाः ’(शौ॰ऋ॰अनु॰ ४) इति प्रति वेदं चैवमेव काण्डर्ष्यादयः स्मर्यन्ते श्रुतिरपि ऋषिज्ञानपूर्वकमेव मन्त्रेणानुष्ठानं दर्शयति — ‘ यो वा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्तं वा प्रतिपद्यते इत्युपक्रम्य तस्मादेतानि मन्त्रे मन्त्रे विद्यात् ’(सा॰आ॰ब्रा॰ १-१-६) इति प्राणिनां सुखप्राप्तये धर्मो विधीयते दुःखपरिहाराय चाधर्मः प्रतिषिध्यते दृ ष्टानुश्रविकसुखदुःखविषयौ रागद्वेषौ भवतः विलक्षणविषयौ इत्यतो धर्माधर्मफलभूतोत्तरा सृष्टिर्निष्पद्यमाना पूर्वसृष्टिसदृश्येव निष्पद्यते स्मृतिश्च भवति — ‘ तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥’, हिं स्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मा त्तत्तस्य रोचते ’(वि॰पु॰ १-५-६०,६१) इति प्रलीयमान मपि चेदं जगच्छक्त्यवशेषमेव प्रलीयते शक्तिमूलमेव प्रभवति इतरथा आकस्मिकत्वप्रसङ्गात् चा नेकाकाराः शक्तयः शक्याः कल्पयितुम् ततश्च विच्छिद्य विच्छिद्याप्युद्भवतां भूरादिलोकप्रवाहाणाम् देवतिर्यङ्मनुष्यलक्षणानां प्राणिनिकायप्रवाहाणाम् वर्णाश्रमधर्मफलव्यवस्थानां चानादौ संसारे नियतत्वमिन्द्रियविषयसम्बन्धनियतत्ववत्प्रत्येतव्यम् ही न्द्रियविषयसम्बन्धादेर्व्यवहारस्य प्रतिसर्गमन्यथात्वं षष्ठेन्द्रियविषयकल्पं शक्यमुत्प्रेक्षितुम् अतश्च सर्वकल्पानां तुल्यव्यवहारत्वात् कल्पान्तरव्यवहारानुसन्धानक्षमत्वाच्चेश्वराणां समान नामरूपा एव प्रतिसर्गं विशेषाः प्रादुर्भवन्ति समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावपि महासर्गमहाप्रलयलक्षणायां जगतोऽभ्युपगम्यमानायां कश्चिच्छब्दप्रामाण्यादिविरोधः समाननामरूपतां श्रुतिस्मृती दर्शयतः सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् दिवं पृथिवीं चान्तरिक्षमथो सुवः ’ (ऋ. सं. १० । १९० । ३) इति यथा पूर्वस्मिन्कल्पे सूर्याचन्द्रमःप्रभृति जगत् कॢप्तम् तथास्मिन्नपि कल्पे परमेश्वरोऽकल्पयदित्यर्थः तथा अग्निर्वा अकामयत अन्नादो देवानाꣳ स्यामिति एतमग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टाकपालं निरवपत् ’ (तै. ब्रा. ३ । १ । ४ । १) इति नक्षत्रेष्टिविधौ योऽग्निर्निरवपत् यस्मै वाग्नये निरवपत् तयोः समाननामरूपतां दर्शयति इत्येवंजातीयका श्रुतिरिहोदाहर्तव्या स्मृतिरपि ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः ।’, ‘ शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः ॥(लि॰पु॰ ७०-२५८,२५९) यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥’(वि॰पु॰ १-५-६६) यथाभिमानिनोऽतीतास्तुल्यास्ते साम्प्रतैरिह देवा देवैरतीतैर्हि रूपैर्नामभिरेव ’(वा॰पु॰ ५०-६६) इत्येवंजातीयका द्रष्टव्या

॥ ३० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिः ॥ ३१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इह देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामस्त्यधिकार इति यत्प्रतिज्ञातं तत्पर्यावर्त्यते देवादीनामनधिकारं जैमिनिराचार्यो मन्यते कस्मात् मध्वादिष्वसम्भवात् ब्रह्मविद्यायामधिकाराभ्युपगमे हि विद्यात्वाविशेषात् मध्वादिविद्यास्वप्यधिकारोऽभ्युपगम्येत चैवं सम्भवति कथम् असौ वा आदित्यो देवमधु ’ (छा. उ. ३ । १ । १) इत्यत्र मनुष्या आदित्यं मध्वध्यासेनोपासीरन् देवादिषु ह्युपासकेष्वभ्युपगम्यमानेष्वादित्यः कमन्यमादित्यमुपासीत पुन श्चादित्यव्यपाश्रयाणि पञ्च रोहितादीन्यमृतान्यनुक्रम्य वसवो रुद्रा आदित्या मरुतः साध्याश्च पञ्च देवगणाः क्रमेण तत्तदमृतमुपजीवन्तीत्युपदिश्य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाग्निनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति ’ (छा. उ. ३ । ६ । ३) इत्यादिना वस्वाद्युपजीव्यान्यमृतानि विजानतां वस्वादिमहिमप्राप्तिं दर्शयति वस्वादयस्तु कान् अन्यान् वस्वादीनमृतोपजीविनो विजानीयुः कं वान्यं वस्वादिमहिमानं प्रेप्सेयुः तथा — ‘ अग्निः पादो वायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पादः वायुर्वाव संवर्गः ’ (छा. उ. ४ । ३ । १) आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः ’ (छा. उ. ३ । १९ । १) इत्यादिषु देवतात्मोपासनेषु तेषामेव देवतात्मनामधिकारः सम्भवति तथा इमावेव गोतमभरद्वाजावयमेव गोतमोऽयं भरद्वाजः ’ (बृ. उ. २ । २ । ४) इत्यादिष्वपि ऋषिसम्बन्धेषूपासनेषु तेषामेव ऋषीणामधिकारः सम्भवति

॥ ३१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कुतश्च देवादीनामनधिकारः

ज्योतिषि भावाच्च ॥ ३२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यदिदं ज्योतिर्मण्डलं द्युस्थानमहोरात्राभ्यां बम्भ्रमज्जगदवभासयति तस्मिन्नादित्यादयो देवतावचनाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते लोकप्रसिद्धेर्वाक्यशेषप्रसिद्धेश्च ज्योतिर्मण्डलस्य हृदयादिना विग्रहेण चेतनतया अर्थित्वादिना वा योगोऽवगन्तुं शक्यते मृदादिवदचेतनत्वावगमात् एते नाग्न्यादयो व्याख्याताः स्यादेतत् मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो देवादीनां विग्रहवत्त्वाद्यवगमादयमदोष इति चेत् नेत्युच्यते तावल्लोको नाम किञ्चित्स्वतन्त्रं प्रमाणमस्ति प्रत्यक्षादिभ्य एव ह्यविचारितविशेषेभ्यः प्रमाणेभ्यः प्रसिद्धन्नर्थो लोकात्प्रसिद्ध इत्युच्यते चात्र प्रत्यक्षादीनामन्यतमं प्रमाणमस्ति इतिहासपुराणमपि पौरुषेयत्वात्प्रमाणान्तरमूलमाकाङ्क्षति अर्थवादा अपि विधिनैकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थाः सन्तो पार्थगर्थ्येन देवादीनां विग्रहादिसद्भावे कारणभावं प्रतिपद्यन्ते मन्त्रा अपि श्रुत्यादिविनियुक्ताः प्रयोगसमवायिनोऽभिधानार्था कस्यचिदर्थस्य प्रमाणमित्याचक्षते तस्मादभावो देवादीनामधिकारस्य

॥ ३२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति बादरायणस्त्वाचार्यो भावमधिकारस्य देवादीनामपि मन्यते यद्यपि मध्वादिविद्यासु देवतादिव्यामिश्रास्वसम्भवोऽधिकारस्य तथाप्यस्ति हि शुद्धायां ब्रह्मविद्यायां सम्भवः अर्थित्वसामर्थ्याप्रतिषेधाद्यपेक्षत्वादधिकारस्य क्वचिदसम्भव इत्येतावता यत्र सम्भवस्तत्राप्यधिकारोऽपोद्येत मनुष्याणामपि सर्वेषां ब्राह्मणादीनां सर्वेषु राजसूयादिष्वधिकारः सम्भवति तत्र यो न्यायः सोऽत्रापि भविष्यति ब्रह्मविद्यां प्रकृत्य भवति दर्शनं श्रौतं देवाद्यधिकारस्य सूचकम् तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणाम् ’ (बृ. उ. १ । ४ । १०) इति ते होचुर्हन्त तमात्मानमन्विच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वाꣳश्च लोकानाप्नोति सर्वाꣳश्च कामानिति इन्द्रो वै देवानामभिप्रवव्राज विरोचनोऽसुराणाम् ’ (छा. उ. ८ । ७ । २) इत्यादि स्मार्त मपि गन्धर्वयाज्ञवल्क्यसंवादादि यदप्युक्तम् ज्योतिषि भावाच्च इति अत्र ब्रूमः ज्योतिरादि विषया अपि आदित्यादयो देवतावचनाः शब्दाश्चेतनावन्तमैश्वर्याद्युपेतं तं तं देवतात्मानं समर्पयन्ति मन्त्रार्थवादादिषु तथा व्यवहारात् अस्ति ह्यै श्वर्ययोगाद्देवतानां ज्योतिराद्यात्मभिश्चावस्थातुं यथेष्टं तं तं विग्रहं ग्रहीतुं सामर्थ्यम् तथा हि श्रूयते सुब्रह्मण्यार्थवादे मे धातिथेर्मेषेति मेधातिथिं काण्वायनमिन्द्रो मेषो भूत्वा जहार ’ (षड्विंश. ब्रा. १ । १) इति स्मर्यते — ‘ आदित्यः पुरुषो भूत्वा कुन्तीमुपजगाम इति मृ दादिष्वपि चेतना अधिष्ठातारोऽभ्युपगम्यन्ते ; ‘ मृदब्रवीत् ’ ‘ आपोऽब्रुवन् इत्यादिदर्शनात् ज्योतिरादेस्तु भूतधातोरादित्यादिष्वचेतनत्वमभ्युपगम्यते चेतनास्त्वधिष्ठातारो देवतात्मानो मन्त्रार्थवादादिषु व्यवहारादित्युक्तम् यद प्युक्तम् मन्त्रार्थवादयोरन्यार्थत्वान्न देवताविग्रहादिप्रकाशनसामर्थ्यमिति अत्र ब्रूमः प्रत्ययाप्रत्ययौ हि सद्भावासद्भावयोः कारणम् नान्यार्थत्वमनन्यार्थत्वं वा तथा ह्य न्यार्थमपि प्रस्थितः पथि पतितं तृणपर्णाद्यस्तीत्येव प्रतिपद्यते अत्राह विषम उपन्यासः तत्र हि तृणपर्णादिविषयं प्रत्यक्षं प्रवृत्तमस्ति येन तदस्तित्वं प्रतिपद्यते अत्र पुनर्विध्युद्देशैकवाक्यभावेन स्तुत्यर्थेऽर्थवादे पार्थगर्थ्येन वृत्तान्तविषया प्रवृत्तिः शक्याध्यवसातुम् हि महावाक्येऽर्थप्रत्यायकेऽवान्तरवाक्यस्य पृथक्प्रत्यायकत्वमस्ति यथा सुरां पिबेत् इति नञ्वति वाक्ये पदत्रयसम्बन्धात्सुरापानप्रतिषेध एवैकोऽर्थोऽवगम्यते पुनः सुरां पिबेदिति पदद्वयसम्बन्धात्सुरापानविधिरपीति अत्रोच्यते विषम उपन्यासः युक्तं यत्सुरापानप्रतिषेधे पदान्वयस्यैकत्वादवान्तरवाक्यार्थस्याग्रहणम् विध्युद्देशार्थवादयोस्त्वर्थवादस्थानि पदानि पृथगन्वयं वृत्तान्तविषयं प्रतिपद्य अनन्तरं कैमर्थ्यवशेन कामं विधेः स्तावकत्वं प्रतिपद्यन्ते यथा हि वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः इत्यत्र विध्युद्देशवर्तिनां वायव्यादिपदानां विधिना सम्बन्धः नैवम् वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति एवैनं भूतिं गमयति इत्येषामर्थवादगतानां पदानाम् हि भवति , ‘ वायुर्वा आलभेत इति क्षेपिष्ठा देवता वा आलभेत इत्यादि वायुस्वभावसङ्कीर्तनेन तु अवान्तरमन्वयं प्रतिपद्य एवं विशिष्टदैवत्यमिदं कर्मेति विधिं स्तुवन्ति तद्यत्र सोऽवान्तरवाक्यार्थः प्रमाणान्तरगोचरो भवति तत्र तदनुवादेनार्थवादः प्रवर्तते यत्र प्रमाणान्तरविरुद्धः तत्र गुणवादेन यत्र तु तदुभयं नास्ति तत्र किं प्रमाणान्तराभावाद्गुणवादः स्यात् आहोस्त्वित्प्रमाणान्तराविरोधाद्विद्यमानवाद इति प्रतीतिशरणैर्विद्यमानवाद आश्रयणीयः गुणवादः एतेन मन्त्रो व्याख्यातः अपि विधिभिरेवेन्द्रादिदैवत्यानि हवींषि चोदयद्भिरपेक्षितमिन्द्रादीनां स्वरूपम् हि स्वरूपरहिता इन्द्रादयश्चेतस्यारोपयितुं शक्यन्ते चेतस्यनारूढायै तस्यै तस्यै देवतायै हविः प्रदातुं शक्यते श्रावयति यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां ध्यायेद्वषट्करिष्यन् ’ (ऐ. ब्रा. ३ । ८ । १) इति शब्द मात्रमर्थस्वरूपं सम्भवति शब्दार्थयोर्भेदात् तत्र यादृशं मन्त्रार्थवादयोरिन्द्रादीनां स्वरूपमवगतं तत्तादृशं शब्दप्रमाणकेन प्रत्याख्यातुं युक्तम् इतिहास पुराणमपि व्याख्यातेन मार्गेण सम्भवन्मन्त्रार्थवादमूलकत्वात् प्रभवति देवताविग्रहादि साधयितुम् प्रत्य क्षादिमूलमपि सम्भवति भवति ह्यस्माकमप्रत्यक्षमपि चिरंतनानां प्रत्यक्षम् तथा व्यासादयो देवादिभिः प्रत्यक्षं व्यवहरन्तीति स्मर्यते यस्तु ब्रूयात् इदानींतनानामिव पूर्वेषामपि नास्ति देवादिभिर्व्यवहर्तुं सामर्थ्यमिति जगद्वैचित्र्यं प्रतिषेधेत् इदानीमिव नान्यदापि सार्वभौमः क्षत्रियोऽस्तीति ब्रूयात् ततश्च राजसूयादिचोदना उपरुन्ध्यात् इदानीमिव कालान्तरेऽप्यव्यवस्थितप्रायान्वर्णाश्रमधर्मान्प्रतिजानीत ततश्च व्यवस्थाविधायि शास्त्रमनर्थकं कुर्यात् तस्माद्धर्मोत्कर्षवशाच्चिरंतना देवादिभिः प्रत्यक्षं व्यवजह्रुरिति श्लिष्यते अपि स्मरन्ति स्वाध्यायादिष्टदेवतासम्प्रयोगः ’ (यो. सू. २ । ४४) इत्यादि योगो ऽप्यणिमाद्यैश्वर्यप्राप्तिफलकः स्मर्यमाणो शक्यते साहसमात्रेण प्रत्याख्यातुम् श्रुतिश्च योगमाहात्म्यं प्रख्यापयति पृथिव्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते तस्य रोगो जरा मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ’ (श्वे. उ. २ । १२) इति ऋषीणामपि मन्त्रब्राह्मणदर्शिनां सामर्थ्यं नास्मदीयेन सामर्थ्येनोपमातुं युक्तम् तस्मात्समूलमितिहासपुराणम् लोक प्रसिद्धिरपि सति सम्भवे निरालम्बनाध्यवसातुं युक्ता तस्मा दुपपन्नो मन्त्रादिभ्यो देवादीनां विग्रहवत्त्वाद्यवगमः ततश्चार्थित्वादिसम्भवादुपपन्नो देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारः क्रम मुक्तिदर्शनान्यप्येवमेवोपपद्यन्ते

॥ ३३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यथा मनुष्याधिकारनियममपोद्य देवादीनामपि विद्यास्वधिकार उक्तः तथैव द्विजात्यधिकारनियमापवादेन शूद्रस्याप्यधिकारः स्यादित्येतामाशङ्कां निवर्तयितुमिदमधिकरणमारभ्यते तत्र शूद्रस्या प्यधिकारः स्यादिति तावत्प्राप्तम् अर्थित्वसामर्थ्ययोः सम्भवात् तस्माच्छूद्रो यज्ञेऽनवकॢप्तः ’ (तै. सं. ७ । १ । १ । ६) इतिवत् शूद्रो विद्यायामनवकॢप्त इति निषेधाश्रवणात् यच्च कर्मस्वनधिकारकारणं शूद्रस्यानग्नित्वम् तद्विद्यास्वधिकारस्यापवादकं लिङ्गम् ह्याहवनीयादिरहितेन विद्या वेदितुं शक्यते भवति श्रौतं लिङ्गं शूद्राधिकारस्योपोद्बलकम् संवर्गविद्यायां हि जानश्रुतिं पौत्रायणं शुश्रूषुं शूद्रशब्देन परामृशति अह हारे त्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्तु ’ (छा. उ. ४ । २ । ३) इति विदुरप्रभृतयश्च शूद्रयोनिप्रभवा अपि विशिष्टविज्ञानसम्पन्नाः स्मर्यन्ते तस्मा दधिक्रियते शूद्रो विद्यास्वित्येवं प्राप्ते ब्रूमः शूद्रस्याधिकारः वेदाध्ययनाभावात् अधीतवेदो हि विदितवेदार्थो वेदार्थेष्वधिक्रियते शूद्रस्य वेदाध्ययनमस्ति उपनयनपूर्वकत्वाद्वेदाध्ययनस्य उपनयनस्य वर्णत्रयविषयत्वात् यत्तु अर्थित्वम् तदसति सामर्थ्येऽधिकारकारणं भवति सामर्थ्यमपि लौकिकं केवलमधिकारकारणं भवति शास्त्रीयेऽर्थे शास्त्रीयस्य सामर्थ्यस्यापेक्षितत्वात् शास्त्रीयस्य सामर्थ्यस्याध्ययननिराकरणेन निराकृतत्वात् यच्चेदम् शूद्रो यज्ञेऽनवकॢप्तः इति तत् न्यायपूर्वकत्वाद्विद्यायामप्यनवकॢप्तत्वं द्योतयति न्यायस्य साधारणत्वात् त्पुनः संवर्गविद्यायां शूद्रशब्दश्रवणं लिङ्गं मन्यसे तल्लिङ्गम् न्यायाभावात् न्यायोक्ते हि लिङ्गदर्शनं द्योतकं भवति चात्र न्यायोऽस्ति कामं चायं शूद्रशब्दः संवर्गविद्यायामेवैकस्यां शूद्रमधिकुर्यात् तद्विषयत्वात् सर्वासु विद्यासु अर्थवाद स्थत्वात्तु क्वचिदप्ययं शूद्रमधिकर्तुमुत्सहते शक्यते चा यं शूद्रशब्दोऽधिकृतविषयो योजयितुम् कथमित्युच्यते कम्वर एनमेतत्सन्तं सयुग्वानमिव रैक्वमात्थ ’ (छा. उ. ४ । १ । ३) इत्यस्माद्धंसवाक्यादात्मनोऽनादरं श्रुतवतो जानश्रुतेः पौत्रायणस्य शुक् उत्पेदे तामृषी रैक्वः शूद्रशब्देनानेन सूचयांबभूव आत्मनः परोक्षज्ञताख्यापनायेति गम्यते जातिशूद्रस्यानधिकारात् कथं पुनः शूद्रशब्देन शुगुत्पन्ना सूच्यत इति उच्यते तदाद्रवणात् शुचमभिदुद्राव शुचा वा अभिदुद्रुवे शुचा वा रैक्वमभिदुद्राव इति शूद्रः अवयवार्थसम्भवात् रूढ्यर्थस्य चासम्भवात् दृश्यते चायमर्थोऽस्यामाख्यायिकायाम्

॥ ३४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

क्षत्रियत्वगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ३५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च जातिशूद्रो जानश्रुतिः यत्कारणं प्रकरणनिरूपणेन क्षत्रियत्व मस्योत्तरत्र चैत्ररथेनाभिप्रतारिणा क्षत्रियेण समभिव्याहाराल्लिङ्गाद्गम्यते उत्तरत्र हि संवर्गविद्यावाक्यशेषे चैत्ररथिरभिप्रतारी क्षत्रियः सङ्कीर्त्यते अथ शौनकं कापेयमभिप्रतारिणं काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे ’ (छा. उ. ४ । ३ । ५) इति चैत्ररथित्वं चा भिप्रतारिणः कापेययोगादवगन्तव्यम् कापेययोगो हि चित्ररथस्यावगतः एतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन् ’ (ताण्ड्य. ब्रा. २० । १२ । ५) इति समानान्वययाजिनां प्रायेण समानान्वया याजका भवन्ति । ‘ तस्मा च्चैत्ररथिर्नामैकः क्षत्रपतिरजायत इति क्षत्रपतित्वावगमात्क्षत्रियत्वमस्यावगन्तव्यम् तेन क्षत्रियेणाभिप्रतारिणा सह समानायां विद्यायां सङ्कीर्तनं जानश्रुतेरपि क्षत्रियत्वं सूचयति समानानामेव हि प्रायेण समभिव्याहारा भवन्ति क्षत्तृप्रेषणाद्यैश्वर्ययोगाच्च जानश्रुतेः क्षत्रियत्वावगतिः अतो शूद्रस्याधिकारः

॥ ३५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च ॥ ३६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च शूद्रस्याधिकारः यद्विद्याप्रदेशेषूपनयनादयः संस्काराः परामृश्यन्ते तं होपनिन्ये ’ (श. ब्रा. ११ । ५ । ३ । १३) धीहि भगव इति होपससाद ’ (छा. उ. ७ । १ । १) ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ’ (प्र. उ. १ । १) इति ता न्हानुपनीयैव ’ (छा. उ. ५ । ११ । ७) इत्यपि प्रदर्शितैवोपनयनप्राप्तिर्भवति शूद्रस्य संस्काराभावोऽभिलप्यते शूद्रश्चतुर्थो वर्ण एकजातिः ’ (मनु. स्मृ. १० । ४) इत्येकजातित्वस्मरणात् शूद्रे पातकं किञ्चिन्न संस्कारमर्हति ’ (मनु. स्मृ. १० । १२ । ६) इत्यादिभिश्च

॥ ३६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च शूद्रस्याधिकारः यत्सत्यवचनेन शूद्रत्वाभावे निर्धारिते जाबालं गौतम उपनेतुमनुशासितुं प्रववृते नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याहरोप त्वा नेष्ये सत्यादगाः ’ (छा. उ. ४ । ४ । ५) इति श्रुतिलिङ्गात्

॥ ३७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृतेश्च ॥ ३८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च शूद्रस्याधिकारः यदस्य स्मृतेः श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधो भवति वेदश्रवणप्रतिषेधः वेदाध्ययनप्रतिषेधः तदर्थज्ञानानुष्ठानयोश्च प्रतिषेधः शूद्रस्य स्मर्यते श्रवणप्रतिषेधस्तावत् — ‘ अथ हास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणम् इति ; ‘ पद्यु वा एतच्छ्मशानं यच्छूद्रस्तस्माच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम् इति अत एवाध्ययनप्रतिषेधः यस्य हि समीपेऽपि नाध्येतव्यं भवति कथमश्रुतमधीयीत भवति वेदोच्चारणे जिह्वाच्छेदः धारणे शरीरभेद ’(गौ॰ध॰सू॰ २-३-४) इति अत एव चार्थादर्थज्ञानानुष्ठानयोः प्रतिषेधो भवति शूद्राय मतिं दद्यात् ’(म॰स्मृ॰ ४-८०) इति द्विजातीनामध्ययनमिज्या दानम् ’(गौ॰ध॰सू॰ २-१-१) इति येषां पुनः पूर्वकृतसंस्कारवशाद्विदुरधर्मव्याधप्रभृतीनां ज्ञानोत्पत्तिः तेषां शक्यते फलप्राप्तिः प्रतिषेद्धुम् ज्ञानस्यैकान्तिकफलत्वात् श्रावये च्चतुरो वर्णान् ’(म॰भा॰ १२-३२७-४९) इति चेतिहासपुराणाधिगमे चातुर्वर्ण्यस्याधिकारस्मरणात् वेदपूर्वकस्तु नास्त्यधिकारः शूद्राणामिति स्थितम्

॥ ३८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

कम्पनात् ॥ ३९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अवसितः प्रासङ्गिकोऽधिकारविचारः प्रकृतामेवेदानीं वाक्यार्थविचारणां प्रवर्तयिष्यामः यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् महद्भयं वज्र मुद्यतं एत द्विदुरमृतास्ते भवन्ति ’ (क. उ. २ । ३ । २) इति एतद्वाक्यम् एजृ कम्पने इति धात्वर्थानुगमाल्लक्षितम् अस्मिन्वाक्ये सर्वमिदं जगत् प्राणाश्रयं स्पन्दते महच्च किञ्चिद्भयकारणं वज्रशब्दितमुद्यतम् तद्विज्ञानाच्चामृतत्वप्राप्तिरिति श्रूयते तत्र कोऽसौ प्राणः किं तद्भयानकं वज्रम् इत्यप्रतिपत्तेर्विचारे क्रियमाणे प्राप्तं तावत् प्रसिद्धेः पञ्चवृत्ति र्वायुः प्राण इति प्रसिद्धेरेव चाशनिर्वज्रं स्यात् वायो श्चेदं माहात्म्यं सङ्कीर्त्यते कथम् सर्वमिदं जगत् पञ्चवृत्तौ वायौ प्राणशब्दिते प्रतिष्ठाय एजति वायु निमित्तमेव महद्भयानकं वज्रमुद्यम्यते वायौ हि पर्जन्यभावेन विवर्तमाने विद्युत्स्तनयित्नुवृष्ट्यशनयो विवर्तन्त इत्याचक्षते वायुविज्ञानादेव चेदममृतत्वम् तथा हि श्रुत्यन्तरम् — ‘ वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति एवं वेद इति तस्माद्वायुरयमिह प्रतिपत्तव्यः इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः ब्रह्मै वेदमिह प्रतिपत्तव्यम् कुतः पूर्वोत्तरालोचनात् पूर्वोत्तरयोर्हि ग्रन्थभागयोर्ब्रह्मैव निर्दिश्यमानमुपलभामहे इहैव कथमकस्मादन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं प्रतिपद्येमहि पूर्वत्र तावत् तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ’ (क. उ. २ । ३ । १) इति ब्रह्म निर्दिष्टम् तदेव इहापि सन्निधानात् , ‘ जगत्सर्वं प्राण एजति इति लोकाश्रयत्वप्रत्यभिज्ञानात् निर्दिष्टमिति गम्यते प्राणशब्दोऽप्ययं परमात्मन्येव प्रयुक्तः प्राणस्य प्राणम् ’ (बृ. उ. ४ । ४ । १८) इति दर्शनात् एजयितृत्व मपीदं परमात्मन एवोपपद्यते वायुमात्रस्य तथा चोक्तम् प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ’ (क. उ. २ । २ । ५) इति उत्तरत्रापि भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ’ (क. उ. २ । ३ । ३) इति ब्रह्मैव निर्देक्ष्यते वायुः सवायुकस्य जगतो भयहेतुत्वाभिधानात् तदेव इहापि सन्निधानात् महद्भयं वज्रमुद्यतम् इति भयहेतुत्वप्रत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते वज्रशब्दो ऽप्ययं भयहेतुत्वसामान्यात्प्रयुक्तः यथा हि वज्रमुद्यतं ममैव शिरसि निपतेत् यद्यहमस्य शासनं कुर्याम् इत्यनेन भयेन जनो नियमेन राजादिशासने प्रवर्तते एवमिदमग्निवायुसूर्यादिकं जगत् अस्मादेव ब्रह्मणो बिभ्यत् नियमेन स्वव्यापारे प्रवर्तत इति भयानकं वज्रोपमितं ब्रह्म तथा ब्रह्मविषयं श्रुत्यन्तरम् भीषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः भीषास्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ’ (तै. उ. २ । ८ । १) इति अमृतत्वफलश्रवणादपि ब्रह्मैवेदमिति गम्यते ब्रह्मज्ञानाद्ध्यमृतत्वप्राप्तिः तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ’ (श्वे. उ. ६ । १५) इति मन्त्रवर्णात् यत्तु वायु विज्ञानात्क्वचिदमृतत्वमभिहितम् तदापेक्षिकम् तत्रैव प्रकरणान्तरकरणेन परमात्मानमभिधाय अतोऽन्यदार्तम् ’ (बृ. उ. ३ । ४ । २) इति वाय्वादेरार्तत्वाभिधानात् प्रकरणादप्यत्र परमात्मनिश्चयः अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ’ (क. उ. १ । २ । १४) इति परमात्मनः पृष्टत्वात्

॥ ३९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ’ (छा. उ. ८ । १२ । ३) इति श्रूयते तत्र संशय्यते किं ज्योतिःशब्दं चक्षुर्विषयतमोपहं तेजः किं वा परं ब्रह्मेति किं तावत्प्राप्तम् प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिः शब्दमिति कुतः तत्र ज्योतिःशब्दस्य रूढत्वात् ज्योतिश्चरणाभिधानात् ’ (ब्र. सू. १ । १ । २४) इत्यत्र हि प्रकरणाज्ज्योतिःशब्दः स्वार्थं परित्यज्य ब्रह्मणि वर्तते चेह तद्वत्किञ्चित्स्वार्थपरित्यागे कारणं दृश्यते तथा नाडीखण्डे अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते ’ (छा. उ. ८ । ६ । ५) इति मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहिता तस्मात्प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्दमिति एवं प्राप्ते ब्रूमः परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दम् कस्मात् दर्शनात् तस्य हीह प्रकरणे वक्तव्यत्वेनानुवृत्तिर्दृश्यते आत्मापहतपाप्मा ’ (छा. उ. ८ । ७ । १) इत्यपहतपाप्मत्वादिगुणकस्यात्मनः प्रकरणादावन्वेष्टव्यत्वेन विजिज्ञासितव्यत्वेन प्रतिज्ञानात् एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि ’ (छा. उ. ८ । ९ । ३) इति चानुसन्धानात् अशरीरं वाव सन्तं प्रियाप्रिये स्पृशतः ’ (छा. उ. ८ । १२ । १) इति चाशरीरतायै ज्योतिःसम्पत्तेरस्याभिधानात् ब्रह्मभावाच्चान्यत्राशरीरतानुपपत्तेः । ‘ परं ज्योतिः उत्तमः पुरुषः ’ (छा. उ. ८ । १२ । ३) इति विशेषणात् त्तूक्तं मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहितेति नासावात्यन्तिको मोक्षः गत्युत्क्रान्तिसम्बन्धात् ह्यात्यन्तिके मोक्षे गत्युत्क्रान्ती स्त इति वक्ष्यामः

॥ ४० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं आत्मा ’ (छा. उ. ८ । १४ । १) इति श्रूयते तत्किमाकाशशब्दं परं ब्रह्म किं वा प्रसिद्धमेव भू ताकाशमिति विचारे भूतपरिग्रहो युक्तः आकाशशब्दस्य तस्मिन् रूढत्वात् नामरूपनिर्वहणस्य चावकाशदानद्वारेण तस्मिन्योजयितुं शक्यत्वात् स्रष्टृत्वादेश्च स्पष्टस्य ब्रह्मलिङ्गस्याश्रवणादित्येवं प्राप्ते इदमुच्यते परमेव ब्रह्म इहाकाशशब्दं भवितुमर्हति कस्मात् अर्थान्तरत्वादि व्यपदेशात् । ‘ ते यदन्तरा तद्ब्रह्म इति हि नामरूपाभ्यामर्थान्तरभूतमाकाशं व्यपदिशति ब्रह्मणोऽन्यन्नामरूपाभ्यामर्थान्तरं सम्भवति सर्वस्य विकारजातस्य नामरूपाभ्यामेव व्याकृतत्वात् नामरूपयोरपि निर्वहणं निरङ्कुशं ब्रह्मणोऽन्यत्र सम्भवति अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि ’ (छा. उ. ६ । ३ । २) इति ब्रह्मकर्तृकत्वश्रवणात् ननु जीवस्यापि प्रत्यक्षं नामरूपविषयं निर्वोढृत्वमस्ति बाढ मस्ति अभेदस्त्विह विवक्षितः नाम रूपनिर्वहणाभिधानादेव स्रष्टृत्वादि ब्रह्मलिङ्गमभिहितं भवति तद्ब्रह्म तदमृतं आत्मा ’ (छा. उ. ८ । १४ । १) इति ब्रह्मवादस्य लिङ्गानि आकाश स्तल्लिङ्गात् ’ (ब्र. सू. १ । १ । २२) इत्यस्यैवायं प्रपञ्चः

॥ ४१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॥ ४२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 व्यपदेशादित्यनुवर्तते बृहदारण्यके षष्ठे प्रपाठके कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृ द्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः ’ (बृ. उ. ४ । ३ । ७) इत्युपक्रम्य भूयानात्मविषयः प्रपञ्चः कृतः तत्किं संसारिस्वरूपमात्रान्वाख्यानपरं वाक्यम् उतासंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमिति संशयः किं तावत्प्राप्तम् संसारिस्वरूपमात्रविषयमेवेति कुतः उपक्रमोपसंहाराभ्याम् उपक्रमे योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु इति शारीरलिङ्गात् उपसंहारे वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु ’ (बृ. उ. ४ । ४ । २२) इति तदपरित्यागात् मध्येऽपि बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासेन तस्यैव प्रपञ्चनादित्येवं प्राप्ते ब्रूमः परमेश्व रोपदेशपरमेवेदं वाक्यम् शारीरमात्रान्वाख्यानपरम् कस्मात् सुषुप्तावुत्क्रान्तौ शारीराद्भेदेन परमेश्वरस्य व्यपदेशात् सुषुप्तौ तावत् अयं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो बाह्यं किञ्चन वेद नान्तरम् ’ (बृ. उ. ४ । ३ । २१) इति शारीराद्भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति तत्र पुरुषः शारीरः स्यात् तस्य वेदितृत्वात् बाह्याभ्यन्तरवेदनप्रसङ्गे सति तत्प्रतिषेधसम्भवात् प्राज्ञः परमेश्वरः सर्वज्ञत्वलक्षणया प्रज्ञया नित्यमवियोगात् तथोत्क्रान्तावपि अयं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जन्याति ’ (बृ. उ. ४ । ३ । ३५) इति जीवाद्भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति तत्रापि शारीरो जीवः स्यात् शरीरस्वामित्वात् प्राज्ञस्तु एव परमेश्वरः तस्मात्सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन व्यपदेशात्परमेश्वर एवात्र विवक्षित इति गम्यते यदुक्तमाद्यन्तमध्येषु शारीरलिङ्गात् तत्परत्वमस्य वाक्यस्येति अत्र ब्रूमः उपक्रमे तावत् योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु इति संसारिस्वरूपं विवक्षितम् किं तर्हि — अनूद्य संसारिस्वरूपं परेण ब्रह्मणास्यैकतां विवक्षति यतः ध्यायतीव लेलायतीव इत्येवमाद्युत्तरग्रन्थप्रवृत्तिः संसारिधर्मनिराकरणपरा लक्ष्यते थोपसंहारेऽपि यथोपक्रममेवोपसंहरति — ‘ वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु इति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु संसारी लक्ष्यते वा एष महानज आत्मा परमेश्वर एवास्माभिः प्रतिपादित इत्यर्थः यस्तु मध्ये बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासात्संसारिस्वरूपविवक्षां मन्यते प्राचीमपि दिशं प्रस्थापितः प्रतीचीमपि दिशं प्रतिष्ठेत यतो बुद्धा न्ताद्यवस्थोपन्यासेनावस्थावत्त्वं संसारित्वं वा विवक्षितं किं तर्हि — अवस्थारहितत्वमसंसारित्वं कथमेतदवगम्यते यत् अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहि ’ (बृ. उ. ४ । ३ । १४) इति पदे पदे पृच्छति यच्च अनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः ’ (बृ. उ. ४ । ३ । १५) इति पदे पदे प्रतिवक्ति अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वाञ्शोकान्हृदयस्य भवति ’ (बृ. उ. ४ । ३ । २२) इति तस्मादसंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम्

॥ ४२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

पत्यादिशब्देभ्यः ॥ ४३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इत श्चासंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम् यदस्मिन्वाक्ये पत्यादयः शब्दा असंसारिस्वरूपप्रतिपादनपराः संसारिस्वभावप्रतिषेधनाश्च भवन्ति — ‘ सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः इत्येवंजातीयका असंसारिस्वभावप्रतिपादनपराः । ‘ साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् इत्येवंजातीयकाः संसारिस्वभावप्रतिषेधनाः तस्मादसंसारी परमेश्वर इहोक्त इत्यवगम्यते

॥ ४३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ब्रह्म जिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुक्तम् जन्माद्यस्य यतः ’ (ब्र. सू. १ । १ । २) इति तल्लक्षणं प्रधानस्यापि समानमित्याशङ्क्य तदशब्दत्वेन निराकृतम् ईक्षतेर्नाशब्दम् ’ (ब्र. सू. १ । १ । ५) इति गतिसामान्यं वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मकारणवादं प्रति विद्यते प्रधानकारणवादं प्रतीति प्रपञ्चितं गतेन ग्रन्थेन इदं त्विदानीमवशिष्टमाशङ्क्यते यदुक्तं प्रधानस्याशब्दत्वम् तदसिद्धम् कासुचिच्छाखासु प्रधानसमर्पणाभासानां शब्दानां श्रूयमाणत्वात् अतः प्रधानस्य कारणत्वं वेदसिद्धमेव महद्भिः परमर्षिभिः कपिलप्रभृतिभिः परिगृहीतमिति प्रसज्यते तद्यावत्तेषां शब्दानामन्यपरत्वं प्रतिपाद्यते तावत्सर्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणमिति प्रतिपादितमप्याकुलीभवेत् अतस्तेषामन्यपरत्वं दर्शयितुं परः सन्दर्भः प्रवर्तते

आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥ १ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 आनुमानिक मपि अनुमाननिरूपितमपि प्रधानम् एकेषां शाखिनां शब्दवदुपलभ्यते काठके हि पठ्यते महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ’ (क. उ. १ । ३ । ११) इति तत्र एव यन्नामानो यत्क्रमाश्च महदव्यक्तपुरुषाः स्मृतिप्रसिद्धाः एवेह प्रत्यभिज्ञायन्ते तत्राव्यक्तमिति स्मृतिप्रसिद्धेः शब्दादि हीनत्वाच्च व्यक्तमव्यक्तमिति व्युत्पत्तिसम्भवात् स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानमभिधीयते अतस्तस्य शब्दवत्त्वादशब्दत्वमनुपपन्नम् तदेव जगतः कारणं श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्य इति चेत् नैत देवम् ह्ये तत्काठकवाक्यं स्मृतिप्रसिद्धयोर्महदव्यक्तयोरस्तित्वपरम् ह्यत्र यादृशं स्मृतिप्रसिद्धं स्वतन्त्रं कारणं त्रिगुणं प्रधानम् तादृशं प्रत्यभिज्ञायते शब्दमात्रं ह्यत्राव्यक्तमिति प्रत्यभिज्ञायते शब्दः व्यक्तमव्यक्तमिति यौगिकत्वात् अन्यस्मिन्नपि सूक्ष्मे सुदुर्लक्ष्ये प्रयुज्यते चा यं कस्मिंश्चिद्रूढः या तु प्रधानवादिनां रूढिः सा तेषामेव पारिभाषिकी सती वेदार्थनिरूपणे कारणभावं प्रतिपद्यते क्रम मात्रसामान्यात्समानार्थप्रतिपत्तिर्भवति असति तद्रूपप्रत्यभिज्ञाने ह्य श्वस्थाने गां पश्यन्नश्वोऽयमित्यमूढोऽध्यवस्यति प्रकरण निरूपणायां चात्र परपरिकल्पितं प्रधानं प्रतीयते शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः शरीरं ह्यत्र रथरूपकविन्यस्तमव्यक्तशब्देन परिगृह्यते कुतः प्रकरणात् परिशेषाच्च तथा ह्य नन्तरातीतो ग्रन्थ आत्म शरीरादीनां रथिरथादिरूपककॢप्तिं दर्शयति आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव ॥’ (क. उ. १ । ३ । ३) इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ’ (क. उ. १ । ३ । ४) इति तै श्चेन्द्रियादिभिरसंयतैः संसारमधिगच्छति संयतैस्त्वध्वनः पारं तद्विष्णोः परमं पदमाप्नोति इति दर्शयित्वा किं तदध्वनः पारं विष्णोः परमं पदमित्यस्यामाकाङ्क्षायाम् तेभ्य एव प्रकृतेभ्यः इन्द्रियादिभ्यः परत्वेन परमात्मानमध्वनः पारं विष्णोः परमं पदं दर्शयति इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥’ (क. उ. १ । ३ । १०) महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः पुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः ’ (क. उ. १ । ३ । ११) इति तत्र वेन्द्रियादयः पूर्वस्यां रथरूपककल्पनायामश्वादिभावेन प्रकृताः एवेह परिगृह्यन्ते प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियापरिहाराय तत्र इन्द्रिय मनोबुद्धयस्तावत्पूर्वत्र इह समानशब्दा एव अर्था स्तु ये शब्दादयो विषया इन्द्रियहयगोचरत्वेन निर्दिष्टाः तेषां चेन्द्रियेभ्यः परत्वम् इन्द्रियाणां ग्रहत्वं विषयाणामतिग्रहत्वम् इति श्रुतिप्रसिद्धेः विषयेभ्यश्च मनसः परत्वम् मनोमूलत्वाद्विषयेन्द्रियव्यवहारस्य मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धिं ह्यारुह्य भोग्यजातं भोक्तारमुपसर्पति बुद्धेरात्मा महान्परः यः सः आत्मानं रथिनं विद्धि इति रथित्वेनोपक्षिप्तः कुतः आत्मशब्दात् भोक्तुश्च भोगोपकरणात्परत्वोपपत्तेः महत्त्वं चास्य स्वामित्वादुपपन्नम् अथवा — ‘ मनो महान्मतिर्ब्रह्मा पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः प्रज्ञा संविच्चितिश्चैव स्मृतिश्च परिपठ्यते इति स्मृतेः यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै ’ (श्वे. उ. ६ । १८) इति श्रुतेः या प्रथमजस्य हिरण्यगर्भस्य बुद्धिः सा सर्वासां बुद्धीनां परमा प्रतिष्ठा सेह महानात्मेत्युच्यते सा पूर्वत्र बुद्धिग्रहणेनैव गृहीता सती हिरुगिहोपदिश्यते तस्या अप्यस्मदीयाभ्यो बुद्धिभ्यः परत्वोपपत्तेः एतस्मिंस्तु पक्षे परमात्मविषयेणैव परेण पुरुषग्रहणेन रथिन आत्मनो ग्रहणं द्रष्टव्यम् परमार्थतः परमात्मविज्ञानात्मनोर्भेदाभावात् तदेवं शरीरमेवैकं परिशिष्यते तेषु इतरा णीन्द्रियादीनि प्रकृतान्येव परमपददिदर्शयिषया समनुक्रामन्परिशिष्यमाणेनेहान्त्येनाव्यक्तशब्देन परिशिष्यमाणं प्रकृतं शरीरं दर्शयतीति गम्यते शरी रेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनासंयुक्तस्य ह्यविद्यावतो भोक्तुः शरीरादीनां रथादिरूपककल्पनया संसारमोक्षगतिनिरूपणेन प्रत्यगात्मब्रह्मावगतिरिह विवक्षिता तथा एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽत्मा प्रकाशते दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ’ (क. उ. १ । ३ । १२) इति वैष्णवस्य परमपदस्य दुरवगमत्वमुक्त्वा तदवगमार्थं योगं दर्शयति यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ’ (क. उ. १ । ३ । १३) इति एतदुक्तं भवति वाचं मनसि संयच्छेत् वागादिबाह्येन्द्रियव्यापारमुत्सृज्य मनोमात्रेणावतिष्ठेत मनोऽपि विषयविकल्पाभिमुखं विकल्पदोषदर्शनेन ज्ञानशब्दोदितायां बुद्धावध्यवसायस्वभावायां धारयेत् तामपि बुद्धिं महत्यात्मनि भोक्तरि अग्र्यायां वा बुद्धौ सूक्ष्मतापादनेन नियच्छेत् महान्तं त्वात्मानं शान्त आत्मनि प्रकरणवति परस्मिन्पुरुषे परस्यां काष्ठायां प्रतिष्ठापयेदिति तदेवं पूर्वापरालोचनायां नास्त्यत्र परपरिकल्पितस्य प्रधानस्यावकाशः

॥ १ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥ २ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 उक्तमेतत् प्रकरणपरिशेषाभ्यां शरीरमव्यक्तशब्दम् प्रधानमिति इदमिदानीमाशङ्क्यते कथमव्यक्तशब्दार्हत्वं शरीरस्य यावता स्थूलत्वात्स्पष्टतरमिदं शरीरं व्यक्तशब्दार्हम् अस्पष्टवचनस्त्वव्यक्तशब्द इति अत उत्तरमुच्यते सूक्ष्मं तु इह कारणात्मना शरीरं विवक्ष्यते सूक्ष्मस्याव्यक्तशब्दार्हत्वात् यद्यपि स्थूलमिदं शरीरं स्वयमव्यक्तशब्दमर्हति तथापि तस्य त्वारम्भकं भूतसूक्ष्ममव्यक्तशब्दमर्हति प्रकृतिशब्दश्च विकारे दृष्टः यथा गोभिः श्रीणीत मत्सरम् ’ (ऋ. सं. ९ । ४६ । ४) इति श्रुतिश्च तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ’ (बृ. उ. १ । ४ । ७) इतीदमेव व्याकृतनामरूपविभिन्नं जगत्प्रागवस्थायां परित्यक्तव्याकृतनामरूपं बीजशक्त्यवस्थमव्यक्तशब्दयोग्यं दर्शयति

॥ २ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

तदधीनत्वादर्थवत् ॥ ३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अत्राह यदि जगदिदमनभिव्यक्तनामरूपं बीजात्मकं प्रागवस्थमव्यक्तशब्दार्हमभ्युपगम्येत तदात्मना शरीरस्याप्यव्यक्तशब्दार्हत्वं प्रतिज्ञायेत एव तर्हि प्रधानकारणवाद एवं सत्यापद्येत अस्यैव जगतः प्रागवस्थायाः प्रधानत्वेनाभ्युपगमादिति अत्रोच्यते यदि वयं स्वतन्त्रां काञ्चित्प्रागवस्थां जगतः कारणत्वेनाभ्युपगच्छेम प्रसञ्जयेम तदा प्रधानकारणवादम् परमेश्वराधीना त्वियमस्माभिः प्रागवस्था जगतोऽभ्युपगम्यते स्वतन्त्रा सा चावश्याभ्युपगन्तव्या अर्थवती हि सा हि तया विना परमेश्वरस्य स्रष्टृत्वं सिध्यति शक्तिरहितस्य तस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तेः मुक्तानां पुनरनुत्पत्तिः कुतः विद्यया तस्या बीजशक्तेर्दाहात् अवि द्यात्मिका हि बीजशक्तिरव्यक्तशब्दनिर्देश्या परमेश्वराश्रया मायामयी महासुषुप्तिः यस्यां स्वरूपप्रतिबोधरहिताः शेरते संसारिणो जीवाः तदेत दव्यक्तं क्वचिदाकाशशब्दनिर्दिष्टम् एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च ’ (बृ. उ. ३ । ८ । ११) इति श्रुतेः क्वचिदक्षरशब्दोदितम् अक्षरात्परतः परः ’ (मु. उ. २ । १ । २) इति श्रुतेः क्वचिन्मायेति सूचितम् मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ’ (श्वे. उ. ४ । १०) इति मन्त्रवर्णात् अव्यक्ता हि सा माया तत्त्वान्यत्वनिरूपणस्याशक्यत्वात् तदिदं महतः परमव्यक्तम् इत्युक्तम् अव्यक्तप्रभवत्वान्महतः यदा हैरण्यगर्भी बुद्धिर्महान् यदा तु जीवो महान् तदाप्यव्यक्ताधीनत्वाज्जीवभावस्य महतः परमव्यक्तमित्युक्तम् अविद्या ह्यव्यक्तम् अविद्यावत्त्वेनैव जीवस्य सर्वः संव्यवहारः सन्ततो वर्तते तच्च अव्यक्तगतं महतः परत्वमभेदोपचारात्तद्विकारे शरीरे परिकल्प्यते सत्यपि शरीरवदिन्द्रियादीनां तद्विकारत्वाविशेषे शरीरस्यैवाभेदोपचारादव्यक्तशब्देन ग्रहणम् इन्द्रियादीनां स्वशब्दैरेव गृहीतत्वात् परिशिष्टत्वाच्च शरीरस्य अन्ये तु वर्णयन्ति द्विविधं हि शरीरं स्थूलं सूक्ष्मं स्थूलम् यदिदमुपलभ्यते सूक्ष्मम् यदुत्तरत्र वक्ष्यते तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ’ (ब्र. सू. ३ । १ । १) इति तच्चोभयमपि शरीरमविशेषात्पूर्वत्र रथत्वेन सङ्कीर्तितम् इह तु सूक्ष्ममव्यक्तशब्देन परिगृह्यते सूक्ष्मस्याव्यक्तशब्दार्हत्वात् तदधीनत्वाच्च बन्धमोक्षव्यवहारस्य जीवात्तस्य परत्वम् थार्थाधीनत्वादिन्द्रियव्यापारस्येन्द्रियेभ्यः परत्वमर्थानामिति तै स्त्वेतद्वक्तव्यम् अविशेषेण शरीरद्वयस्य पूर्वत्र रथत्वेन सङ्कीर्तितत्वात् समानयोः प्रकृतत्वपरिशिष्टत्वयोः कथं सूक्ष्ममेव शरीरमिह गृह्यते पुनः स्थूलमपीति आम्नात स्यार्थं प्रतिपत्तुं प्रभवामः नाम्नातं पर्यनुयोक्तुम् आम्नातं चाव्यक्तपदं सूक्ष्ममेव प्रतिपादयितुं शक्नोति नेतरत् व्यक्तत्वात्तस्येति चेत् एकवाक्यताधीनत्वादर्थप्रतिपत्तेः ही मे पूर्वोत्तरे आम्नाते एकवाक्यतामनापद्य कञ्चिदर्थं प्रतिपादयतः प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गात् चा काङ्क्षामन्तरेणैकवाक्यताप्रतिपत्तिरस्ति त्राविशिष्टायां शरीरद्वयस्य ग्राह्यत्वाकाङ्क्षायां यथाकाङ्क्षं सम्बन्धेऽनभ्युपगम्यमाने एकवाक्यतैव बाधिता भवति कुत आम्नातस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः चै वं मन्तव्यम् दुःशोधत्वात्सूक्ष्मस्यैव शरीरस्येह ग्रहणम् स्थूलस्य तु दृष्टबीभत्सतया सुशोधत्वादग्रहणमिति यतो नैवेह शोधनं कस्यचिद्विवक्ष्यते ह्यत्र शोधनविधायि किञ्चिदाख्यातमस्ति अनन्तरनिर्दिष्टत्वात्तु किं तद्विष्णोः परमं पदमितीदमिह विवक्ष्यते तथाहीदमस्मात्परमिदमस्मात्परमित्युक्त्वा , ‘ पुरुषान्न परं किञ्चित् इत्याह सर्व थापि त्वानुमानिकनिराकरणोपपत्तेः तथा ना मास्तु नः किञ्चिच्छिद्यते

॥ ३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

ज्ञेयत्वावचनाच्च ॥ ४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 ज्ञेयत्वेन साङ्ख्यैः प्रधानं स्मर्यते गुणपुरुषान्तरज्ञानात्कैवल्यमिति वदद्भिः हि गुणस्वरूपमज्ञात्वा गुणेभ्यः पुरुषस्यान्तरं शक्यं ज्ञातुमिति क्वचिच्च विभूतिविशेषप्राप्तये प्रधानं ज्ञेयमिति स्मरन्ति चेदमिहाव्यक्तं ज्ञेयत्वेनोच्यते पदमात्रं ह्यव्यक्तशब्दः नेहाव्यक्तं ज्ञातव्यमुपासितव्यं चेति वाक्यमस्ति चानुपदिष्टं पदार्थज्ञानं पुरुषार्थमिति शक्यं प्रतिपत्तुम् तस्मा दपि नाव्यक्तशब्देन प्रधानमभिधीयते अस्माकं तु रथरूपककॢप्तशरीराद्यनुसरणेन विष्णोरेव परमं पदं दर्शयितुमयमुपन्यास इत्यनवद्यम्

॥ ४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ ५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अत्राह साङ्ख्यः ज्ञेयत्वावचनात् इत्यसिद्धम् कथम् श्रूयते ह्युत्तरत्राव्यक्तशब्दोदितस्य प्रधानस्य ज्ञेयत्ववचनम् अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवच्च यत् अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ’ (क. उ. १ । ३ । १५) इति अत्र हि यादृशं शब्दादिहीनं प्रधानं महतः परं स्मृतौ निरूपितम् तादृशमेव निचाय्यत्वेन निर्दिष्टम् तस्मात्प्रधानमेवेदम् तदेव चाव्यक्तशब्दनिर्दिष्टमिति अत्र ब्रूमः नेह प्रधानं निचाय्यत्वेन निर्दिष्टम् प्राज्ञो हीह परमात्मा निचाय्यत्वेन निर्दिष्ट इति गम्यते कुतः प्रकरणात् प्राज्ञस्य हि प्रकरणं विततं वर्तते — ‘ पुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः इत्यादिनिर्देशात् , ‘ एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा प्रकाशते इति दुर्ज्ञानत्ववचनेन तस्यैव ज्ञेयत्वाकाङ्क्षणात् , ‘ यच्छोद्वाङ्मनसी प्राज्ञः इति तज्ज्ञानायैव वागादिसंयमस्य विहितत्वात् मृत्युमुखप्रमोक्षणफलत्वाच्च हि प्रधानमात्रं निचाय्य मृत्युमुखात्प्रमुच्यत इति साङ्ख्यैरिष्यते चेतनात्मविज्ञानाद्धि मृत्युमुखात्प्रमुच्यत इति तेषामभ्युपगमः सर्वेषु वेदान्तेषु प्राज्ञस्यैवात्मनोऽशब्दादिधर्मत्वमभिलप्यते तस्मान्न प्रधानस्यात्र ज्ञेयत्वमव्यक्तशब्दनिर्दिष्टत्वं वा

॥ ५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ॥ ६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च प्रधानस्याव्यक्तशब्दवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं वा यस्मात्त्रयाणामेव पदार्थानामग्निजीवपरमात्मनामस्मिन्ग्रन्थे कठवल्लीषु वरप्रदानसामर्थ्याद्वक्तव्यतयोपन्यासो दृश्यते तद्विषय एव प्रश्नः नातोऽन्यस्य प्रश्न उपन्यासो वास्ति तत्र तावत् त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि तं श्रद्दधानाय मह्यम् ’ (क. उ. १ । १ । १३) इत्यग्निविषयः प्रश्नः येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः ’ (क. उ. १ । १ । २०) इति जीवविषयः प्रश्नः अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ’ (क. उ. १ । २ । १४) इति परमात्मविषयः प्रतिवचनमपि लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ’ (क. उ. १ । १ । १५) इत्यग्निविषयम् हन्त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् यथा मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ।’ (क. उ. २ । २ । ६) योनि मन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति थाकर्म यथाश्रुतम् ’ (क. उ. २ । २ । ७) इति व्यवहितं जीवविषयम् जायते म्रियते वा विपश्चित् ’ (क. उ. १ । २ । १८) इत्यादिबहुप्रपञ्चं परमात्मविषयम् नैवं प्रधानविषयः प्रश्नोऽस्ति अपृष्टत्वाच्चानुपन्यसनीयत्वं तस्येति अत्राह योऽयमात्मविषयः प्रश्नः — ‘ येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्ति इति किं एवायम् अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात् इति पुनरनुकृष्यते किं वा ततोऽन्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्यत इति किं चातः वायं प्रश्नः पुनरनुकृष्यत इति यद्युच्येत तदा द्वयोरात्मविषययोः प्रश्नयोरेकतापत्तेरग्निविषय आत्मविषयश्च द्वावेव प्रश्नावित्यतो वक्तव्यं त्रयाणां प्रश्नोपन्यासाविति अथान्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्यत इत्युच्येत ततो यथैव वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नकल्पनायामदोषः एवं प्रश्नव्यतिरेकेणापि प्रधानोपन्यासकल्पनायामदोषः स्यादिति अत्रोच्यते नैव वयमिह वर प्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नं कञ्चित्कल्पयामः वाक्योपक्रमसामर्थ्यात् वरप्रदानोपक्रमा हि मृत्युनचिकेतःसंवादरूपा वाक्यप्रवृत्तिः समाप्तेः कठवल्लीनां लक्ष्यते मृत्युः किल नचिकेतसे पित्रा प्रहिताय त्रीन्वरान्प्रददौ नचिकेताः किल तेषां प्रथमेन वरेण पितुः सौमनस्यं वव्रे द्वितीयेनाग्निविद्याम् तृतीयेनात्मविद्याम् — ‘ येयं प्रेते इति वराणामेष वरस्तृतीयः ’ (क. उ. १ । १ । २०) इति लिङ्गात् तत्र यदि अन्यत्र धर्मात् इत्यन्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्येत ततो वरप्रदानव्यतिरेकेणापि प्रश्नकल्पनाद्वाक्यं बाध्येत ननु प्रष्टव्यभेदादपूर्वोऽयं प्रश्नो भवितुमर्हति पूर्वो हि प्रश्नो जीवविषयः येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्ति नास्तीति विचिकित्साभिधानात् जीवश्च धर्मादिगोचरत्वात् अन्यत्र धर्मात् इति प्रश्नमर्हति प्राज्ञस्तु धर्माद्यतीतत्वात् अन्यत्र धर्मात् इति प्रश्नमर्हति प्रश्नच्छाया समाना लक्ष्यते पूर्वस्यास्तित्वनास्तित्वविषयत्वात् उत्तरस्य धर्माद्यतीतवस्तुविषयत्वात् तस्मात्प्रत्यभिज्ञानाभावात्प्रश्नभेदः पूर्वस्यैवोत्तरत्रानुकर्षणमिति चेत् जीवप्राज्ञयोरेकत्वाभ्युपगमात् भवेत्प्रष्टव्यभेदात्प्रश्नभेदो यद्यन्यो जीवः प्राज्ञात्स्यात् त्वन्यत्वमस्ति , ‘ तत्त्वमसि इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यः इह अन्यत्र धर्मात् इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनम् जायते म्रियते वा विपश्चित् ’ (क. उ. १ । २ । १८) इति जन्ममरणप्रतिषेधेन प्रतिपाद्यमानं शारीरपरमेश्वरयोरभेदं दर्शयति सति हि प्रसङ्गे प्रतिषेधो भागी भवति प्रसङ्गश्च जन्ममरणयोः शरीरसंस्पर्शाच्छारीरस्य भवति परमेश्वरस्य तथा स्व प्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो शोचति ’ (क. उ. २ । १ । ४) इति स्वप्नजागरितदृशो जीवस्यैव महत्त्वविभुत्वविशेषणस्य मननेन शोकविच्छेदं दर्शयन्न प्राज्ञादन्यो जीव इति दर्शयति प्राज्ञ विज्ञानाद्धि शोकविच्छेद इति वेदान्तसिद्धान्तः थाग्रे यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह मृत्योः मृत्युमाप्नोति इह नानेव पश्यति ’ (क. उ. २ । ४ । १०) इति जीवप्राज्ञभेददृष्टिमपवदति तथा जीवविषयस्यास्तित्वनास्तित्वप्रश्नस्यानन्तरम् अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व इत्यारभ्य मृत्युना तैस्तैः कामैः प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता यदा चचाल तदैनं मृत्युरभ्युदयनिःश्रेयसविभागप्रदर्शनेन विद्याविद्याविभागप्रदर्शनेन विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ’ (क. उ. १ । २ । ४) इति प्रशस्य प्रश्नमपि तदीयं प्रशंसन्यदुवाच तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ’ (क. उ. १ । २ । १२) इति तेनापि जीवप्राज्ञयोरभेद एवेह विवक्षित इति गम्यते यत्प्रश्न निमित्तां प्रशंसां महतीं मृत्योः प्रत्यपद्यत नचिकेताः यदि तं विहाय प्रशंसानन्तरमन्यमेव प्रश्नमुपक्षिपेत् अस्थान एव सा सर्वा प्रशंसा प्रसारिता स्यात् तस्मात् येयं प्रेते इत्यस्यैव प्रश्नस्यैतदनुकर्षणम् अन्यत्र धर्मात् इति यत्तु प्रश्नच्छायावैलक्षण्यमुक्तम् तददूषणम् तदीयस्यैव विशेषस्य पुनः पृच्छ्यमानत्वात् पूर्वत्र हि देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मनोऽस्तित्वं पृष्टम् उत्तरत्र तु तस्यैवासंसारित्वं पृच्छ्यत इति याव द्ध्यविद्या निवर्तते तावद्धर्मादिगोचरत्वं जीवस्य जीवत्वं निवर्तते तन्निवृत्तौ तु प्राज्ञ एव तत्त्वमसि इति श्रुत्या प्रत्याय्यते चाविद्यावत्त्वे तदपगमे वस्तुनः कश्चिद्विशेषोऽस्ति यथा कश्चित्संतमसे पतितां काञ्चिद्रज्जुमहिं मन्यमानो भीतो वेपमानः पलायते तं चापरो ब्रूयात् मा भैषीः नायमहिः रज्जुरेव इति तदुपश्रुत्याहिकृतं भयमुत्सृजेद्वेपथुं पलायनं त्वहिबुद्धिकाले तदपगमकाले वस्तुनः कश्चिद्विशेषः स्यात् तथैवैतदपि द्रष्टव्यम् ततश्च जायते म्रियते वा इत्येवमाद्यपि भवत्यस्तित्वनास्तित्वप्रश्नस्य प्रतिवचनम् सूत्रं त्व विद्याकल्पितजीवप्राज्ञभेदापेक्षया योजयितव्यम् एकत्वेऽपि ह्यात्मविषयस्य प्रश्नस्य प्रायणावस्थायां देहव्यतिरिक्तास्तित्वमात्रविचिकित्सनात्कर्तृत्वादिसंसारस्वभावानपोहनाच्च पूर्वस्य पर्यायस्य जीवविषयत्वमुत्प्रेक्ष्यते उत्तरस्य तु धर्माद्यत्ययसङ्कीर्तनात्प्राज्ञविषयत्वमिति ततश्च युक्ता अग्निजीवपरमात्मकल्पना प्रधानकल्पनायां तु वरप्रदानं प्रश्नो प्रतिवचनमिति वैषम्यम्

॥ ६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

महद्वच्च ॥ ७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यथा महच्छब्दः साङ्ख्यैः सत्तामात्रे ऽपि प्रथमजे प्रयुक्तः तमेव वैदिकेऽपि प्रयोगेऽभिधत्ते बुद्धेरात्मा महान्परः ’ (क. उ. १ । ३ । १०) महान्तं विभुमात्मानम् ’ (क. उ. १ । २ । २२) वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् ’ (श्वे. उ. ३ । ८) इत्येवमादावात्मशब्दप्रयोगादिभ्यो हेतुभ्यः तथाव्यक्तशब्दोऽपि वैदिके प्रयोगे प्रधानमभिधातुमर्हति अतश्च नास्त्यानुमानिकस्य शब्दवत्त्वम्

॥ ७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

चमसवदविशेषात् ॥ ८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 पुनरपि प्रधानवादी अशब्दत्वं प्रधानस्यासिद्धमित्याह कस्मात् मन्त्रवर्णात् अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ’ (श्वे. उ. ४ । ५) इति अत्र हि मन्त्रे लोहितशुक्लकृष्णशब्दैः रजःसत्त्वतमांस्यभिधीयन्ते लोहितं रजः रञ्जनात्मकत्वात् शुक्लं सत्त्वम् प्रकाशात्मकत्वात् कृष्णं तमः आवरणात्मकत्वात् तेषां सा म्यावस्था अवयवधर्मैर्व्यपदिश्यते लोहितशुक्लकृष्णेति जायत इति अजा स्यात् , ‘ मूलप्रकृतिरविकृतिः इत्यभ्युपगमात् न्वजाशब्दश्छागायां रूढः बाढम् सा तु रूढिरिह नाश्रयितुं शक्या विद्याप्रकरणात् सा बह्वीः प्रजास्त्रैगुण्यान्विता जनयति तां प्रकृतिमज एकः पुरुषो जुषमाणः प्रीयमाणः सेवमानो वा अनुशेते तामेवाविद्यया आत्मत्वेनोपगम्य सुखी दुःखी मूढोऽहमित्यविवेकितया संसरति अन्यः पुनरजः पुरुष उत्पन्नविवेकज्ञानो विरक्तो जहात्येनं प्रकृतिं भुक्तभोगां कृतभोगापवर्गां परित्यजति मुच्यत इत्यर्थः तस्माच्छ्रुतिमूलैव प्रधानादिकल्पना कापिलानामि त्येवं प्राप्ते ब्रूमः नानेन मन्त्रेण श्रुतिमत्त्वं साङ्ख्यवादस्य शक्यमाश्रयितुम् ह्ययं मन्त्रः स्वातन्त्र्येण कञ्चिदपि वादं समर्थयितुमुत्सहते सर्वत्रापि यया कयाचित्कल्पनया अजात्वादिसम्पादनोपपत्तेः साङ्ख्यवाद एवेहाभिप्रेत इति विशेषावधारणकारणाभावात् चमसवत् यथा हि अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः ’ (बृ. उ. २ । २ । ३) इत्यस्मिन्मन्त्रे स्वातन्त्र्येणायं नामासौ चमसोऽभिप्रेत इति शक्यते नियन्तुम् सर्वत्रापि यथाकथञ्चिदर्वाग्बिलत्वादिकल्पनोपपत्तेः एवमिहाप्यविशेषः अजामेकाम् इत्यस्य मन्त्रस्य नास्मिन्मन्त्रे प्रधानमेवाजाभिप्रेतेति शक्यते नियन्तुम्

॥ ८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 तत्र तु इदं तच्छिर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः इति वाक्यशेषाच्चमसविशेषप्रतिपत्तिर्भवति इह पुनः केयमजा प्रतिपत्तव्येत्यत्र ब्रूमः

ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥ ९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 परमेश्वरादुत्पन्ना ज्योतिःप्रमुखा तेजोबन्नलक्षणा चतुर्विधस्य भूतग्रामस्य प्रकृतिभूतेयमजा प्रतिपत्तव्या तुशब्दोऽवधारणार्थः भूतत्रयलक्षणैवेयमजा विज्ञेया गुणत्रयलक्षणा कस्मात् तथा ह्ये के शाखिनस्तेजोबन्नानां परमेश्वरादुत्पत्तिमाम्नाय तेषामेव रोहितादिरूपतामामनन्ति — ‘ यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्य इति तान्येवेह तेजोबन्नानि प्रत्यभिज्ञायन्ते रोहितादिशब्दसामान्यात् रोहितादीनां शब्दानां रूपविशेषेषु मुख्यत्वाद्भाक्तत्वाच्च गुणविषयत्वस्य असन्दिग्धेन सन्दिग्धस्य निगमनं न्याय्यं मन्यन्ते थेहापि ब्रह्मवादिनो वदन्ति किङ्कारणं ब्रह्म ’ (श्वे. उ. १ । १) इत्युपक्रम्य ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम् ’ (श्वे. उ. १ । ३) इति पारमेश्वर्याः शक्तेः समस्तजगद्विधायिन्या वाक्योपक्रमेऽवगमात् वाक्यशेषेऽपि मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् इति यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येकः ’ (श्वे. उ. ४ । ११) इति तस्या एवावगमान्न स्वतन्त्रा काचित्प्रकृतिः प्रधानं नामाजामन्त्रेणाम्नायत इति शक्यते वक्तुम् प्रकरणात्तु सैव दैवी शक्तिरव्याकृतनामरूपा नाम रूपयोः प्रागवस्था अनेनापि मन्त्रेणाम्नायत इत्युच्यते स्याश्च स्वविकारविषयेण त्रैरूप्येण त्रैरूप्यमुक्तम्

॥ ९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कथं पुनस्तेजोबन्नानां त्रैरूप्येण त्रिरूपा अजा प्रतिपत्तुं शक्यते यावता तावत्तेजोबन्नेष्वजाकृतिरस्ति तेजोबन्नानां जातिश्रवणादजातिनिमित्तोऽप्यजाशब्दः सम्भवतीति अत उत्तरं पठति

कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॥ १० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 नायमजाकृतिनिमित्तोऽजाशब्दः नापि यौगिकः किं तर्हि कल्पनोपदेशोऽयम् अजारूपककॢप्तिस्तेजोबन्नलक्षणायाश्चराचरयोनेरुपदिश्यते यथा हि लोके यदृच्छया काचिदजा रोहितशुक्लकृष्णवर्णा स्याद्बहुबर्करा सरूपबर्करा तां कश्चिदजो जुषमाणोऽनुशयीत कश्चिच्चैनां भुक्तभोगां जह्यात् एवमियमपि तेजोबन्नलक्षणा भूतप्रकृतिस्त्रिवर्णा बहु सरूपं चराचरलक्षणं विकारजातं जनयति अविदुषा क्षेत्रज्ञेनोपभुज्यते विदुषा परित्यज्यत इति चेद माशङ्कितव्यम् एकः क्षेत्रज्ञोऽनुशेते अन्यो जहातीत्यतः क्षेत्रज्ञभेदः पारमार्थिकः परेषामिष्टः प्राप्नोतीति हीयं क्षेत्रज्ञभेदप्रतिपिपादयिषा किन्तु बन्धमोक्षव्यवस्थाप्रतिपिपादयिषा त्वेषा प्रसिद्धं तु भेदमनूद्य बन्धमोक्षव्यवस्था प्रतिपाद्यते भेद स्तूपाधिनिमित्तो मिथ्याज्ञानकल्पितः पारमार्थिकः एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ’ (श्वे. उ. ६ । ११) इत्यादिश्रुतिभ्यः ध्वादिवत् यथा आदित्यस्यामधुनो मधुत्वम् वाचश्चाधेनोर्धेनुत्वम् द्युलोकादीनां चानग्नीनामग्नित्वम् इत्येवंजातीयकं कल्प्यते एवमिदमनजाया अजात्वं कल्प्यत इत्यर्थः तस्मादविरोधस्तेजोबन्नेष्वजाशब्दप्रयोगस्य

॥ १० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

न संख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॥ ११ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 एवं परिहृतेऽप्यजामन्त्रे पुनरन्यस्मान्मन्त्रात्साङ्ख्यः प्रत्यवतिष्ठते यस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः तमेव मन्य आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम् ’ (बृ. उ. ४ । ४ । १७) इति अस्मिन्मन्त्रे पञ्च पञ्चजना इति पञ्चसंख्याविषया अपरा पञ्चसंख्या श्रूयते पञ्चशब्दद्वयदर्शनात् एते पञ्च पञ्चकाः पञ्चविंशतिः सम्पद्यन्ते तया पञ्चविंशतिसंख्यया यावन्तः संख्येया आकाङ्क्ष्यन्ते तावन्त्येव तत्त्वानि साङ्ख्यैः संख्यायन्ते — ‘ मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त षोडशकश्च विकारो प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः इति तया श्रुतिप्रसिद्धया पञ्चविंशतिसंख्यया तेषां स्मृतिप्रसिद्धानां पञ्चविंशतितत्त्वानामुपसङ्ग्रहात्प्राप्तं पुनः श्रुतिमत्त्वमेव प्रधानादीनाम् ततो ब्रूमः संख्योपसङ्ग्रहादपि प्रधानादीनां श्रुतिमत्त्वं प्रत्याशा कर्तव्या कस्मात् नानाभावात् नाना ह्येतानि पञ्चविंशतिस्तत्त्वानि नैषां पञ्चशः पञ्चशः साधारणो धर्मोऽस्ति येन पञ्चविंशतेरन्तराले पराः पञ्च पञ्च संख्या निविशेरन् ह्ये कनिबन्धनमन्तरेण नानाभूतेषु द्वित्वादिकाः संख्या निविशन्ते थोच्येत पञ्चविंशतिसंख्यैवेयमवयवद्वारेण लक्ष्यते यथा पञ्च सप्त वर्षाणि ववर्ष शतक्रतुः इति द्वादशवार्षिकीमनावृष्टिं कथयन्ति तद्वदिति तदपि नो पपद्यते अयमेवास्मिन्पक्षे दोषः यल्लक्षणाश्रयणीया स्यात् पर श्चात्र पञ्चशब्दो जनशब्देन समस्तः पञ्चजनाः इति भाषिकेण स्वरेणैकपदत्वनिश्चयात् प्रयोगान्तरे पञ्चानां त्वा पञ्चजनानाम् ’ (तै. सं. १ । ६ । २ । २) इत्यैकपद्यैकस्वर्यैकविभक्तिकत्वावगमात् समस्तत्वाच्च वीप्सा पञ्च पञ्च इति तेन पञ्चकद्वयग्रहणं पञ्च पञ्चेति पञ्चसंख्याया एकस्याः पञ्चसंख्यया परया विशेषणम् पञ्च पञ्चकाः इति उपसर्जनस्य विशेषणेनासंयोगात् न्वापन्नपञ्चसंख्याका जना एव पुनः पञ्चसंख्यया विशेष्यमाणाः पञ्चविंशतिः प्रत्येष्यन्ते यथा पञ्च पञ्चपूल्य इति पञ्चविंशतिः पूलाः प्रतीयन्ते तद्वत् नेति ब्रूमः युक्तं यत्पञ्चपूलीशब्दस्य समाहाराभिप्रायत्वात् कतीति सत्यां भेदाकाङ्क्षायां पञ्च पञ्चपूल्य इति विशेषणम् इह तु पञ्च जना इत्यादित एव भेदोपादानात्कतीत्यसत्यां भेदाकाङ्क्षायां पञ्च पञ्चजना इति विशेषणं भवेत् भवद पीदं विशेषणं पञ्चसंख्याया एव भवेत् तत्र चो क्तो दोषः तस्मात्पञ्च पञ्चजना इति पञ्चविंशतितत्त्वाभिप्रायम् अतिरेकाच्च पञ्चविंशतितत्त्वाभिप्रायम् अतिरेको हि भवत्यात्माकाशाभ्यां पञ्चविंशतिसंख्यायाः आत्मा तावदिह प्रतिष्ठां प्रत्याधारत्वेन निर्दिष्टः , ‘ यस्मिन् इति सप्तमीसूचितस्य तमेव मन्य आत्मानम् इत्यात्मत्वेनानुकर्षणात् आत्मा चेतनः पुरुषः पञ्चविंशतावन्तर्गत एवेति तस्यैवाधारत्वमाधेयत्वं युज्यते अर्थान्तर परिग्रहे तत्त्वसंख्यातिरेकः सिद्धान्तविरुद्धः प्रसज्येत तथा आकाशश्च प्रतिष्ठितः इत्याकाशस्यापि पञ्चविंशतावन्तर्गतस्य पृथगुपादानं न्याय्यम् अर्थान्तरपरिग्रहे चोक्तं दूषणम् कथं संख्यामात्रश्रवणे सत्यश्रुतानां पञ्चविंशतितत्त्वानामुपसङ्ग्रहः प्रतीयेत जन शब्दस्य तत्त्वेष्वरूढत्वात् अर्थान्त रोपसङ्ग्रहेऽपि संख्योपपत्तेः कथं तर्हि पञ्च पञ्चजना इति उच्यते दिक्संख्ये संज्ञायाम् ’ (पा. सू. २ । १ । ५०) इति विशेषस्मरणात्संज्ञायामेव पञ्चशब्दस्य जनशब्देन समासः ततश्च रूढत्वाभिप्रायेणैव केचित्पञ्चजना नाम विवक्ष्यन्ते साङ्ख्यतत्त्वाभिप्रायेण ते कतीत्यस्यामाकाङ्क्षायां पुनः पञ्चेति प्रयुज्यते पञ्चजना नाम ये केचित् ते पञ्चैवेत्यर्थः सप्तर्षयः सप्तेति यथा

॥ ११ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 के पुनस्ते पञ्चजना नामेति तदुच्यते

प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ १२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यस्मिन्पञ्च पञ्चजनाः इत्यत उत्तरस्मिन्मन्त्रे ब्रह्मस्वरूपनिरूपणाय प्राणादयः पञ्च निर्दिष्टाः — ‘ प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुः इति तेऽत्र वाक्यशेषगताः सन्निधानात्पञ्चजना विवक्ष्यन्ते कथं पुनः प्राणादिषु जनशब्दप्रयोगः तत्त्वेषु वा कथं जनशब्दप्रयोगः समाने तु प्रसिद्ध्यतिक्रमे वाक्यशेषवशात्प्राणादय एव ग्रहीतव्या भवन्ति जन सम्बन्धाच्च प्राणादयो जनशब्दभाजो भवन्ति जनवचनश्च पुरुषशब्दः प्राणेषु प्रयुक्तः ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः ’ (छा. उ. ३ । १३ । ६) इत्यत्र प्राणो पिता प्राणो माता ’ (छा. उ. ७ । १५ । १) इत्यादि ब्राह्मणम् समास बलाच्च समुदायस्य रूढत्वमविरुद्धम् कथं पुनरसति प्रथमप्रयोगे रूढिः शक्याश्रयितुम् शक्या उद्भिदादिवदित्याह प्रसि द्धार्थसन्निधाने ह्यप्रसिद्धार्थः शब्दः प्रयुज्यमानः समभिव्याहारात्तद्विषयो नियम्यते यथा उद्भिदा यजेत ’ ‘ यूपं छिनत्ति ’ ‘ वेदिं करोति इति तथा अयमपि पञ्चजनशब्दः समासान्वाख्यानादवगतसंज्ञाभावः संज्ञ्याकाङ्क्षी वाक्यशेषसमभिव्याहृतेषु प्राणादिषु वर्तिष्यते कैश्चि त्तु देवाः पितरो गन्धर्वा असुरा रक्षांसि पञ्च पञ्चजना व्याख्याताः अन्यैश्च चत्वारो वर्णा निषादपञ्चमाः परिगृहीताः क्वचिच्च यत्पाञ्चजन्यया विशा ’ (ऋ. सं. ८ । ६३ । ७) इति प्रजापरः प्रयोगः पञ्चजनशब्दस्य दृश्यते तत्परिग्रहेऽपीह कश्चिद्विरोधः आचार्यस्तु पञ्चविंशतेस्तत्त्वानामिह प्रतीतिरस्तीत्येवंपरतया प्राणादयो वाक्यशेषात् इति जगाद

॥ १२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 भवेयु स्तावत्प्राणादयः पञ्चजना माध्यन्दिनानाम् येऽन्नं प्राणादिष्वामनन्ति काण्वानां तु कथं प्राणादयः पञ्चजना भवेयुः येऽन्नं प्राणादिषु नामनन्तीति अत उत्तरं पठति

ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने ॥ १३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 असत्यपि काण्वानामन्ने ज्योतिषा तेषां पञ्चसंख्या पूर्येत तेऽपि हि यस्मिन्पञ्च पञ्चजनाः इत्यतः पूर्वस्मिन्मन्त्रे ब्रह्मस्वरूपनिरूपणायैव ज्योतिरधीयते तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिः इति कथं पुन रुभयेषामपि तुल्यवदिदं ज्योतिः पठ्यमानं समानमन्त्रगतया पञ्चसंख्यया केषाञ्चिद्गृह्यते केषाञ्चिन्नेति अपे क्षाभेदादित्याह माध्यन्दिनानां हि समानमन्त्रपठितप्राणादिपञ्चजनलाभान्नास्मिन्मन्त्रान्तरपठिते ज्योतिष्यपेक्षा भवति तदलाभात्तु काण्वानां भवत्यपेक्षा अपेक्षाभेदाच्च समानेऽपि मन्त्रे ज्योतिषो ग्रहणाग्रहणे यथा समानेऽप्यतिरात्रे वचनभेदात्षोडशिनो ग्रहणाग्रहणे तद्वत् तदेवं तावच्छ्रुतिप्रसिद्धिः काचित्प्रधानविषयास्ति स्मृति न्यायप्रसिद्धी तु परिहरिष्येते

॥ १३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ॥ १४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 प्रतिपादितं ब्रह्मणो लक्षणम् प्रतिपादितं ब्रह्मविषयं गतिसामान्यं वेदान्तवाक्यानाम् प्रतिपादितं प्रधानस्याशब्दत्वम् त्रेदमपरमाशङ्क्यते जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो ब्रह्मविषयं वा गतिसामान्यं वेदान्तवाक्यानां प्रतिपादयितुं शक्यम् कस्मात् विगानदर्शनात् प्रतिवेदान्तं ह्यन्यान्या सृष्टिरुपलभ्यते क्रमादिवैचित्र्यात् तथा हि क्वचित् आत्मन आकाशः सम्भूतः ’ (तै. उ. २ । १ । १) इत्याकाशादिका सृष्टिराम्नायते क्वचित्तेजआदिका तत्तेजोऽसृजत ’ (छा. उ. ६ । २ । ३) इति क्वचित्प्राणादिका प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धाम् ’ (प्र. उ. ६ । ४) इति क्वचिदक्रमेणैव लोकानामुत्पत्तिराम्नायते इमाँल्लोकानसृजत अम्भो मरीचीर्मरमापः ’ (ऐ. उ. १ । १ । २) इति तथा क्वचिदसत्पूर्विका सृष्टिः पठ्यते असद्वा इदमग्र आसीत् ततो वै सदजायत ’ (तै. उ. २ । ७ । १) इति असदे वेदमग्र आसी त्तत्स दासीत्तत्समभवत् ’ (छा. उ. ३ । १९ । १) इति क्वचिदसद्वादनिराकरणेन सत्पूर्विका प्रक्रिया प्रतिज्ञायते तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत् ’ (छा. उ. ६ । २ । १) इत्युपक्रम्य कुत स्तु खलु सोम्यैवꣳ स्यादिति होवाच कथ मसतः ज्जायेतेति सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीत् ’ (छा. उ. ६ । २ । २) इति क्वचित्स्वयंकर्तृकैव व्याक्रिया जगतो निगद्यते तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत ’ (बृ. उ. १ । ४ । ७) इति एव मनेकधा विप्रतिपत्तेर्वस्तुनि विकल्पस्यानुपपत्तेर्न वेदान्तवाक्यानां जगत्कारणावधारणपरता न्याय्या स्मृति न्यायप्रसिद्धिभ्यां तु कारणान्तरपरिग्रहो न्याय्य इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः सत्यपि प्रतिवेदान्तं सृज्यमानेष्वाकाशादिषु क्रमादिद्वारके विगाने स्रष्टरि किञ्चिद्विगानमस्ति कुतः यथाव्यपदिष्टोक्तेः यथाभूतो ह्येकस्मिन्वेदान्ते सर्वज्ञः सर्वेश्वरः सर्वात्मैकोऽद्वितीयः कारणत्वेन व्यपदिष्टः तथाभूत एव वेदान्तान्तरेष्वपि व्यपदिश्यते तद्यथा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ’ (तै. उ. २ । १ । १) इति अत्र तावज्ज्ञानशब्देन परेण तद्विषयेण कामयितृत्ववचनेन चेतनं ब्रह्म न्यरूपयत् अपरप्रयोज्यत्वेनेश्वरं कारणमब्रवीत् तद्विषयेणैव परेणात्मशब्देन शरीरादिकोशपरम्परया चान्तरनुप्रवेशनेन सर्वेषामन्तः प्रत्यगात्मानं निरधारयत् बहु स्यां प्रजायेय ’ (तै. उ. २ । ६ । १) इति चात्मविषयेण बहुभवनानुशंसनेन सृज्यमानानां विकाराणां स्रष्टुरभेदमभाषत तथा इदं सर्वमसृजत यदिदं किं ’ (तै. उ. २ । ६ । १) इति समस्तजगत्सृष्टिनिर्देशेन प्राक्सृष्टेरद्वितीयं स्रष्टारमाचष्टे तदत्र यल्लक्षणं ब्रह्म कारणत्वेन विज्ञातम् तल्लक्षणमेवान्यत्रापि विज्ञायते सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ’ (छा. उ. ६ । २ । १) तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत ’ (छा. उ. ६ । २ । ३) इति तथा आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किञ्चन मिषत् ईक्षत लोकान्नु सृजै ’ (ऐ. उ. १ । १ । १) इति एवंजातीयकस्य कारणस्वरूपनिरूपणपरस्य वाक्यजातस्य प्रतिवेदान्तमविगीतार्थत्वात् कार्यविषयं तु विगानं दृश्यते क्वचिदाकाशादिका सृष्टिः क्वचित्तेजआदिकेत्येवंजातीयकम् कार्यविषयेण विगानेन कारणमपि ब्रह्म सर्ववेदान्तेष्वविगीतमधिगम्यमानमविवक्षितं भवितुमर्हतीति शक्यते वक्तुम् अतिप्रसङ्गात् समाधास्यति चा चार्यः कार्यविषयमपि विगानम् वियदश्रुतेः ’ (ब्र. सू. २ । ३ । १) इत्यारभ्य भवे दपि कार्यस्य विगीतत्वमप्रतिपाद्यत्वात् ह्य यं सृष्ट्यादिप्रपञ्चः प्रतिपिपादयिषितः हि तत्प्रतिबद्धः कश्चित्पुरुषार्थो दृश्यते श्रूयते वा कल्पयितुं शक्यते उपक्रमोपसंहाराभ्यां तत्र तत्र ब्रह्मविषयैर्वाक्यैः साकमेकवाक्यताया गम्यमानत्वात् दर्शयति सृष्ट्यादिप्रपञ्चस्य ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थताम् अन्नेन सोम्य शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ ’ (छा. उ. ६ । ८ । ४) इति मृदादि दृष्टान्तैश्च कार्यस्य कारणेनाभेदं वदितुं सृष्ट्यादिप्रपञ्चः श्राव्यत इति गम्यते तथा सम्प्रदायविदो वदन्ति मृल्लोहविस्फुलिङ्गाद्यैः सृष्टिर्या चोदितान्यथा उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथञ्चन ’ (मा. का. ३ । १५) इति ब्रह्म प्रतिपत्तिप्रतिबद्धं तु फलं श्रूयते ब्रह्मविदाप्नोति परम् ’ (तै. उ. २ । १ । १) तरति शोकमात्मवित् ’ (छा. उ. ७ । १ । ३) तमेव विदित्वाति मृत्युमेति ’ (श्वे. उ. ३ । ८) इति प्रत्यक्षावगमं चेदं फलम् , ‘ तत्त्वमसि इत्यसंसार्यात्मत्वप्रतिपत्तौ सत्यां संसार्यात्मत्वव्यावृत्तेः

॥ १४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यत्पुनः कारणविषयं विगानं दर्शितम् असद्वा इदमग्र आसीत् ’ (तै. उ. २ । ७ । १) इत्यादि तत्परिहर्तव्यम् अत्रोच्यते

समाकर्षात् ॥ १५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 असद्वा इदमग्र आसीत् ’ (तै. उ. २ । ७ । १) इति नात्रासन्निरात्मकं कारणत्वेन श्राव्यते यतः असन्नेव भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः ’ (तै. उ. २ । ६ । १) इत्यसद्वादापवादेनास्तित्वलक्षणं ब्रह्मान्नमयादिकोशपरम्परया प्रत्यगात्मानं निर्धार्य , ‘ सोऽकामयत इति तमेव प्रकृतं समाकृष्य सप्रपञ्चां सृष्टिं तस्मा च्छ्रावयित्वा , ‘ तत्सत्यमित्याचक्षते इति चोपसंहृत्य , ‘ तदप्येष श्लोको भवति इति तस्मिन्नेव प्रकृतेऽर्थे श्लोकमिममुदाहरति असद्वा इदमग्र आसीत् ’ (तै. उ. २ । ७ । १) इति यदि त्वसन्निरात्मकमस्मिञ्श्लोकेऽभिप्रेयेत ततोऽन्यसमाकर्षणेऽन्यस्योदाहरणादसम्बद्धं वाक्यमापद्येत तस्मान्नामरूपव्याकृतवस्तुविषयः प्रायेण सच्छब्दः प्रसिद्ध इति तद्व्याकरणाभावापेक्षया प्रागुत्पत्तेः सदेव ब्रह्मासदिवासीदित्युपचर्यते एषैव असदेवेदमग्र आसीत् ’ (छा. उ. ३ । १९ । १) इत्यत्रापि योजना , ‘ तत्सदासीत् इति समाकर्षणात् अत्यन्ताभावाभ्युपगमे हि तत्सदासीत् इति किं समाकृष्येत तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत् ’ (छा. उ. ६ । २ । १) इत्यत्रापि श्रुत्यन्तराभिप्रायेणायमेकीयमतोपन्यासः क्रियायामिव वस्तुनि विकल्पस्यासम्भवात् तस्माच्छ्रुतिपरिगृहीतसत्पक्षदार्ढ्यायैवायं मन्दमतिपरिकल्पितस्यासत्पक्षस्योपन्यस्य निरास इति द्रष्टव्यम् तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ’ (बृ. उ. १ । ४ । ७) इत्यत्रापि निरध्यक्षस्य जगतो व्याकरणं कथ्यते , ‘ एष इह प्रविष्ट नखाग्रेभ्यः इत्यध्यक्षस्य व्याकृतकार्यानुप्रवेशित्वेन समाकर्षात् निरध्यक्षे व्याकरणाभ्युपगमे ह्यनन्तरेण प्रकृतावलम्बिना इत्यनेन सर्वनाम्ना कः कार्यानुप्रवेशित्वेन समाकृष्येत चेतनस्य चाय मात्मनः शरीरेऽनुप्रवेशः श्रूयते अनुप्रविष्टस्य चेतनत्वश्रवणात् — ‘ पश्यꣳश्चक्षुः शृण्वञ्श्रोत्रं मन्वानो मनः इति अपि यादृशमिदमद्यत्वे नामरूपाभ्यां व्याक्रियमाणं जगत्साध्यक्षं व्याक्रियते एवमादिसर्गेऽपीति गम्यते दृष्टविपरीतकल्पनानुपपत्तेः श्रुत्यन्तरमपि अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि ’ (छा. उ. ६ । ३ । २) इति साध्यक्षामेव जगतो व्याक्रियां दर्शयति । ‘ व्याक्रियत इत्यपि कर्मकर्तरि लकारः सत्येव परमेश्वरे व्याकर्तरि सौकर्यमपेक्ष्य द्रष्टव्यः यथा लूयते केदारः स्वयमेवेति सत्येव पूर्णके लवितरि यद्वा कर्मण्येवैष लकारोऽर्थाक्षिप्तं कर्तारमपेक्ष्य द्रष्टव्यः यथा गम्यते ग्राम इति

॥ १५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

जगद्वाचित्वात् ॥ १६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कौषीतकि ब्राह्मणे बालाक्यजातशत्रुसंवादे श्रूयते यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म वै वेदितव्यः ’ (कौ. ब्रा. ४ । १८) इति तत्र किं जीवो वेदितव्यत्वेनोपदिश्यते उत मुख्यः प्राणः उत परमात्मेति विशयः किं ताव त्प्राप्तम् प्राण इति कुतः ‘ यस्य वैतत्कर्म इति श्रवणात् परिस्पन्दलक्षणस्य कर्मणः प्राणाश्रयत्वात् वाक्यशेषे अथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति इति प्राणशब्ददर्शनात् प्राणशब्दस्य मुख्ये प्राणे प्रसिद्धत्वात् ये चैते पुरस्ताद्बालाकिना आदित्ये पुरुषश्चन्द्रमसि पुरुषः इत्येवमादयः पुरुषा निर्दिष्टाः तेषामपि भवति प्राणः कर्ता प्राणावस्थाविशेषत्वादादित्यादिदेवतात्मनाम् कतम एको देव इति प्राण इति ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ’ (बृ. उ. ३ । ९ । ९) इति श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेः जीवो वा यमिह वेदितव्यतयोपदिश्यते तस्यापि धर्माधर्मलक्षणं कर्म शक्यते श्रावयितुम् — ‘ यस्य वैतत्कर्म इति सोऽपि भोक्तृत्वाद्भोगोपकरणभूतानामेतेषां पुरुषाणां कर्तोपपद्यते वाक्यशेषे जीवलिङ्गमवगम्यते यत्कारणं वेदितव्यतयोपन्यस्तस्य पुरुषाणां कर्तुर्वेदनायोपेतं बालाकिं प्रति बुबोधयिषुरजातशत्रुः सुप्तं पुरुषमामन्त्र्य आमन्त्रणशब्दाश्रवणात्प्राणादीनामभोक्तृत्वं प्रतिबोध्य यष्टिघातोत्थापनात्प्राणादिव्यतिरिक्तं जीवं भोक्तारं प्रतिबोधयति तथा परस्तादपि जीवलिङ्गमवगम्यते तद्यथा श्रेष्ठी स्वैर्भुङ्क्ते यथा वा स्वाः श्रेष्ठिनं भुञ्जन्त्येवमेवैष प्रज्ञात्मैतैरात्मभिर्भुङ्क्ते एवमेवैत आत्मान एतमात्मानं भुञ्जन्ति ’ (कौ. ब्रा. ४ । २०) इति प्राणभृत्त्वाच्च जीवस्योपपन्नं प्राणशब्दत्वम् तस्माज्जीवमुख्यप्राणयोरन्यतर इह ग्रहणीयः परमेश्वरः तल्लिङ्गानवगमादि त्येवं प्राप्ते ब्रूमः परमेश्वर एवायमेतेषां पुरुषाणां कर्ता स्यात् कस्मात् उपक्रमसामर्थ्यात् इह हि बालाकिरजातशत्रुणा सह ब्रह्म ते ब्रवाणि इति संवदितुमुपचक्रमे कतिचिदादित्याद्यधिकरणान्पुरुषानमुख्यब्रह्मदृष्टिभाज उक्त्वा तूष्णीं बभूव तमजातशत्रुः मृषा वै खलु मा संवदिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणि इत्यमुख्यब्रह्मवादितयापोद्य तत्कर्तारमन्यं वेदितव्यतयोपचिक्षेप यदि सोऽ प्यमुख्यब्रह्मदृष्टिभाक्स्यात् उपक्रमो बाध्येत तस्मात्परमेश्वर एवायं भवितुमर्हति कर्तृत्वं चै तेषां पुरुषाणां परमेश्वरादन्यस्य स्वातन्त्र्येणावकल्पते । ‘ यस्य वैतत्कर्म इत्यपि नायं परिस्पन्दलक्षणस्य धर्माधर्मलक्षणस्य वा कर्मणो निर्देशः तयोरन्यतरस्याप्यप्रकृतत्वात् असंशब्दितत्वाच्च नापि पुरुषाणामयं निर्देशः , ‘ एतेषां पुरुषाणां कर्ता इत्येव तेषां निर्दिष्टत्वात् लिङ्गवचनविगानाच्च नापि पुरुषविषयस्य करोत्यर्थस्य क्रियाफलस्य वायं निर्देशः कर्तृशब्दे नैव तयोरुपात्तत्वात् पारिशेष्यात्प्रत्यक्षसन्निहितं जगत्सर्वनाम्नैतच्छब्देन निर्दिश्यते क्रियत इति तदेव जगत्कर्म ननु जगदप्यप्रकृतमसंशब्दितं सत्य मेतत् तथा प्यसति विशेषोपादाने साधारणेनार्थेन सन्निधानेन सन्निहितवस्तुमात्रस्यायं निर्देश इति गम्यते विशिष्टस्य कस्यचित् विशेषसन्निधानाभावात् पूर्वत्र जगदेकदेशभूतानां पुरुषाणां विशेषोपादानादविशेषितं जगदेवेहोपादीयत इति गम्यते एतदुक्तं भवति एतेषां पुरुषाणां जगदेकदेशभूतानां कर्ता किमनेन विशेषेण — यस्य कृत्स्नमेव जगदविशेषितं कर्मेति वाशब्द एकदेशावच्छिन्नकर्तृत्वव्यावृत्त्यर्थः ये बालाकिना ब्रह्मत्वाभिमताः पुरुषाः कीर्तिताः तेषामब्रह्मत्वख्यापनाय विशेषोपादानम् एवं ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेन सामान्यविशेषाभ्यां जगतः कर्ता वेदितव्यतयोपदिश्यते परमेश्वर श्च सर्वजगतः कर्ता सर्ववेदान्तेष्ववधारितः

॥ १६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तद्व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अथ यदुक्तं वाक्यशेषगताज्जीवलिङ्गान्मुख्यप्राणलिङ्गाच्च तयोरेवान्यतरस्येह ग्रहणं न्याय्यं परमेश्वरस्येति तत्परिहर्तव्यम् अत्रोच्यते परिहृतं चैतत् नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् ’ (ब्र. सू. १ । १ । ३१) इत्यत्र त्रिविधं ह्यत्रोपासनमेवं सति प्रसज्येत जीवोपासनं मुख्यप्राणोपासनं ब्रह्मोपासनं चेति चैतन्न्याय्यम् उपक्रमोपसंहाराभ्यां हि ब्रह्मविषयत्वमस्य वाक्यस्यावगम्यते तत्रोपक्रमस्य तावद्ब्रह्मविषयत्वं दर्शितम् उपसंहारस्यापि निरतिशयफलश्रवणाद्ब्रह्मविषयत्वं दृश्यते — ‘ सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति एवं वेद इति नन्वेवं सति प्रतर्दनवाक्यनिर्णयेनैवेदमपि वाक्यं निर्णीयेत निर्णीयते , ‘ यस्य वैतत्कर्म इत्यस्य ब्रह्मविषयत्वेन तत्र अनिर्धारितत्वात् तस्मादत्र जीवमुख्यप्राणशङ्का पुनरुत्पद्यमाना निवर्त्यते प्राणशब्दोऽपि ब्रह्मविषयो दृष्टः प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः ’ (छा. उ. ६ । ८ । २) इत्यत्र जीवलिङ्गमप्युपक्रमोपसंहारयोर्ब्रह्मविषयत्वादभेदाभिप्रायेण योजयितव्यम्

॥ १७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अपि नैवात्र विवदितव्यम् जीवप्रधानं वेदं वाक्यं स्यात् ब्रह्मप्रधानं वेति यतोऽन्यार्थं जीवपरामर्शं ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थमस्मिन्वाक्ये जैमिनिराचार्यो मन्यते कस्मात् प्रश्नव्याख्यानाभ्याम् प्रश्नस्तावत्सुप्तपुरुषप्रतिबोधनेन प्राणादिव्यतिरिक्ते जीवे प्रतिबोधिते पुनर्जीवव्यतिरिक्तविषयो दृश्यते क्वैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट क्व वा एतदभू त्कुत एतदागात् ’ (कौ. ब्रा. ४ । १९) इति प्रतिवचन मपि यदा सुप्तः स्वप्नं कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति ’ (कौ. ब्रा. ४ । २०) इत्यादि , ‘ एतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः इति सुषुप्तिकाले परेण ब्रह्मणा जीव एकतां गच्छति परस्माच्च ब्रह्मणः प्राणादिकं जगज्जायत इति वेदान्तमर्यादा तस्मा द्यत्रास्य जीवस्य निःसम्बोधतास्वच्छतारूपः स्वापः उपाधि जनितविशेषविज्ञानरहितं स्वरूपम् यतस्तद्भ्रंशरूपमागमनम् सोऽत्र परमात्मा वेदितव्यतया श्रावित इति गम्यते अपि चैवमेके शाखिनो वाजसनेयिनोऽस्मिन्नेव बालाक्यजातशत्रुसंवादे स्पष्टं विज्ञानमयशब्देन जीवमाम्नाय तद्व्यतिरिक्तं परमात्मानमामनन्ति एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाभूत्कुत एतदागात् ’ (बृ. उ. २ । १ । १६) इति प्रश्ने प्रतिवचनेऽपि एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्शेते ’ (बृ. उ. २ । १ । १७) इति आकाश शब्दश्च परमात्मनि प्रयुक्तः दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः ’ (छा. उ. ८ । १ । २) इत्यत्र । ‘ सर्व एत आत्मानो व्युच्चरन्ति इति चोपाधिमतामात्मनामन्यतो व्युच्चरणमामनन्तः परमात्मानमेव कारणत्वेनामनन्तीति गम्यते प्राण निराकरणस्यापि सुषुप्तपुरुषोत्थापनेन प्राणादिव्यतिरिक्तोपदेशोऽभ्युच्चयः

॥ १८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

वाक्यान्वयात् ॥ १९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 बृह दारण्यके मैत्रेयीब्राह्मणेऽधीयते — ‘ वा अरे पत्युः कामाय इत्युपक्रम्य वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदꣳ सर्वं विदितम् ’ (बृ. उ. ४ । ५। ६) इति तत्रैतद्विचिकित्स्यते किं विज्ञानात्मैवायं द्रष्टव्यश्रोतव्यत्वादिरूपेणोपदिश्यते आहोस्वित्परमात्मेति कुतः पुनरेषा विचिकित्सा प्रियसंसूचिते नात्मना भोक्त्रोपक्रमाद्विज्ञानात्मोपदेश इति प्रतिभाति तथा आत्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपदेशात्परमात्मोपदेश इति किं ताव त्प्राप्तम् विज्ञानात्मोपदेश इति कस्मात् उपक्रमसामर्थ्यात् पतिजायापुत्रवित्तादिकं हि भोग्यभूतं सर्वं जगत् आत्मार्थतया प्रियं भवतीति प्रियसंसूचितं भोक्तारमात्मानमुपक्रम्यानन्तरमिदमात्मनो दर्शनाद्युपदिश्यमानं कस्यान्यस्यात्मनः स्यात् मध्येऽपि इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति प्रेत्य संज्ञास्ति ’(बृ. उ. २। ४ । १२) इति प्रकृतस्यैव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन ब्रुवन्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यत्वं दर्शयति तथा विज्ञातार मरे केन विजानीयात् ’(बृ. उ. २। ४ । १४) इति कर्तृवचनेन शब्देनोपसंहरन्विज्ञानात्मानमेवेहोपदिष्टं दर्शयति तस्मादात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानवचनं भोक्त्रर्थत्वाद्भोग्यजातस्यौपचारिकं द्रष्टव्यमि त्येवं प्राप्ते ब्रूमः परमात्मोपदेश एवायम् कस्मात् वाक्यान्वयात् वाक्यं हीदं पौर्वापर्येणावेक्ष्यमाणं परमात्मानं प्रत्यन्वितावयवं लक्ष्यते कथमिति तदुपपाद्यते — ‘ अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन इति याज्ञवल्क्यादुपश्रुत्य येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्यां यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहि इत्यमृतत्वमाशासानायै मैत्रेय्यै याज्ञवल्क्य आत्मविज्ञानमिदमुपदिशति चान्यत्र परमात्मविज्ञानादमृतत्वमस्तीति श्रुतिस्मृतिवादा वदन्ति तथा चात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुच्यमानं नान्यत्र परमकारणविज्ञानान्मुख्यमवकल्पते चैतदौपचारिक माश्रयितुं शक्यम् यत्कारणमात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञायानन्तरेण ग्रन्थेन तदेवोपपादयति — ‘ ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद इत्यादिना यो हि ब्रह्मक्षत्रादिकं जगदात्मनोऽन्यत्र स्वातन्त्र्येण लब्धसद्भावं पश्यति तं मिथ्यादर्शिनं तदेव मिथ्यादृष्टं ब्रह्मक्षत्रादिकं जग त्पराकरो तीति भेददृष्टिमपोद्य , ‘ इदꣳ सर्वं यदयमात्मा इति सर्वस्य वस्तुजातस्यात्माव्यतिरेकमवतारयति दुन्दुभ्यादि दृष्टान्तैश्च ’ (बृ. उ. ४ । ५ । ८) तमेवाव्यतिरेकं द्रढयति अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदः ’ (बृ. उ. ४ । ५ । ११) इत्यादिना प्रकृतस्यात्मनो नामरूपकर्मप्रपञ्चकारणतां व्याचक्षाणः परमात्मानमेनं गमयति तथैवैकायन प्रक्रियायामपि सविषयस्य सेन्द्रियस्य सान्तःकरणस्य प्रपञ्चस्यैकायनमनन्तरमबाह्यं कृत्स्नं प्रज्ञानघनं व्याचक्षाणः परमात्मानमेनं गमयति तस्मात्परमात्मन एवायं दर्शनाद्युपदेश इति गम्यते

॥ १९ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 यत्पुनरुक्तं प्रियसंसूचितोपक्रमाद्विज्ञानात्मन एवायं दर्शनाद्युपदेश इति अत्र ब्रूमः

प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ॥ २० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अस्त्यत्र प्रतिज्ञा — ‘ आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति ’ ‘ इदꣳ सर्वं यदयमात्मा इति तस्याः प्रतिज्ञायाः सिद्धिं सूचयत्येतल्लिङ्गम् यत्प्रियसंसूचितस्यात्मनो द्रष्टव्यत्वादिसङ्कीर्तनम् यदि हि विज्ञानात्मा परमात्मनोऽन्यः स्यात् ततः परमात्मविज्ञानेऽपि विज्ञानात्मा विज्ञात इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं यत्प्रतिज्ञातम् तद्धीयेत तस्मात्प्रतिज्ञासिद्ध्यर्थं विज्ञानात्मपरमात्मनोरभेदांशेनोपक्रमणमित्याश्मरथ्य आचार्यो मन्यते

॥ २० ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः ॥ २१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 विज्ञानात्मन एव देहेन्द्रियमनोबुद्धिसङ्घातोपाधिसम्पर्कात्कलुषीभूतस्य ज्ञानध्यानादिसाधनानुष्ठानात्सम्प्रसन्नस्य देहादिसङ्घातादुत्क्रमिष्यतः परमात्मनैक्योपपत्तेरिदमभेदेनोपक्रमणमित्यौडुलोमिराचार्यो मन्यते श्रुति श्चैवं भवति एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ’ (छा. उ. ८ । १२ । ३) इति क्वचिच्च जीवाश्रयमपि नामरूपं नदीनिदर्शनेन ज्ञापयति यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ’ (मु. उ. ३ । २ । ८) इति यथा लोके नद्यः स्वाश्रयमेव नामरूपं विहाय समुद्रमुपयन्ति एवं जीवोऽपि स्वाश्रयमेव नामरूपं विहाय परं पुरुषमुपैतीति हि तत्रार्थः प्रतीयते दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोस्तुल्यतायै

॥ २१ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ २२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अस्यैव परमात्मनोऽनेनापि विज्ञानात्मभावेनावस्थानादुपपन्नमिदमभेदेनोपक्रमणमिति काशकृत्स्न आचार्यो मन्यते तथा ब्राह्मणम् अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि ’ (छा. उ. ६ । ३ । २) इत्येवंजातीयकं परस्यैवात्मनो जीवभावेनावस्थानं दर्शयति मन्त्र वर्णश्च सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते ’ (तै. आ. ३ । १२ । ७) इत्येवंजातीयकः तेजः प्रभृतीनां सृष्टौ जीवस्य पृथक्सृष्टिः श्रुता येन परस्मादात्मनोऽन्यस्तद्विकारो जीवः स्यात् काश कृत्स्नस्याचार्यस्याविकृतः परमेश्वरो जीवः नान्य इति मतम् आश्मरथ्यस्य तु यद्यपि जीवस्य परस्मादनन्यत्वमभिप्रेतम् तथापि प्रतिज्ञासिद्धेः इति सापेक्षत्वाभिधानात्कार्यकारणभावः कियान प्यभिप्रेत इति गम्यते औडुलोमिपक्षे पुनः स्पष्टमेवावस्थान्तरापेक्षौ भेदाभेदौ गम्येते तत्र काश कृत्स्नीयं मतं श्रुत्यनुसारीति गम्यते प्रतिपिपादयिषितार्थानुसारात् तत्त्वमसि इत्यादिश्रुतिभ्यः एवं सति तज्ज्ञानादमृतत्वमवकल्पते विकारात्मकत्वे हि जीवस्याभ्युपगम्यमाने विकारस्य प्रकृतिसम्बन्धे प्रलयप्रसङ्गान्न तज्ज्ञानादमृतत्वमवकल्पेत अतश्च स्वाश्रयस्य नामरूपस्यासम्भवादुपाध्याश्रयं नामरूपं जीवे उपचर्यते अत वोत्पत्तिरपि जीवस्य क्वचिदग्निविस्फुलिङ्गोदाहरणेन श्राव्यमाणा उपाध्याश्रयैव वेदितव्या यदप्युक्तं प्रकृतस्यैव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन दर्शयन्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यत्वं दर्शयतीति तत्रापीयमेव त्रिसूत्री योजयितव्या । ‘ प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ’ — इदमत्र प्रतिज्ञातम् — ‘ आत्मनि विदिते सर्वमिदं विदितं भवति इदꣳ सर्वं यदयमात्मा ’ (बृ. उ. २ । ४ । ६) इति उपपादितं सर्वस्य नामरूपकर्मप्रपञ्चस्यैकप्रसवत्वादेकप्रलयत्वाच्च दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तैश्च कार्यकारणयोरव्यतिरेकप्रतिपादनात् तस्या एव प्रतिज्ञायाः सिद्धिं सूचयत्येतल्लिङ्गम् यन्महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन कथितम् इत्याश्मरथ्य आचार्यो मन्यते अभेदे हि सत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातमवकल्पत इति । ‘ उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः ’ — उत्क्रमिष्यतो विज्ञानात्मनो ज्ञानध्यानादिसामर्थ्यात्सम्प्रसन्नस्य परेणात्मनैक्यसम्भवादिदमभेदाभिधानमित्यौडुलोमिराचार्यो मन्यते । ‘ अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ’ — अस्यैव परमात्मनोऽनेनापि विज्ञानात्मभावेनावस्थानादुपपन्नमिदमभेदाभिधानमिति काशकृत्स्न आचार्यो मन्यते नूच्छेदाभिधानमेतत् एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति प्रेत्य संज्ञास्ति ’ (बृ. उ. २ । ४ । १२) इति कथमेतदभेदाभिधानम् नैष दोषः विशेषविज्ञानविनाशाभिप्रायमेतद्विनाशाभिधानम् नात्मोच्छेदाभिप्रायम् । ‘ अत्रैव मा भगवानमूमुहन्न प्रेत्य संज्ञास्ति इति पर्यनुयुज्य स्वयमेव श्रुत्या अर्थान्तरस्य दर्शितत्वात् — ‘ वा अरे ऽहं मोहं ब्रवीम्यविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा मात्राऽसंसर्गस्त्वस्य भवति इति एतदुक्तं भवति कूटस्थनित्य एवायं विज्ञानघन आत्मा नास्योच्छेदप्रसङ्गोऽस्ति मात्राभिस्त्वस्य भूतेन्द्रियलक्षणाभिरविद्याकृताभिरसंसर्गो विद्यया भवति संसर्गाभावे तत्कृतस्य विशेषविज्ञानस्याभावात् प्रेत्य संज्ञास्ति इत्युक्तमिति यद प्युक्तम् — ‘ विज्ञातारमरे केन विजानीयात् इति कर्तृवचनेन शब्देनोपसंहाराद्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यत्वमिति तदपि काशकृत्स्नीयेनैव दर्शनेन परिहरणीयम् अपि यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति ’ (बृ. उ. २ । ४ । १५) इत्यारभ्याविद्याविषये तस्यैव दर्शनादिलक्षणं विशेषविज्ञानं प्रपञ्च्य , ‘ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् इत्यादिना विद्याविषये तस्यैव दर्शनादिलक्षणस्य विशेषविज्ञानस्याभावमभिदधाति पुनश्च विषयाभावेऽप्यात्मानं विजानीयादित्याशङ्क्य , ‘ विज्ञातारमरे केन विजानीयात् इत्याह ततश्च विशेषविज्ञानाभावोपपादनपरत्वाद्वाक्यस्य विज्ञानधातुरेव केवलः सन्भूतपूर्वगत्या कर्तृवचनेन तृचा निर्दिष्ट इति गम्यते दर्शितं तु पुरस्तात्काशकृत्स्नीयस्य पक्षस्य श्रुतिमत्त्वम् अतश्च विज्ञानात्मपरमात्मनोरविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपरचितदेहाद्युपाधिनिमित्तो भेदः पारमार्थिक इत्येषोऽर्थः सर्वैर्वेदान्तवादिभिरभ्युपगन्तव्यः सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ’ (छा. उ. ६ । २ । १) आत्मैवेदं सर्वम् ’ (छा. उ. ७ । २५ । २) ब्रह्मैवेदं सर्वम् इदꣳ सर्वं यदयमात्मा ’ (बृ. उ. २ । ४ । ६) नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ’ (बृ. उ. ३ । ७ । २३) नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ ’ (बृ. उ. ३ । ८ । ११) इत्येवंरूपाभ्यः श्रुतिभ्यः स्मृतिभ्यश्च वासुदेवः सर्वमिति ’ (भ. गी. ७ । १९) क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ’ (भ. गी. १३ । २) समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ’ (भ. गी. १३ । २७) इत्येवंरूपाभ्यः भेददर्शनापवादाच्च अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति वेद यथा पशुः ’ (बृ. उ. १ । ४ । १०) मृत्योः मृत्युमाप्नोति इह नानेव पश्यति ’ (बृ. उ. ४ । ४ । १९) इत्येवंजातीयकात् वा एष महानज आत्माजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म ’ (बृ. उ. ४ । ४ । २५) इति आत्मनि सर्वविक्रियाप्रतिषेधात् अन्यथा मुमुक्षूणां निरपवादविज्ञानानुपपत्तेः सुनिश्चि तार्थत्वानुपपत्तेश्च निरपवादं हि विज्ञानं सर्वाकाङ्क्षानिवर्तकमात्मविषयमिष्यते वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः ’ (मु. उ. ३ । २ । ६) इति श्रुतेः तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ’ (ई. उ. ७) इति स्थित प्रज्ञलक्षणस्मृतेश्च स्थिते क्षेत्रज्ञपरमात्मैकत्वविषये सम्यग्दर्शने क्षेत्रज्ञः परमात्मेति नाममात्रभेदात्क्षेत्रज्ञोऽयं परमात्मनो भिन्नः परमात्मायं क्षेत्रज्ञाद्भिन्न इत्येवंजातीयक आत्मभेदविषयो निर्बन्धो निरर्थकः एको ह्य यमात्मा नाममात्रभेदेन बहुधाभिधीयत इति हि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायाम् ’ (तै. उ. २ । १ । १) इति काञ्चिदेवैकां गुहामधिकृत्यैतदुक्तम् ब्रह्मणोऽन्यो गुहायां निहितोऽस्ति तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् ’ (तै. उ. २ । ६ । १) इति स्रष्टुरेव प्रवेशश्रवणात् ये तु निर्बन्धं कुर्वन्ति ते वेदान्तार्थं बाधमानाः श्रेयोद्वारं सम्यग्दर्शनमेव बाधन्ते कृतकमनित्यं मोक्षं कल्पयन्ति न्यायेन सङ्गच्छन्त इति

॥ २२ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 थाभ्युदयहेतुत्वाद्धर्मो जिज्ञास्यः एवं निःश्रेयसहेतुत्वाद्ब्रह्म जिज्ञास्यमित्युक्तम् ब्रह्म जन्माद्यस्य यतः ’ (ब्र. सू. १ । १ । २) इति लक्षितम् तच्च लक्षणं घटरुचकादीनां मृत्सुवर्णादिवत्प्रकृतित्वे कुलालसुवर्णकारादिवन्निमित्तत्वे समानमित्यतो भवति विमर्शः किमात्मकं पुनर्ब्रह्मणः कारणत्वं स्यादिति तत्र निमित्त कारणमेव तावत्केवलं स्यादिति प्रतिभाति कस्मात् ईक्षापूर्वक कर्तृत्वश्रवणात् ईक्षापूर्वकं हि ब्रह्मणः कर्तृत्वमवगम्यते ईक्षाञ्चक्रे ’ (प्र. उ. ६ । ३) प्राणमसृजत ’ (प्र. उ. ६ । ४) इत्यादिश्रुतिभ्यः ईक्षापूर्वकं कर्तृत्वं निमित्तकारणेष्वेव कुलालादिषु दृष्टम् अनेक कारकपूर्विका क्रियाफलसिद्धिर्लोके दृष्टा न्याय आदिकर्तर्यपि युक्तः सङ्क्रमयितुम् ईश्वरत्व प्रसिद्धेश्च ईश्वराणां हि राजवैवस्वतादीनां निमित्तकारणत्वमेव केवलं प्रतीयते तद्वत्परमेश्वरस्यापि निमित्तकारणत्वमेव युक्तं प्रतिपत्तुम् कार्यं चे दं जगत्सावयवमचेतनमशुद्धं दृश्यते कारणेनापि तस्य तादृशेनैव भवितव्यम् कार्यकारणयोः सारूप्यदर्शनात् ब्रह्म च नैवंलक्षणमवगम्यते निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् ’ (श्वे. उ. ६ । १९) इत्यादिश्रुतिभ्यः पारिशेष्या द्ब्रह्मणोऽन्यदुपादानकारणमशुद्ध्यादिगुणकं स्मृतिप्रसिद्धमभ्युपगन्तव्यम् ब्रह्मकारणत्वश्रुतेर्निमित्तत्वमात्रे पर्यवसानादित्येवं प्राप्ते ब्रूमः प्रकृति श्चोपादानकारणं ब्रह्माभ्युपगन्तव्यम् निमित्तकारणं केवलं निमित्तकारणमेव कस्मात् प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् एवं हि प्रतिज्ञादृष्टान्तौ श्रौतौ नोपुरुध्येते प्रतिज्ञा तावत् उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतꣳ श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम् ’ (छा. उ. ६ । १ । ३) इति तत्र चैकेन विज्ञातेन सर्वमन्यदविज्ञातमपि विज्ञातं भवतीति प्रतीयते तच्चोपादानकारणविज्ञाने सर्वविज्ञानं सम्भवति उपादानकारणाव्यतिरेकात्कार्यस्य निमित्तकारणाव्यतिरेकस्तु कार्यस्य नास्ति लोके तक्ष्णः प्रासादव्यतिरेकदर्शनात् दृष्टान्तोऽपि यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातꣳ स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ’ (छा. उ. ६ । १ । ४) इत्युपादानकारणगोचर एवाम्नायते तथा एकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातꣳ स्यात् ’ (छा. उ. ६ । १ । ५) एकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातꣳ स्यात् ’ (छा. उ. ६ । १ । ६) इति तथान्यत्रापि कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति ’ (मु. उ. १ । १ । ३) इति प्रतिज्ञा यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति ’ (मु. उ. १ । १ । ७) इति दृष्टान्तः तथा आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदꣳ सर्वं विदितम् ’ (बृ. उ. ४ । ५ । ६) इति प्रतिज्ञा यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य बाह्याञ्शब्दाञ्शक्नुयाद्ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ’ (बृ. उ. ४ । ५ । ८) इति दृष्टान्तः एवं यथासम्भवं प्रतिवेदान्तं प्रतिज्ञादृष्टान्तौ प्रकृतित्वसाधनौ प्रत्येतव्यौ यत इतीयं पञ्चमी यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ’ (तै. उ. ३ । १ । १) इत्यत्र जनिकर्तुः प्रकृतिः ’ (पा. सू. १ । ४ । ३०) इति विशेषस्मरणात्प्रकृतिलक्षण एवापादाने द्रष्टव्या निमित्तत्वं त्वधिष्ठात्रन्तराभावादधिगन्तव्यम् यथा हि लोके मृत्सुवर्णादिकमुपादानकारणं कुलालसुवर्णकारादीनधिष्ठातॄनपेक्ष्य प्रवर्तते नैवं ब्रह्मण उपादानकारणस्य सतोऽन्योऽधिष्ठातापेक्ष्योऽस्ति प्रागुत्पत्तेः एकमेवाद्वितीयम् इत्यवधारणात् अधिष्ठात्रन्त राभावोऽपि प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादेवोदितो वेदितव्यः अधिष्ठातरि ह्युपादानादन्यस्मिन्नभ्युपगम्यमाने पुनरप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्यासम्भवात्प्रतिज्ञादृष्टान्तोपरोध एव स्यात् तस्मादधिष्ठात्रन्तराभावादात्मनः कर्तृत्वमुपादानान्तराभावाच्च प्रकृतित्वम्

॥ २३ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 कुत श्चात्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे —

अभिध्योपदेशाच्च ॥ २४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 अभिध्योपदेशश्चात्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे गमयति सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय ’ (तै. उ. २ । ६ । १) इति तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय ’ (छा. उ. ६ । २ । ३) इति तत्राभिध्यानपूर्विकायाः स्वातन्त्र्यप्रवृत्तेः कर्तेति गम्यते बहु स्यामिति प्रत्यगात्मविषयत्वाद्बहुभवनाभिध्यानस्य प्रकृतिरित्यपि गम्यते

॥ २४ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥ २५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 प्रकृतित्वस्याय मभ्युच्चयः इतश्च प्रकृतिर्ब्रह्म यत्कारणं साक्षाद्ब्रह्मैव कारणमुपादाय उभौ प्रभवप्रलयावाम्नायेते सर्वाणि वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति ’ (छा. उ. १ । ९ । १) इति यद्धि यस्मात्प्रभवति यस्मिंश्च प्रलीयते तत्तस्योपादानं प्रसिद्धम् यथा व्रीहियवादीनां पृथिवी । ‘ साक्षात् इति उपादानान्तरानुपादानं दर्शयति आकाशादेव इति प्रत्यस्तमयश्च नोपादानादन्यत्र कार्यस्य दृष्टः

॥ २५ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च प्रकृतिर्ब्रह्म यत्कारणं ब्रह्मप्रक्रियायाम् तदात्मानं स्वयमकुरुत ’ (तै. उ. २ । ७ । १) इत्यात्मनः कर्मत्वं कर्तृत्वं दर्शयति आत्मानमिति कर्मत्वम् स्वयमकुरुतेति कर्तृत्वम् कथं पुनः पूर्वसिद्धस्य सतः कर्तृत्वेन व्यवस्थितस्य क्रियमाणत्वं शक्यं सम्पादयितुम् परिणामा दिति ब्रूमः पूर्वसिद्धोऽपि हि सन्नात्मा विशेषेण विकारात्मना परिणमयामा सात्मान मिति विकारात्मना परिणामो मृदाद्यासु प्रकृतिषूपलब्धः स्वयमिति विशेषणान्निमित्तान्तरानपेक्षत्वमपि प्रतीयते । ‘ परिणामात् इति वा पृथक्सूत्रम् तस्यैषोऽर्थः इतश्च प्रकृतिर्ब्रह्म यत्कारणं ब्रह्मण एव विकारात्मना परिणामः सामानाधिकरण्येनाम्नायते सच्च त्यच्चाभवत् निरुक्तं चानिरुक्तं ’ (तै. उ. २ । ६ । १) इत्यादिनेति

॥ २६ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

योनिश्च हि गीयते ॥ २७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इतश्च प्रकृतिर्ब्रह्म यत्कारणं ब्रह्म योनिरित्यपि पठ्यते वेदान्तेषु कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ’ (मु. उ. ३ । १ । ३) इति यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः ’ (मु. उ. १ । १ । ६) इति योनिशब्दश्च प्रकृतिवचनः समधिगतो लोके — ‘ पृथिवी योनिरोषधिवनस्पतीनाम् इति स्त्रीयोने रप्यस्त्येवावयवद्वारेण गर्भं प्रत्युपादानकारणत्वम् क्वचि त्स्थानवचनोऽपि योनिशब्दो दृष्टः योनिष्ट इन्द्र निषदे अकारि ’ (ऋ. सं. १ । १०४ । १) इति वाक्यशेषात्त्वत्र प्रकृतिवचनता परिगृह्यते यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते ’ (मु. उ. १ । १ । ७) इत्येवंजातीयकात् तदेवं प्रकृतित्वं ब्रह्मणः प्रसिद्धम् यत्पुन रिदमुक्तम् ईक्षापूर्वकं कर्तृत्वं निमित्तकारणेष्वेव कुलालादिषु लोके दृष्टम् नोपादानेष्वित्यादि तत्प्रत्युच्यते लोकवदिह भवितव्यम् ह्य यमनुमानगम्योऽर्थः शब्दगम्यत्वात्त्वस्यार्थस्य यथाशब्दमिह भवितव्यम् शब्दश्चेक्षितुरीश्वरस्य प्रकृतित्वं प्रतिपादयतीत्यवोचाम पुन श्चैतत्सर्वं विस्तरेण प्रतिवक्ष्यामः

॥ २७ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】

एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ २८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 ईक्षते र्नाशब्दम् ’ (ब्र. सू. १ । १ । ५) इत्यारभ्य प्रधानकारणवादः सूत्रैरेव पुनः पुनराशङ्क्य निराकृतः तस्य हि पक्षस्योपोद्बलकानि कानिचिल्लिङ्गाभासानि वेदान्तेष्वापातेन मन्दमतीन्प्रति भान्तीति कार्यकारणानन्यत्वाभ्युपगमात्प्रत्यासन्नो वेदान्तवादस्य देवलप्रभृतिभिश्च कैश्चिद्धर्मसूत्रकारैः स्वग्रन्थेष्वाश्रितः तेन तत्प्रतिषेधे यत्नोऽतीव कृतः नाण्वादिकारणवादप्रतिषेधे तेऽपि तु ब्रह्मकारणवादपक्षस्य प्रतिपक्षत्वात्प्रतिषेद्धव्याः तेषा मप्युपोद्बलकं वैदिकं किञ्चिल्लिङ्गमापातेन मन्दमतीन्प्रति भायादिति अतः प्रधानमल्लनिबर्हणन्यायेनातिदिशति एतेन प्रधानकारणवादप्रतिषेधन्यायकलापेन सर्वेऽण्वादिकारणवादा अपि प्रतिषिद्धतया व्याख्याता वेदितव्याः तेषामपि प्रधानवदशब्दत्वाच्छब्दविरोधित्वाच्चेति व्याख्याता व्याख्याता इति पदाभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति

॥ २८ ॥ 【भाष्यम्】 【भाष्यम्】 इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ इति प्रथमोऽध्यायः प्रथमोऽध्यायः प्रथमः पादः जिज्ञासाधिकरणम् जन्माद्यधिकरणम् शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् समन्वयाधिकरणम् ईक्षत्यधिकरणम् आनन्दमयाधिकरणम् अन्तरधिकरणम् आकाशाधिकरणम् प्राणाधिकरणम् ज्योतिश्चरणाधिकरणम् प्रतर्दनाधिकरणम् द्वितीयः पादः सर्वत्रप्रसिद्ध्यधिकरणम् अत्त्रधिकरणम् गुहाप्रविष्टाधिकरणम् अन्तराधिकरणम् अन्तर्याम्यधिकरणम् अदृश्यत्वाधिकरणम् वैश्वानराधिकरणम् तृतीयः पादः द्युभ्वाद्यधिकरणम् भूमाधिकरणम् अक्षराधिकरणम् ईक्षतिकर्माधिकरणम् दहराधिकरणम् अनुकृत्यधिकरणम् प्रमिताधिकरणम् देवताधिकरणम् अपशूद्राधिकरणम् कम्पनाधिकरणम् ज्योतिरधिकरणम् अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधिकरणम् सुषुप्त्युत्क्रान्त्यधिकरणम् चतुर्थः पादः आनुमानिकाधिकरणम् चमसाधिकरणम् संख्योपसङ्ग्रहाधिकरणम् कारणत्वाधिकरणम् बालाक्यधिकरणम् वाक्यान्वयाधिकरणम् प्रकृत्यधिकरणम् सर्वव्याख्यानाधिकरणम् द्वितीयोऽध्यायः प्रथमः पादः स्मृत्यधिकरणम् योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् नविलक्षणत्वाधिकरणम् शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् भोक्त्रापत्त्यधिकरणम् आरम्भणाधिकरणम् इतरव्यपदेशाधिकरणम् उपसंहारदर्शनाधिकरणम् कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणम् सर्वोपेताधिकरणम् प्रयोजनवत्त्वाधिकरणम् वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम् सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम् द्वितीयः पादः रचनानुपपत्त्यधिकरणम् महद्दीर्घाधिकरणम् परमाणुजगदकारणत्वाधिकरणम् समुदायाधिकरणम् अभावाधिकरणम् एकस्मिन्नसम्भवाधिकरणम् पत्यधिकरणम् उत्पत्त्यसम्भवाधिकरणम् तृतीयः पादः वियदधिकरणम् मातरिश्वाधिकरणम् असम्भवाधिकरणम् तेजोऽधिकरणम् अबधिकरणम् पृथिव्यधिकाराधिकरणम् तदभिध्यानाधिकरणम् विपर्ययाधिकरणम् अन्तराविज्ञानाधिकरणम् चराचरव्यपाश्रयाधिकरणम् आत्माधिकरणम् ज्ञाधिकरणम् उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् कर्त्रधिकरणम् तक्षाधिकरणम् परायत्ताधिकरणम् अंशाधिकरणम् चतुर्थः पादः प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् सप्तगत्यधिकरणम् प्राणाणुत्वाधिकरणम् प्राणश्रैष्ठ्याधिकरणम् वायुक्रियाधिकरणम् श्रेष्ठाणुत्वाधिकरणम् ज्योतिराद्यधिकरणम् इन्द्रियाधिकरणम् संज्ञामूर्तिकॢप्त्यधिकरणम् तृतीयोऽध्यायः प्रथमः पादः तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् कृतात्ययाधिकरणम् अनिष्टादिकार्यधिकरणम् साभाव्यापत्त्यधिकरणम् नातिचिराधिकरणम् अन्याधिष्ठिताधिकरणम् द्वितीयः पादः सन्ध्याधिकरणम् तदभावाधिकरणम् कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम् मुग्धाधिकरणम् उभयलिङ्गाधिकरणम् प्रकृतैतावत्त्वाधिकरणम् पराधिकरणम् फलाधिकरणम् तृतीयः पादः सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् उपसंहाराधिकरणम् अन्यथात्वाधिकरणम् व्याप्त्यधिकरणम् सर्वाभेदाधिकरणम् आनन्दाद्यधिकरणम् आध्यानाधिकरणम् आत्मगृहीत्यधिकरणम् कार्याख्यानाधिकरणम् समानाधिकरणम् सम्बन्धाधिकरणम् सम्भृत्यधिकरणम् पुरुषविद्याधिकरणम् वेधाद्यधिकरणम् हान्यधिकरणम् साम्परायाधिकरणम् गतेरर्थवत्त्वाधिकरणम् अनियमाधिकरणम् यावदधिकाराधिकरणम् अक्षरध्यधिकरणम् इयदधिकरणम् अन्तरत्वाधिकरणम् व्यतिहाराधिकरणम् सत्याद्यधिकरणम् कामाद्यधिकरणम् आदराधिकरणम् तन्निर्धारणाधिकरणम् प्रदानाधिकरणम् लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् ऐकात्म्याधिकरणम् अङ्गावबद्धाधिकरणम् भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् शब्दादिभेदाधिकरणम् विकल्पाधिकरणम् काम्याधिकरणम् यथाश्रयभावाधिकरणम् चतुर्थः पादः पुरुषार्थाधिकरणम् परामर्शाधिकरणम् स्तुतिमात्राधिकरणम् पारिप्लवाधिकरणम् आग्नीन्धनाद्यधिकरणम् सर्वापेक्षाधिकरणम् सर्वान्नानुमत्यधिकरणम् आश्रमकर्माधिकरणम् विधुराधिकरणम् तद्भूताधिकरणम् आधिकारिकाधिकरणम् बहिरधिकरणम् स्वाम्यधिकरणम् सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् अनाविष्काराधिकरणम् ऐहिकाधिकरणम् मुक्तिफलाधिकरणम् चतुर्थोऽध्यायः प्रथमः पादः आवृत्त्यधिकरणम् आत्मत्वोपासनाधिकरणम् प्रतीकाधिकरणम् ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम् आदित्यादिमत्यधिकरणम् आसीनाधिकरणम् एकाग्रताधिकरणम् आप्रायणाधिकरणम् तदधिगमाधिकरणम् इतरासंश्लेषाधिकरणम् अनारब्धाधिकरणम् अग्निहोत्राद्यधिकरणम् विद्याज्ञानसाधनत्वाधिकरणम् इतरक्षपणाधिकरणम् द्वितीयः पादः वागधिकरणम् मनोऽधिकरणम् अध्यक्षाधिकरणम् आसृत्युपक्रमाधिकरणम् संसारव्यपदेशाधिकरणम् प्रतिषेधाधिकरणम् वागादिलयाधिकरणम् अविभागाधिकरणम् तदोकोऽधिकरणम् रश्म्यधिकरणम् दक्षिणायनाधिकरणम् तृतीयः पादः अर्चिराद्यधिकरणम् वाय्वधिकरणम् तडिदधिकरणम् आतिवाहिकाधिकरणम् कार्याधिकरणम् अप्रतीकालम्बनाधिकरणम् चतुर्थः पादः सम्पद्याविर्भावाधिकरणम् अविभागेन दृष्टत्वाधिकरणम् ब्राह्माधिकरणम् सङ्कल्पाधिकरणम् अभावाधिकरणम् प्रदीपाधिकरणम् जगद्व्यापाराधिकरणम् अधिकरणानि सूत्रानुक्रमणिका